Luận văn thạc sĩ về Văn Miếu và Hệ Thống Văn Từ, Văn Chỉ ở Tỉnh Nam Định (1802-1919)

Khám phá luận văn thạc sĩ về Văn Miếu và hệ thống văn từ văn chỉ ở Nam Định giai đoạn 1802-1919, phân tích giá trị văn hóa và lịch sử.

• Tác giả: Lâm Thùy Ngân
• Người hướng dẫn: TS. Phạm Đức Anh
• Trường học: Trường Đại Học Khoa Học Xã Hội Và Nhân Văn
• Chuyên ngành: Lịch sử
• Đề tài: Văn Miếu Và Hệ Thống Văn Từ, Văn Chỉ Ở Tỉnh Nam Định (1802-1919)
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ VÙNG ĐẤT VÀ LỊCH SỬ GIÁO DỤC, KHOA CỬ Ở TỈNH NAM ĐỊNH
• 1.1. Khái quát về vùng đất Nam Định
• 1.2. Nam Định trong lịch sử giáo dục và khoa cử Việt Nam thời quân chủ (1075-1919)
• 1.3. Giáo dục và khoa cử Nam Định trước thời Nguyễn
• 1.4. Giáo dục và khoa cử Nam Định dưới triều Nguyễn (1802-1919)
• 2. CHƯƠNG 2: VĂN MIẾU NAM ĐỊNH DƯỚI THỜI NGUYỄN
• 2.1. Văn miếu ở Việt Nam và Văn miếu Nam Định trước thế kỷ XIX
• 2.2. Khái lược về hệ thống Văn miếu ở Việt Nam
• 2.3. Văn miếu Nam Định trước thế kỷ XIX
• 2.4. Văn miếu Nam Định từ sau năm 1802
• 2.5. Lịch sử hình thành
• 2.6. Không gian, tế tự tại Văn miếu Nam Định
• 3. CHƯƠNG 3: HỆ THỐNG VĂN TỪ, VĂN CHỈ TỈNH NAM ĐỊNH DƯỚI TRIỀU NGUYỄN
• 3.1. Văn từ, văn chỉ ở Việt Nam và văn từ, văn chỉ ở Nam Định trước thế kỷ XIX
• 3.2. Vài nét về văn từ, văn chỉ ở Việt Nam
• 3.3. Văn từ, văn chỉ tỉnh Nam Định trước thế kỷ XIX
• 3.4. Văn từ, văn chỉ ở Nam Định từ sau năm 1802
• 3.5. Hệ thống văn từ, văn chỉ ở vùng đất Nam Định sau năm 1802
• 3.6. Văn bia tại các văn từ, văn chỉ ở Nam Định
• 3.7. Hiện trạng hệ thống văn từ, văn chỉ ở tỉnh Nam Định
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về Văn Miếu và Hệ Thống Văn Từ Văn Chỉ ở Nam Định

Văn Miếu và hệ thống văn từ, văn chỉ ở tỉnh Nam Định là những di tích lịch sử quan trọng, phản ánh truyền thống hiếu học và tôn sư trọng đạo của người Việt. Từ thời kỳ quân chủ, đặc biệt là dưới triều Nguyễn (1802-1919), hệ thống này đã được hình thành và phát triển mạnh mẽ. Văn Miếu không chỉ là nơi thờ tự mà còn là trung tâm giáo dục, nơi diễn ra các hoạt động tế lễ, tôn vinh các bậc hiền tài. Hệ thống văn từ, văn chỉ ở Nam Định không chỉ có giá trị về mặt văn hóa mà còn là biểu tượng cho sự phát triển của giáo dục và khoa cử trong lịch sử Việt Nam.

1.1. Lịch sử hình thành Văn Miếu và Hệ Thống Văn Từ

Văn Miếu ở Nam Định được xây dựng vào đầu thế kỷ XIX, theo lệnh của triều đình Nguyễn. Hệ thống văn từ, văn chỉ được hình thành nhằm tôn vinh các bậc hiền tài, khuyến khích việc học hành và thi cử. Các di tích này không chỉ mang giá trị lịch sử mà còn là nơi lưu giữ những ký ức văn hóa của địa phương.

1.2. Vai trò của Văn Miếu trong giáo dục và khoa cử

Văn Miếu đóng vai trò quan trọng trong việc phát triển giáo dục và khoa cử ở Nam Định. Đây là nơi tổ chức các kỳ thi, nơi tụ hội của các học giả, và là biểu tượng cho tri thức. Hệ thống văn từ, văn chỉ cũng góp phần tạo nên truyền thống hiếu học của người dân nơi đây.

