Chương 1. TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Cơ sở lý luận về kinh tế hợp tác và Hợp tác xã Ngày 20/3/1996 Quốc hội nước CHXHCN Việt Nam khóa IX kỳ họp thứ 9 đã thông qua Luật HTX. HTX hoạt động lấy lợi ích kinh tế làm chính, bao gồm lợi ích của các thành viên và lợi ích tập thể.
Đồng thời kinh tế HTX hoạt động coi trọng lợi ích xã hội của xã viên, góp phần phát triển kinh tế xã hội nhằm xóa đói, giảm nghèo, tiến lên làm giàu cho các thành viên và phát triển cộng đồng. Do đó, đánh giá hiệu quả kinh tế hợp tác xã không chỉ đánh giá riêng về hiệu quả kinh tế mà phải trên cơ sở quan điểm khách quan đánh giá một cách toàn diện, cả các mặt: kinh tế - chính trị - xã hội, cả hiệu quả của tập thể và của các thành viên. Đảng và Nhà nước ta trong những năm qua, đã nâng cao vai trò quản lý của mình trong việc tiếp tục đổi mới, phát triển và nâng cao hiệu quả kinh tế hợp tác xã. Nhà nước đã ban hành các chính sách, tạo môi trường và thể chế nhằm trợ giúp kinh tế hợp tác xã trong quá trình xây dựng và phát triển.
Các chính sách hỗ trợ của nhà nước không mang tính bao cấp, mà chỉ mang tính hỗ trợ, thúc đẩy, tạo đà cho HTX tự phát triển. HTX thực sự ngày càng trở thành tổ chức tự nguyện của xã viên và người lao động. Như vậy, cho dù các HTX hoạt động trong lĩnh vực nào đi chăng nữa thì đều có chung những đặc điểm sau: Một là, các xã viên liên kết với nhau ít nhất vì một lợi ích chung. Hai là, các xã viên luôn cố gắng theo đuổi mục tiêu cải thiện điều kiện kinh tế của mình bằng cách phối kết hợp với nhau trong quá trình sản xuất- kinh doanh.
Ba là, các xã viên có cùng sở hữu và vận hành một đơn vị cung cấp hàng hoá và dịch vụ cho họ. Bốn là, mục đích của HTX là nhằm sử dụng tối đa các nguồn lực chung để phát triển sản xuất. [14] HTX hoạt động không chỉ dừng lại ở mục đích kinh tế mà còn mang tính chất phục vụ. Từ định nghĩa và những quy định phạm vi, quy mô hoạt động của HTX theo Luật HTX năm 2012, một số vấn đề cơ bản có liên quan đến bản chất của HTX được thể hiện như sau: - HTX là tổ chức tập hợp của cá nhân con người (chứ không phải vốn) cùng với hoạt động kinh tế của riêng từng cá nhân, trong đó bao gồm cả hoạt động tiêu thụ/tiêu dùng sản phẩm, dịch vụ; HTX hoạt động hết thảy vì lợi ích xã viên, tức lợi ích trong HTX thuộc về xã viên; PDF Watermark Remover DEMO : Purchase from www.com to remove the waterma 6 - HTX không phải là tổ chức xã hội mà chỉ mang tính chất xã hội, là tổ chức kinh tế đặc biệt thúc đẩy “hợp tác” trong cộng đồng xã viên HTX.
HTX phải hoạt động có hiệu quả, tối đa hoá lợi nhuận mà khoản này cuối cùng được phân phối trở lại cho tất cả xã viên. - Hoạt động kinh tế của xã viên có rất nhiều nhu cầu khác nhau. Nhưng các xã viên phải có nhu cầu chung trong hoạt động kinh tế của mình thì mới có thể tập hợp nhau trong HTX. Do vậy, hoạt động kinh tế của các xã viên thường giống nhau, hoặc cùng một ngành, nghề nhất định; chức năng của HTX là đáp ứng nhu cầu chung của xã viên, xã viên HTX chính là khách hàng của HTX; HTX cùng với các xã viên hợp thành một thị trường, theo đó HTX và tập hợp xã viên là khách hàng của nhau.
Như vậy, thông qua HTX, xã viên tiết kiệm được chi phí, nâng cao hiệu quả sản xuất, kinh doanh và sức cạnh tranh sản phẩm, dịch vụ của mình. - Lợi nhuận thu được từ hoạt động sản xuất kinh doanh của HTX được chia cho xã viên theo mức vốn góp, mức độ sử dụng dịch vụ HTX và trích lập các quỹ HTX. Ngoài ra, nó còn được phân chia cho việc đáp ứng nhu cầu giáo dục, huấn luyện, thông tin cho xã viên HTX; đáp ứng nhu cầu sinh hoạt văn hoá, xã hội chung của cộng đồng xã viên; đóng góp vào các hoạt động xã hội khác đối với cộng đồng dân cư địa phương. Đây là bản chất rất quí giá và mang đậm tính văn hoá của HTX.
