phần mở đầu (8 tr.), kết luận ( 5 tr.), tài liệu tham khảo (11 tr.), phần nội dung của luận văn (100 tr.) gồm có ba chương: Chƣơng 1: Khái lƣợc chung về thể ký và hành trình sáng tác của Hoàng Phủ Ngọc Tƣờng Chƣơng 2: Quan niệm nghệ thuật về đời sống và con ngƣời trong văn xuôi Hoàng Phủ Ngọc Tƣờng Chƣơng 3: Một số phƣơng diện của nghệ thuật biểu hiện LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com NỘI DUNG Chƣơng 1 KHÁI LƢỢC CHUNG VỀ THỂ KÝ VÀ HÀNH TRÌNH SÁNG TÁC CỦA HOÀNG PHỦ NGỌC TƢỜNG 1. MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN 1. khái niệm về thể loại Ký là một thể loại văn học thuộc phương thức tự sự lấy người thật, việc thật làm đối tượng miêu tả và phản ánh. Tuy nhiên, như vậy không có nghĩa viết ký là sao chép y nguyên cuộc sống.
Sức hấp dẫn của ký là đem lại niềm tin cho người đọc với sự thuyết phục của những trang văn vừa có vẻ đẹp văn chương, mỹ học, cảm xúc, vừa chân thực bám sát cuộc sống. Nên, cũng như bất cứ tác phẩm nghệ thuật nào, cuộc sống hiện thực chỉ là cái cớ, là xuất phát điểm để nhà văn trình bày quan điểm thẩm mỹ của mình. Do đó, để viết được những trang ký hay thì điều quyết định chính là tài năng chứ không phải là sự tình cờ. Viết ký khó và viết nhiều mà hay thì càng không đơn giản chút nào nên trong thực tế tồn tại nhiều quan niệm, cách tiếp cận khác nhau về thể loại này.
Có hai hướng quan niệm trái ngược nhau trong việc đánh giá thể loại ký. Nhiều người, trong đó có cả các nhà văn, nhà phê bình văn học có cái nhìn “xem thường”, “hạ thấp”, "thiếu tín nhiệm" đối với ký, coi ký “là công việc của tay trái, ký là thể loại đàn em so với các thể loại văn học khác”, "là một loại thủ công nghiệp mang tính chất gia công (.) là phương tiện để các nhà văn thời đại “lấy ngắn nuôi dài” (.) là một sản phẩm văn học thứ cấp (sous litérature)”. Đây là "những thành kiến vô lý", "bất công và sai lầm"! Mặt khác, cũng có nhiều người đã khẳng định vị trí, vai trò của ký. Trong đó, có nhiều ý kiến đồng nhất khi khẳng định tính chiến đấu của thể loại này như: B.Pôlêvôi, một tác giả viết ký quen thuộc xem ký là thể loại văn học chiến đấu có hiệu lực cao; Lỗ Tấn xuất phát xem tạp văn là thể loại “ngôn chí hữu vật”, góp phần tham gia vào đấu tranh xã hội; Giáo sư Hà Minh Đức khẳng định: “Trong văn học nhiều nước, bút ký góp phần xứng đáng vào sự phát triển chung của văn học” [40, tr.213] và “các thể ký văn học góp phần làm cho nền văn học cân đối, nhiều màu sắc và giàu tính chiến đấu” [40, tr.211]; hay nếu Bùi Hiển xem ký là “vũ khí nhẹ, cơ động và hiệu lực, có LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com thể xông xáo trên khắp các mặt trận của chiến trường” [40, tr.212] thì nhà văn Tô Hoài nhấn mạnh: “Từ chỗ bắt đầu như chỉ là những ghi chép có tính chất tài liệu, ký đã trở thành một vũ khí lợi hại của các nền văn học tiến bộ và cách mạng trong cuộc đấu tranh chống kẻ thù giai cấp và xây dựng xã hội” [40, 212];.