II. Những thách thức đối với Văn Miếu và Hệ Thống Văn Từ Văn Chỉ

Mặc dù có giá trị văn hóa và lịch sử lớn, nhưng hệ thống Văn Miếu và văn từ, văn chỉ ở Nam Định đang đối mặt với nhiều thách thức. Sự tàn phá của thời gian, thiên tai và con người đã khiến nhiều di tích bị hư hại nghiêm trọng. Việc bảo tồn và phát huy giá trị của các di tích này đang trở thành một nhiệm vụ cấp bách.

2.1. Tình trạng xuống cấp của di tích

Nhiều di tích trong hệ thống Văn Miếu và văn từ, văn chỉ đã bị xuống cấp nghiêm trọng do thiếu sự bảo trì và đầu tư. Các hiện vật quý giá cũng đang bị mất mát, ảnh hưởng đến giá trị văn hóa của di tích.

2.2. Thiếu sự quan tâm từ cộng đồng

Sự thiếu quan tâm từ cộng đồng và chính quyền địa phương đã dẫn đến tình trạng lãng quên các di tích này. Việc nâng cao nhận thức về giá trị của Văn Miếu và hệ thống văn từ, văn chỉ là rất cần thiết để bảo tồn di sản văn hóa.

III. Phương pháp bảo tồn và phát huy giá trị di tích Văn Miếu

Để bảo tồn và phát huy giá trị của Văn Miếu và hệ thống văn từ, văn chỉ, cần có những phương pháp cụ thể và hiệu quả. Việc kết hợp giữa nghiên cứu khoa học và thực tiễn sẽ giúp nâng cao hiệu quả bảo tồn. Các hoạt động giáo dục, tuyên truyền cũng cần được đẩy mạnh để nâng cao nhận thức của cộng đồng.

3.1. Nghiên cứu và phục hồi di tích

Cần tiến hành các nghiên cứu khoa học để xác định tình trạng hiện tại của các di tích, từ đó đưa ra các phương án phục hồi hợp lý. Việc phục hồi không chỉ dừng lại ở khôi phục kiến trúc mà còn cần chú trọng đến các giá trị văn hóa, lịch sử.

3.2. Tăng cường hoạt động giáo dục và tuyên truyền

Các hoạt động giáo dục và tuyên truyền về giá trị của Văn Miếu và hệ thống văn từ, văn chỉ cần được đẩy mạnh. Tổ chức các buổi hội thảo, triển lãm và các hoạt động văn hóa sẽ giúp nâng cao nhận thức của cộng đồng về di sản văn hóa này.

IV. Ứng dụng thực tiễn từ nghiên cứu Văn Miếu và Hệ Thống Văn Từ

Nghiên cứu về Văn Miếu và hệ thống văn từ, văn chỉ không chỉ có giá trị lý thuyết mà còn có thể áp dụng vào thực tiễn. Các kết quả nghiên cứu có thể giúp định hướng cho các chính sách bảo tồn di sản văn hóa, đồng thời góp phần phát triển du lịch văn hóa tại Nam Định.

4.1. Phát triển du lịch văn hóa

Văn Miếu và hệ thống văn từ, văn chỉ có thể trở thành điểm đến hấp dẫn cho du khách. Việc phát triển du lịch văn hóa sẽ không chỉ giúp bảo tồn di sản mà còn tạo ra nguồn thu cho địa phương.

4.2. Tạo cơ hội cho nghiên cứu khoa học

Các nghiên cứu về Văn Miếu và hệ thống văn từ, văn chỉ sẽ tạo ra cơ hội cho các nhà nghiên cứu, sinh viên và học giả. Điều này không chỉ giúp nâng cao kiến thức mà còn góp phần vào việc bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa.

V. Kết luận và tương lai của Văn Miếu và Hệ Thống Văn Từ Văn Chỉ

Văn Miếu và hệ thống văn từ, văn chỉ ở Nam Định là những di sản văn hóa quý giá, cần được bảo tồn và phát huy. Tương lai của các di tích này phụ thuộc vào sự quan tâm của cộng đồng và chính quyền. Việc bảo tồn không chỉ là trách nhiệm của một cá nhân hay tổ chức mà là của toàn xã hội.

5.1. Tầm quan trọng của việc bảo tồn di sản

Bảo tồn di sản văn hóa không chỉ giúp gìn giữ lịch sử mà còn góp phần xây dựng bản sắc văn hóa dân tộc. Văn Miếu và hệ thống văn từ, văn chỉ là minh chứng cho truyền thống hiếu học của người Việt.

5.2. Hướng đi cho tương lai

Cần có những chính sách cụ thể để bảo tồn và phát huy giá trị của Văn Miếu và hệ thống văn từ, văn chỉ. Sự kết hợp giữa nghiên cứu, bảo tồn và phát triển du lịch sẽ là hướng đi bền vững cho tương lai.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong tiến trình lịch sử quân chủ Việt Nam từ năm 1075 đến năm 1919, Nam Định luôn khẳng định vị thế là một trong những trung tâm giáo dục và khoa bảng tiêu biểu với 82 vị đỗ đại khoa và 405 vị đỗ trung khoa. Dưới triều Nguyễn giai đoạn 1802-1919, toàn tỉnh đã đào tạo được 31 vị Tiến sĩ và 347 vị Cử nhân, đồng thời sở hữu mạng lưới giáo dục quy mô lớn gồm 14 trường học công lập cùng 24 trường tư thục danh tiếng. Tuy nhiên, trước tác động khắc nghiệt của chiến tranh và biến đổi kinh tế - xã hội vào cuối thế kỷ XX, ước tính hơn 70% các thiết chế Nho học tại địa phương đã bị hư hại hoặc biến mất hoàn toàn khỏi không gian văn hóa làng xã.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của luận văn là làm rõ quá trình hình thành, biến đổi kiến trúc, hoạt động tế tự và vai trò xã hội của Văn miếu cùng hệ thống văn từ, văn chỉ trên địa bàn tỉnh Nam Định trong giai đoạn 1802-1919. Mục tiêu cụ thể hướng đến việc hệ thống hóa toàn bộ cứ liệu lịch sử, khảo sát thực địa hiện trạng các di tích Nho học và phân tích sâu sắc tác động của Nho giáo đối với nếp sống cộng đồng cư dân châu thổ sông Hồng. Phạm vi nghiên cứu bao quát không gian 10 đơn vị hành chính của tỉnh Nam Định trong khung thời gian từ khi vua Gia Long lên ngôi năm 1802 đến khoa thi Nho học cuối cùng năm 1919, có sự so sánh đối chiếu với giai đoạn trước thế kỷ XIX. Luận văn mang ý nghĩa khoa học và thực tiễn sâu sắc, góp phần tái hiện 100% diện mạo hệ thống di tích Nho học cấp tỉnh, phủ, huyện, tổng và xã, tạo lập cơ sở dữ liệu xác thực cho công tác bảo tồn di sản văn hóa dân tộc.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng lý thuyết thiết chế văn hóa Nho giáo và lý thuyết không gian văn hóa - tôn giáo để phân tích cấu trúc, chức năng của các công trình thờ tự Nho học trong bối cảnh xã hội truyền thống. Dưới góc độ mô hình quản lý nhà nước phong kiến tập quyền chuyên chế triều Nguyễn, hệ thống Văn miếu và văn từ, văn chỉ được xem là công cụ thể chế hóa tư tưởng chính thống, củng cố trật tự xã hội và khuyến khích sĩ tử học tập phụng sự triều đình.

Nghiên cứu tập trung làm rõ 4 khái niệm then chốt:

1. Văn miếu: Thiết chế thờ tự Khổng Tử, Tứ phối, Thập triết và các bậc Tiên hiền, Tiên nho do nhà nước xây dựng ở cấp trung ương và cấp tỉnh.
2. Văn từ: Nơi thờ tự các bậc hiền triết Nho giáo và danh nhân khoa bảng được thiết lập tại các đơn vị hành chính trung gian như cấp phủ, huyện hoặc cấp tổng.
3. Văn chỉ: Không gian tế tự ngoài trời hoặc bán lộ thiên do cộng đồng làng xã tự lập để tôn vinh đạo học và những người đỗ đạt của địa phương.
4. Học điền và khuyến học: Thiết chế ruộng đất công được làng xã hoặc triều đình cấp từ 16 đến 20 mẫu cho các phủ, huyện nhằm lấy hoa lợi phục vụ việc đèn sách và tế lễ định kỳ.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của đề tài được khai thác từ các bộ chính sử kinh điển như Đại Việt sử ký toàn thư, Đại Nam thực lục, Đại Nam nhất thống chí, kết hợp cùng hệ thống địa chí Hán Nôm gồm Đồng Khánh dư địa chí, Nam Định tỉnh địa dư chí mục lục và tài liệu lưu trữ tiếng Pháp tại Trung tâm Lưu trữ Quốc gia I. Luận văn tiến hành khảo sát toàn bộ cỡ mẫu gồm 347 vị Cử nhân, 31 vị Tiến sĩ thời Nguyễn cùng 14 trường công lập và 24 trường tư tiêu biểu trên địa bàn toàn tỉnh. Phương pháp chọn mẫu mục đích kết hợp khảo sát điền dã chuyên sâu tại các văn chỉ tổng Duyên Hưng, Đăng Côi, Hào Kiệt, Lạc Chính và Vạn Lộc được áp dụng nhằm thu thập trực tiếp tư liệu văn bia Hán Nôm nguyên bản.