Tuy nhiên, để xác định khái niệm thể loại ký thì không đơn giản chút nào nên Tô Hoài cho rằng: “Ký cũng như truyện ngắn, truyện dài hoặc thơ, hình thù nó đấy, nhưng vóc dáng nó luôn luôn đổi mới, đòi hỏi sáng tạo và thích ứng. Cho nên càng chẳng nên trói nó vào một cái khuôn” [53. Do đó, tồn tại rất nhiều cách tiếp cận khác nhau về ký. Có những ý kiến cho rằng ký nằm giữa ranh giới của các thể loại khác nhau như: “Ký là một biến thể của loại tự sự” (Gulaiép), là “thể loại nằm giữa nghiên cứu và thơ” (M.Gorki); là “thể loại nằm giữa truyện ngắn và thơ" (Phạm Hổ); hay theo Từ điển thuật ngữ văn học thì ký là: “một loại hình văn học trung gian, nằm giữa báo chí và văn học, gồm nhiều thể, chủ yếu là văn xuôi tự sự như bút ký, hồi ký, du ký, phóng sự, ký sự, nhật ký, tuỳ bút,…” [42, tr.
Giáo sư Hà Minh Đức, Phương Lựu, Trần Đình Sử gặp nhau trong việc định nghĩa ký là thể văn xuôi tự sự với nhiều dạng tường thuật, miêu tả, biểu hiện, bình luận về những sự kiện và con người có thật trong cuộc sống, nên phải tôn trọng tính xác thực với mức độ hư cấu trong một giới hạn nhất định. Hoàng Ngọc Hiến thì định nghĩa: “Trong nghiên cứu văn học Việt nam đương đại ký là một thuật ngữ được dùng để gọi tên một thể loại văn học bao trùm nhiểu “thể” hoặc “tiểu thể”: bút ký, hồi ký, du ký, ký chính luận, phóng sự, tuỳ bút, tản văn, tạp văn, tiểu phẩm (ét-xe)…” [43, tr. Như vậy, trong các thể loại văn học, ký có một tọa độ khá đặc biệt và mong manh ranh giới giữa tự sự, trữ tình, báo chí. Ký có nghĩa gốc là ghi.
Đó là những ghi chép về đời sống thường nhật, về văn hoá, lịch sử, thiên nhiên,… Nhưng, sự ghi chép cũng có nhiều dạng thức nên ký không phải là thể loại thuần nhất mà bao gồm nhiều hình thức ghi chép và biểu hiện cuộc sống như ký sự, phóng sự, bút ký, hồi ký, nhật ký, du ký, tuỳ bút, tiểu phẩm văn học, bút ký chính luận,… Mỗi tiểu loại này đều xuất phát là ghi chép nhưng có những điểm riêng xác định. Chúng tôi điểm qua một số tiểu loại xuất hiện nhiều trong văn xuôi HPNT là: Tuỳ bút: Từ trong truyền thống phương Đông, tuỳ bút đã được xác định là một thể loại văn xuôi thực sự tự do, phóng túng, không bị ràng buộc bởi những khuôn khổ có tính quy phạm, cả về nội dung tư tưởng và cách thức thể hiện. Hiểu theo cảm tính, tuỳ bút là những trang văn xuôi mà nhà văn tùy theo ngòi bút mà đưa đẩy như Nguyễn Tuân từng quan niệm: "Nguyên tắc quan trọng nhất của tùy bút là không có nguyên tắc gì cả". LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Trong Hán việt từ điển giản yếu thì tác giả Đào Duy Anh giải thích tuỳ bút là "tuỳ thời mà biên chép", nghĩa là ngoài cảm xúc chủ quan của người viết, tùy bút còn chịu sự chi phối của hoàn cảnh khách quan.
Có thể hiểu một cách chung nhất, tùy bút là sự ghi chép về những con người và sự kiện cụ thể có thực và qua đó, tác giả bộc lộ cảm xúc, suy tư, nhận thức đánh giá của mình về con người và cuộc sống hiê ̣n tại. Bút ký: là một bộ phận của ký văn học, bút ký được xếp vào thể loại trữ tình. Những trang bút ký kết hợp việc ghi chép con người, sự kiện cùng với việc bày tỏ cảm xúc, suy nghĩ, tư tưởng tác giả. Đây là “một thể loại phóng khoáng, tự do mà cá tính nghệ sĩ thường trực tiếp tham gia vào đặc điểm thể loại” [40, tr.