Lý do lựa chọn phương pháp lịch sử - logic kết hợp phân tích thống kê định lượng và văn bản học là nhằm đối chiếu chính xác giữa ghi chép của thư tịch cổ với dấu tích vật chất thực tế. Timeline nghiên cứu được triển khai chặt chẽ qua việc xử lý nguồn sử liệu từ năm 1802 đến năm 1919 và mở rộng đối chiếu thực địa tại thế kỷ XXI để đánh giá hiện trạng bảo tồn.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, nghiên cứu chứng minh Nam Định là địa bàn có mạng lưới trường học công lập phát triển mạnh thứ hai trên cả nước dưới triều Nguyễn với 14 trường học, chỉ xếp sau tỉnh Sơn Tây có 15 trường trong tổng số 160 trường công của 31 đơn vị hành chính toàn quốc. Bên cạnh đó, hệ thống 24 trường tư thục của các bậc đại khoa như trường của Tiến sĩ Ngô Thế Vinh thu hút hơn 1.000 môn sinh với hơn 60 người đỗ Cử nhân, trường của Tiến sĩ Phạm Văn Nghị có tới 10 học trò đỗ đại khoa.

Thứ hai, kết quả phân tích số liệu khoa cử giai đoạn 1802-1919 khẳng định sự phân bố nhân tài khoa bảng có tính tập trung cao theo đơn vị hành chính và dòng họ. Huyện Nam Trực dẫn đầu toàn tỉnh với 97 Cử nhân, chiếm 27,9% tổng số Cử nhân toàn tỉnh, đồng thời chiếm 25,6% tổng số người đỗ đại khoa với 21 vị. Ở cấp độ làng xã, làng Hành Thiện thuộc huyện Xuân Trường sở hữu thành tích vượt trội khi có 77 trên tổng số 82 Cử nhân của huyện, đạt tỷ lệ xấp xỉ 94%.

Thứ ba, sự hình thành và vận hành của Trường thi Hương Nam Định từ năm 1825 với chu vi 214 trượng, quy mô 21 tòa nhà ngói kiên cố đã tổ chức thành công 22 khoa thi, lấy đỗ 458 Cử nhân. Khi sáp nhập thành trường thi Hà Nam giai đoạn 1886-1915, trường tiếp tục tổ chức 11 khoa thi và tuyển chọn thêm 616 Cử nhân cho đất nước.

Thảo luận kết quả

Thành tựu khoa cử rực rỡ của Nam Định bắt nguồn từ sự kết hợp chặt chẽ giữa chính sách khuyến học của triều đình và truyền thống tự quản của làng xã ven biển. Trong thực tế, nhiều bản hương ước như hương ước làng Phú Cốc đã quy định cụ thể việc miễn trừ phu dịch tạp dịch cho người đi học và ban thưởng 5 sào ruộng cho khóa sinh đạt loại ưu. Dữ liệu nghiên cứu được biểu diễn trực quan qua biểu đồ cơ cấu dòng họ khoa bảng làng Hành Thiện, cho thấy hai họ Đặng và Nguyễn chiếm ưu thế áp đảo với tỷ lệ lần lượt là 47% và 45% tổng số Cử nhân toàn làng.

Cơ cấu dòng họ đỗ Cử nhân làng Hành Thiện (1802-1919):
+ Họ Đặng:   [47%] =======================>
+ Họ Nguyễn: [45%] ======================>
+ Họ Phạm:   [7%]  ===>
+ Họ Vũ:     [1%]  >

Biểu đồ so sánh số người đỗ đại khoa giữa hai thời kỳ 1075-1802 và 1802-1919 phản ánh sự chuyển dịch khoa bảng trên toàn quốc. Trong khi các trung tâm lớn như Hà Nội giảm từ 565 xuống còn số lượng khiêm tốn, Hải Dương giảm từ 424 người, thì Nam Định vẫn giữ vững vị thế trong top 10 với 31 vị đỗ Tiến sĩ thời Nguyễn. Điều này khẳng định sức sống bền bỉ của truyền thống hiếu học Thành Nam trong dòng chảy biến thiên của lịch sử dân tộc.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Số hóa và lập bản đồ GIS toàn bộ di tích Nho học: Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Nam Định cần chủ trì xây dựng hệ thống cơ sở dữ liệu số hóa 100% văn bia, sơ đồ kiến trúc và tư liệu Hán Nôm của hệ thống Văn miếu, văn từ, văn chỉ trên địa bàn tỉnh, hoàn thành trong giai đoạn 2026-2028.
2. Quy hoạch tu bổ và phục hồi di tích trọng điểm: Ủy ban nhân dân tỉnh Nam Định cùng các cơ quan chuyên trách cần phân bổ ngân sách để trùng tu, phục hồi tối thiểu 50% các thiết chế văn chỉ tiêu biểu như văn chỉ tổng Duyên Hưng, Đăng Côi và xúc tiến kế hoạch tôn tạo không gian Văn miếu tỉnh trước năm 2030.
3. Tích hợp giáo dục di sản vào trường học: Sở Giáo dục và Đào tạo tỉnh Nam Định cần triển khai chương trình ngoại khóa và tài liệu giáo dục địa phương về truyền thống khoa bảng, danh nhân lịch sử tại 100% các trường phổ thông trên địa bàn từ năm học 2026-2027.
4. Phục dựng không gian văn hóa tế tự truyền thống gắn với du lịch: Ban Quản lý Di tích các huyện phối hợp với cộng đồng dân cư khôi phục ngày hội tế lễ Tiên thánh, Tiên hiền vào mùa xuân và mùa thu định kỳ hàng năm, xây dựng tuyến du lịch văn hóa tâm linh - lịch sử kết nối Thành Nam với các làng khoa bảng.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

• Nhà nghiên cứu Lịch sử và Hán Nôm: Khai thác nguồn tư liệu văn bia phong phú, số liệu thống kê khoa bảng chuẩn xác và phương pháp tiếp cận không gian lịch sử văn hóa vùng đồng bằng Bắc Bộ.
• Cán bộ quản lý di sản và văn hóa địa phương: Ứng dụng các tư liệu điền dã và hồ sơ khảo sát hiện trạng để xây dựng phương án xếp hạng di tích, phục chế kiến trúc cổ và quy hoạch bảo tồn bền vững.
• Giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên chuyên ngành KHXH&NV: Sử dụng làm tài liệu tham khảo giá trị về thiết chế giáo dục truyền thống, văn hóa làng xã và diên cách hành chính Việt Nam thời Nguyễn.
• Hội khuyến học và cộng đồng địa phương: Tiếp thu các mô hình gây quỹ khuyến học, chính sách học điền và truyền thống tôn sư trọng đạo từ các dòng họ khoa bảng tiêu biểu để phát triển phong trào học tập đương đại.

Câu hỏi thường gặp

Tại sao Nam Định lại có số lượng trường học công đứng thứ hai cả nước thời Nguyễn?

Dưới triều Nguyễn, Nam Định là vùng đất kinh tế trù phú với 14 trường học công lập được thành lập tại tỉnh, phủ và huyện. Triều đình nhận thấy truyền thống hiếu học lâu đời của cư dân trấn Sơn Nam Hạ nên đã đầu tư mạnh mẽ mạng lưới học đường nhằm đào tạo nhân tài phục vụ bộ máy quan lại tập quyền.

Làng khoa bảng nào tiêu biểu nhất tại Nam Định trong giai đoạn 1802-1919?

Làng Hành Thiện thuộc huyện Xuân Trường là ngôi làng khoa bảng nổi tiếng nhất với 77 vị đỗ Cử nhân trên tổng số 82 Cử nhân của toàn huyện, chiếm tỷ lệ gần 94%. Trong đó, riêng dòng họ Đặng chiếm 47% và dòng họ Nguyễn chiếm 45% tổng số người đỗ đạt của làng.

Trường thi Hương Nam Định có quy mô xây dựng như thế nào?

Thành lập chính thức năm 1825 tại xã Năng Tĩnh, trường thi Hương Nam Định có chu vi 214 trượng, tường cao 5 thước, bên trong gồm 21 tòa nhà lợp ngói kiên cố. Trường đã tổ chức 22 khoa thi từ năm 1834 đến năm 1879 trước khi sáp nhập thành trường thi Hà Nam.

Tình trạng bảo tồn của các văn từ, văn chỉ tại Nam Định hiện nay ra sao?

Phần lớn các di tích Văn miếu và văn chỉ ở Nam Định đã bị tàn phá nặng nề sau các cuộc chiến tranh và giai đoạn phát triển kinh tế cuối thế kỷ XX. Hiện nay, nhiều nơi chỉ còn lại nền móng, phế tích hoặc các tấm văn bia Hán Nôm nằm rải rác trong khuôn viên dân cư.

Làng xã Nam Định xưa đã áp dụng chính sách gì để khuyến khích việc học?

Các làng xã Nam Định quy định người theo học Nho giáo được miễn trừ binh dịch, phu phen và tạp dịch. Học trò thi đỗ các kỳ khảo hạch được xã thưởng ruộng học điền (như làng Phú Cốc thưởng 5 sào ruộng) và được toàn thể dân làng cấp lộ phí đi thi, tổ chức lễ rước vinh quy bái tổ.

Kết luận

• Luận văn đã hệ thống hóa toàn diện quá trình hình thành, phát triển của Văn miếu và hệ thống văn từ, văn chỉ tỉnh Nam Định giai đoạn 1802-1919.
• Làm sáng tỏ vị thế khoa bảng hàng đầu của Nam Định với 31 Tiến sĩ, 347 Cử nhân và hệ thống 14 trường công lập cùng 24 trường tư thục.
• Phân tích sâu sắc cơ chế vận hành của các thiết chế Nho học làng xã qua trường hợp điển hình của làng Hành Thiện và huyện Nam Trực.
• Cung cấp nguồn tư liệu văn bản học và văn bia Hán Nôm nguyên bản, phản ánh chân thực bức tranh di sản văn hóa Thành Nam.
• Đề xuất lộ trình 4 nhóm giải pháp chiến lược nhằm bảo tồn, số hóa và phát huy giá trị di tích Nho học giai đoạn 2026-2030.