Bút ký không chỉ có những trang thi vị ngọt ngào đằm thắm mà còn có những trang chính luận phản ánh hiện thực đời sống ở cái thế trực tiếp, bày tỏ thái độ thẳng thắn đấu tranh, phê phán, châm biếm. Nhàn đàm: Theo Từ điển Tiếng Việt, nhàn đàm là “bàn về những vấn đề không quan trọng và không có trọng tâm” [57, tr. Tuy nhiên, nhàn đàm nói ở đây không phải là một cách nói về những việc vô nghĩa, “không quan trọng” mà là một tiểu loại của ký. Hòa cùng đời sống báo chí sôi động thời kì đổi mới, báo Thanh Niên mở mục Nhàn đàm để khuyến khích tiếng nói chân thực, dân chủ, cởi mở về những vấn đề xã hội.
HPNT là một trong những nhà văn đã tham gia đắc lực chuyên mục này với những bài viết ngắn gọn, sắc sảo mang phong cách báo chí. Ở đây, nhà văn chủ yếu hướng ngòi bút của mình vào những vấn đề nhức nhối đang đặt ra trong cuộc sống, song đôi lúc, nhàn đàm cũng là nơi HPNT gửi gắm một triết lí sống, một quan niệm nhân sinh, có khi là một thú vui, một dòng xúc cảm chợt ùa đến,… và nhất là ông được tự do đàm theo lối riêng của mình. Đối với ông, nhàn đàm “là một thể loại bút ký cực ngắn và chỉ triển khai một vấn đề”. Tìm hiểu tản văn Việt Nam thời kì đổi mới, Lê Trà My cho rằng: nhàn đàm của HPNT từ cuối thập kỉ 90 và những năm đầu thế kỉ XXI “như một sự tái sinh thể loại đã được Tản Đà khơi nguồn từ những năm đầu thế kỉ XX” [105].
Hoàng Sỹ Nguyên thì nhận xét: “nhàn đàm mà không nhàn chút nào cả”, đó là “những chữ màu huyết dụ của máu con chim yến nhả ra xây tổ” [18, tr. Truyện ký: là thể loại có tính chất trung gian giữa truyện và ký nên tác phẩm thường có cốt truyện hoàn chỉnh tập trung vào việc trần thuật một nhân vật, thường là những danh dân về khoa học, nghệ thuật; những anh hùng trên mặt trận chiến đấu và sản xuất; những chính khách; những nhà hoạt động cách mạng;. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Mỗi tiểu loại trên có những nét riêng nhưng về cơ bản đều mang đặc trưng chung của thể ký như là nền tảng của thể loại đã trầm chắc, lắng đọng trong suốt chặng đường hình thành và phát triển. Đọc ký của HPNT, có tác phẩm là truyện ký, có tác phẩm là nhàn đàm, có tác phẩm là bút ký, tùy bút, nhưng tất cả các tác phẩm của ông đều bám sát đặc trưng cơ bản “người thật việc thật” của ký.
Tuy nhiên, điều đặc biệt là ký HPNT không bị khuôn theo đặc trưng đó một cách cứng nhắc mà phần lớn các tác phẩm đều thấm đẫm chất trữ tình. Vì thế, dù viết theo tiểu loại nào của ký, HPNT cũng khẳng định một phong cách đặc trưung của người sở trường với dòng ký trữ tình. Những đặc trƣng thể loại “Về ký, thực tế là không thể nói đến cái gì xác định được đặc trưng thể loại của nó” [53, tr. Tuy nhiên, nói như vậy không có nghĩa là việc tìm hiểu ký rơi vào con đường bế tắc và ký là cái gì đó chung chung, đại khái chỉ là một tên gọi chứ không có hồn cốt riêng.
Vậy, đặc trưng riêng của thể loại này là gì? Để trả lời câu hỏi này, trước hết cần phân biệt ký báo chí và ký văn học: “Ký văn học và ký báo chí giống nhau ở chỗ đều tôn trọng tính xác thực và tính thời sự.