Công trình là bước đi quan trọng trong việc phục dựng bức tranh lịch sử giáo dục truyền thống; các nhà nghiên cứu và cơ quan quản lý cần tiếp tục chung tay số hóa và bảo tồn kho tàng di sản Nho học vô giá của quê hương Nam Định.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN VỀ VÙNG ĐẤT VÀ LỊCH SỬ GIÁO DỤC, KHOA CỬ Ở TỈNH NAM ĐỊNH 1. Khái quát về vùng đất Nam Định Nam Định hiện nay là một trong những tỉnh thuộc đồng bằng sông Hồng, bao gồm 10 đơn vị hành chính: thành phố Nam Định và 9 huyện: Giao Thủy, Hải Hậu, Mỹ Lộc, Nam Trực, Nghĩa Hưng, Trực Ninh, Vụ Bản, Xuân Trường, Ý Yên. Tỉnh Nam Định có diện tích đất tự nhiên là 166.854ha, dân số là 1,85 triệu người, mật độ dân số là 1.110 người/km2 (số liệu điều tra năm 2016) [11, tr. Tỉnh Nam Định có giáp giới như sau: phía Bắc giáp các tỉnh Thái Bình, Hà Nam; phía Tây và Tây Nam giáp tỉnh Ninh Bình; phía Đông và phía Nam giáp biển.

Diên cách hành chính của tỉnh Nam Định được ghi chép lại qua nhiều tài liệu, tiêu biểu như: Dư địa chí (Nguyễn Trãi), Hoàng Việt nhất thống dư địa chí (Lê Quang Định), Đại Nam nhất thống chí (Quốc sử quán triều Nguyễn), Đồng Khánh dư địa chí (Quốc sử quán triều Nguyễn), Tân biên Nam Định tỉnh địa dư chí lược (Khiếu Năng Tĩnh)… Theo sách Đại Nam nhất thống chí, vùng đất Nam Định vào thời Hùng Vương thuộc bộ Lục Hải; thời thuộc Hán thuộc quận Giao Chỉ; thời thuộc Tùy - Đường thuộc châu Tống, lệ vào An Nam đô hộ phủ. Từ thời Đinh đến thời Lý - Trần - Hồ (thế kỷ X - đầu thế kỷ XV), tỉnh Nam Định hiện nay ban đầu thuộc lộ Thiên Trường, sau lộ Thiên Trường chia làm hai lộ Kiến Xương và An Tiên, lại đổi làm lộ Hoàng Giang và Sơn Nam [45, tr. Thời thuộc Minh (1407-1427), vùng đất Nam Định thuộc các phủ Trấn Man, Phụng Hóa và Kiến Bình, đều lệ vào Giao Châu đô hộ phủ. Đến triều vua Lê Thánh Tông (1460-1497), cả nước được chia thành 12 thừa tuyên (còn gọi là đạo hay xứ), tỉnh Nam Định 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] thời kỳ này thuộc thừa tuyên Sơn Nam.

Trong Hồng Đức bản đồ, một số địa danh gắn liền với vùng đất Nam Định là huyện Mỹ Lộc, huyện Thượng Nguyên, huyện Giao Thủy, phủ Thiên Trường, huyện Thiên Bản, phủ Nghĩa Hưng, huyện Nam Chân, huyện Vọng Doanh, huyện Ý Yên, cửa Đại Ác, cửa Lác [63, tr. Qua thời Mạc đến thời Lê - Trịnh, thừa tuyên (đạo, xứ) Sơn Nam được đổi thành trấn Sơn Nam. Năm 1741, trấn Sơn Nam được tách thành hai trấn là Sơn Nam Thượng và Sơn Nam Hạ. Từ đó, vùng đất tỉnh Nam Định hiện nay thuộc trấn Sơn Nam Hạ.

Đến năm 1822, Minh Mệnh đổi trấn Sơn Nam Hạ làm trấn Nam Định [49, tr. Năm 1831, Minh Mệnh tiến hành cải cách cấp hành chính địa phương, phân chia khu vực từ Thừa Thiên - Huế ra Bắc thành 18 tỉnh. Từ đó, trấn Nam Định được đổi thành tỉnh Nam Định - một trong những tỉnh lớn của Đại Nam [69, tr. 125-126], gồm 4 phủ Thiên Trường, Nghĩa Hưng, Kiến Xương, Thái Bình và 17 huyện.

Năm 1890, tỉnh Thái Bình được thành lập trên cơ sở tách ra từ tỉnh Nam Định, gồm 7 huyện Vũ Tiên, Thư Trì, Tiền Hải, Đông Quan, Phụ Dực, Quỳnh Côi, Thụy Anh thuộc 2 phủ Kiến Xương, Thái Bình và 2 huyện Hưng Nhân, Diên Hà của phủ Tiên Hưng. Cũng vào cuối thế kỷ XIX, chính quyền bảo hộ tách một phần phía Bắc của tỉnh Nam Định và một phần phía Nam của tỉnh Hà Nội thành lập tỉnh Hà Nam. “Từ đây, địa giới tỉnh Nam Định về cơ bản tương đương với hiện nay” [63, tr. Đốc học Ngô Giáp Đậu cho biết địa giới của tỉnh Nam Định vào đầu thế kỷ XX chỉ còn 2 phủ, 9 huyện, cụ thể như sau: phủ Nghĩa Hưng gồm 5 huyện Đại An, Nam Trực, Vụ Bản, Ý Yên, Phong Doanh; phủ Xuân Trường gồm 4 huyện Giao Thủy, Hải Hậu, Trực Ninh và Mỹ Lộc [17, tr.

Ngày 17 tháng 10 năm 1921, thành phố Nam Định được thành lập, là thành phố cấp III trực thuộc tỉnh Nam Định. Cuối năm 1946, Nam Định là một trong tám tỉnh thuộc Chiến khu 2, đến tháng 9 năm 1947, chuyển về Liên 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] khu III. Ngày 21 tháng 4 năm 1965, Quốc hội quyết định sáp nhập hai tỉnh Hà Nam, Nam Định thành tỉnh Nam Hà, tỉnh lỵ đặt tại thành phố Nam Định. Cuối năm 1975, tỉnh Ninh Bình hợp nhất với tỉnh Hà Nam thành tỉnh Hà Nam Ninh.

Năm 1991, tỉnh Nam Hà được tái lập trên cơ sở diện tích tự nhiên và dân số của hai tỉnh cũ là Nam Định và Hà Nam. Đến ngày 6 tháng 11 năm 1996, tại kỳ họp thứ 10 Quốc hội khóa IX, tỉnh Nam Định được tách khỏi tỉnh Nam Hà, gồm 7 đơn vị hành chính: thành phố Nam Định và các huyện Xuân Thủy, Hải Hậu, Nghĩa Hưng, Nam Ninh, Ý Yên, Vụ Bản. Năm 1997, địa giới hành chính các huyện của tỉnh Nam Định có một số điều chỉnh. Huyện Nam Ninh được phân thành hai huyện mới là Nam Trực và Trực Ninh; huyện Xuân Thủy tách thành hai huyện Xuân Trường và Giao Thủy; một số xã Mỹ Phúc, Mỹ Trung, Mỹ Tân của huyện Mỹ Lộc nhập vào thành phố Nam Định.

Từ đó đến nay (năm 2018), địa giới hành chính của tỉnh Nam Định cơ bản được giữ nguyên không đổi. Nam Định là một địa phương giáp biển, trong lịch sử, công cuộc khai hoang vùng đất ven biển được diễn ra liên tục qua các thời kỳ. Từ năm 1471 đến năm 1473, vua Lê Thánh Tông (1460-1497) đã sai người đắp đê Hồng Đức để đề phòng nước mặn ở khu vực tỉnh Nam Định hiện nay. Đốc học Nam Định là Ngô Giáp Đậu từng chép đê này “ngoài từ làng Quảng, trong đến tỉnh Thanh Hóa” [17, tr.

Bên cạnh đó, triều đình cho thi hành phép chiếm xạ, khai hoang vùng biển. Tháng 6 năm 1486, vua Lê Thánh Tông đã “ra lệnh cho các phủ, huyện, xã rằng: nơi nào có ruộng bỏ hoang ở bờ biển mà người ít ruộng tình nguyện bồi đắp để khai khẩn nộp thuế thì phủ huyện xét thực cấp cho làm” [24, tr. Xã Quần Anh là vùng đất được thành lập trong thời kỳ này. Các dòng họ Trần, Vũ, Hoàng, Phạm ở xã Tương Đông, huyện Tây Chân, phủ Thiên Trường đã đến vùng Cồn Ấp để khai hoang.

Dần dần, những họ khác như Nguyễn, Lê, Đoàn… cũng di cư đến và góp phần dần hình thành 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] nên một địa danh mới là Quần Anh ở đầu thế kỷ XVI. Sự kiện này đã được khắc trong văn bia chùa Phúc Sơn như sau: “tứ tổ khai sáng từ xã Tương Đông ven sông mà xuống. Chín họ Lại, Nguyễn, Lê, Bùi Phan, Đoàn, Đỗ và hai họ Trần, Vũ khác đến tiếp. Hai lần đắp đê ven biển dựng nên Cồn Ấp” [20, tr.

Tiến sĩ Ngô Thế Vinh từng có câu thơ viết về vùng đất này như sau [71, tr. 38]: “Hồng Thuận tam niên thử địa cầu Tứ gia bốc trúc chí kim lưu” Dịch nghĩa: “Năm Hồng Thuận thứ ba (1511), đầu tiên mở đất xã này Bốn nhà Trần, Vũ, Hoàng, Phạm bói được đất lành, khai vỡ để lại cho con cháu” Công cuộc khai hoang ở vùng đất tỉnh Nam Định tiếp tục được diễn ra, đặc biệt có qui mô lớn hơn ở thế kỷ XIX. Một trong những quan lại của vương triều Nguyễn gắn liền với công cuộc này là Nguyễn Công Trứ. Ông từng dâng sớ lên vua Minh Mệnh về ba việc: lập phép nghiêm cấm để trừ dứt nạn trộm cướp, minh việc thưởng phạt để khuyến khích quan lại, và vỡ ruộng hoang cho dân nghèo.

Theo đó, ông lấy ví dụ ở 2 huyện Giao Thủy, Chân Định thuộc tỉnh Nam Định là những vùng đất điển hình của nạn trộm cướp, ruộng đất bị bỏ hoang. Nhận thấy lời tâu đầy tâm huyết của Nguyễn Công Trứ, năm 1828, vua Minh Mệnh đã giao cho ông chức Dinh điền sứ, lệnh tiến hành những biện pháp khai khẩn, giáo hóa dân chúng, tiễu trừ nạn trộm cướp ở đây, hạn trong 6 tháng phải tâu lại [49, tr. Nguyễn Công Trứ là người có công trong việc tổ chức khai phá đất bồi lập nên tổng Hoành Thu (huyện Giao Thủy) và tổng Ninh Nhất (huyện Trực Ninh) [61, tr. Công cuộc khai khẩn này tiếp tục diễn ra đến cuối thế kỷ XIX.

Văn bia Sỹ Lâm trại bi ký soạn năm 1872, đề cập đến việc trại Sỹ Lâm được hình thành vào năm Tự Đức thứ 5 (1852), Tiến sĩ Phạm Văn Nghị cùng anh ruột là 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Phạm Văn Thanh và 14 sĩ phu của các tỉnh Nam Định, Ninh Bình, Hà Nam… đã chiêu mộ dân chúng khai hoang ở vùng đất gần bờ biển Đại An (nay thuộc huyện Nghĩa Hưng, tỉnh Nam Định) hình thành nên trại này [26]. Sau ông Đỗ Phát (hay còn gọi là Đỗ Tông Phát) từng đỗ Tiến sĩ khoa Quý Mão (1843) tổ chức khẩn hoang lập nên hai tổng Tân Khai và Quế Hải (huyện Hải Hậu) [61, tr. Đây là những ví dụ điển hình cho thấy cố gắng của các triều đại quân chủ trong việc tổ chức khai khẩn đất hoang trên khắp cả nước, trong đó có vùng đất thuộc tỉnh Nam Định. Khí hậu ở tỉnh Nam Định vào cuối thế kỷ XIX được các sử gia triều Nguyễn chép lại trong Đồng Khánh địa dư chí như sau: “mùa xuân… ấm áp, lâm thâm mưa phùn.

Vào hè thường nắng nóng, nước sông dâng cao, cũng có sấm to mưa lớn. Mùa thu bớt nóng, khí trời mát mẻ, cũng thường có mưa dầm và dông bão… các huyện gần biển phần nhiều có chướng khí lạnh, ẩm… thủy triều về cuối thu đầu đông thường dâng cao, còn các tháng khác thì giảm xuống” [59, tr. Nhiệt độ trung bình năm của tỉnh là 23,7oC. Lượng mưa trung bình năm đạt 1.

Địa hình tỉnh Nam Định tương đối bằng phẳng, gồm đồng bằng thấp trũng (tập trung ở các huyện Nam Trực, Trực Ninh, Xuân Trường, Ý Yên, Vụ Bản), đồng bằng ven biển (tập trung ở các huyện Hải Hậu, Giao Thủy, Nghĩa Hưng) với các đồi núi thấp như núi Gôi, núi Găm… Trên địa bàn tỉnh có 2 dòng sông lớn chảy qua là sông Hồng và sông Đáy, ngoài ra còn có sông Đào và sông Ninh Cơ. Với 72km đường bờ biển, tỉnh Nam Định có điều kiện phát triển du lịch và ngành thủy hải sản. Đất đai của tỉnh Nam Định chủ yếu đất nông nghiệp, với 91.221,9ha, chiếm 54,6% tổng diện tích đất tự nhiên toàn tỉnh [11, tr. Từ năm 2010 đến năm 2016, cơ cấu nền kinh tế tỉnh Nam Định có sự chuyển dịch tích cực theo hướng tăng tỷ trọng ngành công nghiệp xây dựng (từ 36,5% lên 42%), ổn 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.