Nói cách khác, tất cả thành quả của HTX được phân phối lại một cách công bằng (chứ chưa phải là bình đẳng và cũng không phải là cào bằng) cho mọi xã viên HTX trên cơ sở nhiều mục tiêu khác nhau, theo đó tất cả các xã viên HTX cùng chia sẽ khó khăn, trách nhiệm, nghĩa vụ và lợi ích, từ đó khuyến khích phát triển tinh thần hợp tác, tính cộng đồng, tinh thần đoàn kết, tương trợ, giúp đỡ lẫn nhau giữa các xã viên trong HTX. [16] Ngoài những ý nghĩa thuộc về bản chất và nguyên tắc của HTX, loại hình kinh tế HTX còn có những ý nghĩa về giá trị đó là sự tự giúp đỡ, tự chịu trách nhiệm, dân chủ, công bằng, bình đẳng và tình đoàn kết; các giá trị của loại hình kinh tế HTX còn là các giá trị về đạo đức, tính trung thực, sự cởi mở, trách nhiệm xã hội và sự quan tâm đến phát triển của cộng đồng. Các giá trị và nguyên tắc mang tính cao đẹp và nhân văn của HTX được hiện thực hóa, từ đó làm cho HTX hấp dẫn thực sự đối với xã viên và người lao động, đặc biệt là đối với cộng đồng nông thôn. Vai trò HTXNN trong khu vực nông thôn ở nước ta Vai trò kinh tế của HTXNN Sản xuất nông nghiệp từ lâu đời luôn phụ thuộc rất nhiều vào điều kiện tự nhên, đặc thù sản xuất nông nghiệp luôn gắn liền với cộng đồng làng xóm, sản xuất tập thể, do đó HTXNN luôn tạo nên sự gắn kết tập thể tạo sức mạnh chung, với vai trò vừa là bà đỡ, vừa làm đòn bẩy/động lực cho kinh tế hộ phát triển thông qua các hoạt động dịch vụ đầu vào, đầu ra cho xã viên và người lao động.
Trong quá trình hoạt động sản xuất kinh doanh PDF Watermark Remover DEMO : Purchase from www.com to remove the waterma 7 của mình HTXNN luôn lấy lợi ích kinh tế làm chính, đồng thời coi trọng các lợi ích xã hội của các thành viên, góp phần nâng cao thu nhập cho kinh tế hộ xã viên, đẩy nhanh việc xoá đói giảm nghèo và tiến lên làm giàu cho các thành viên, phát triển kinh tế cộng đồng ở dân cư nông thôn. Kinh tế HTXNN trong nông thôn có vị trí rất quan trọng trong quá trình thực hiện công cuộc công ngiệp hoá- hiện đại hoá nông nghiệp nông thôn góp phần quan trọng trong công cuộc xây dựng nông thôn mới, đổi mới đất nước trong nông nghiệp, nông thôn; đồng thời, HTX nông nghiệp có những đặc thù riêng gắn với nông nghiệp, nông dân và cộng đồng xã hội. Vai trò văn hoá - xã hội của HTX HTX nông nghiệp đã thể hiện được vai trò quan trọng trong việc hướng dẫn chuyển giao tiến bộ kỹ thuật vào sản xuất, chuyển đổi cơ cấu cây trồng, vật nuôi theo hướng sản xuất hàng hoá và nâng cao hiệu quả kinh tế; góp phần tích cực thực hiện chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp, nông thôn. Qua số liệu điều tra nhiều HTX đã tham gia cung ứng các dịch vụ thiết yếu cho xã viên, cụ thể: 72% số HTXNN làm dịch vụ thủy lợi, 43% cung ứng vật tư, 56% làm dịch vụ điện, 38% làm dịch vụ khoa học kỹ thuật, 15% làm dịch vụ tiêu thụ sản phẩm.
Một số HTX đã mở rộng các loại hình dịch vụ khác gắn với việc đáp ứng nhu cầu sản xuất của các hộ xã viên, như dịch vụ tín dụng nội bộ (15,1% HTX nông nghiệp), dịch vụ tư vấn, thông tin, cũng như các dịch vụ phục vụ đời sống, văn hoá, môi trường, nước sạch, dạy nghề,.HTX thực sự là một tổ chức tự nguyện của xã viên, dựa trên nền tảng văn hoá cộng đồng và phát triển kinh tế của xã viên; HTX một mặt khuyến khích hợp tác giữa xã viên theo tinh thần hợp tác, đoàn kết và tương trợ lẫn nhau cùng phát triển, một mặt tôn trọng kinh tế hộ xã viên, phát huy cao vai trò cá nhân của xã viên và kinh tế xã viên trong các HTX. Bên cạnh những mặt mạnh đó, trong giai đoạn hiện nay trong nền kinh tế thị trường định hướng XHCN và quá trình hội nhập kinh tế quốc tế HTXNN đang biểu hiện những khó khăn, bất cập cần được quan tâm tháo gở như: mô hình, quy mô, năng lực quản lý và điều hành tổ chức sản xuất, kỹ thuật, công nghệ, vốn, đặc biệt là khả năng cạnh tranh trên thị trường sản xuất kinh doanh. Quá trình phát triển Hợp tác xã nông nghiệp Việt Nam Ở nước ta sau thắng lợi cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp hoàn thành cuộc cách mạng dân tộc, dân chủ, miền Bắc được giải phóng tiến lên xây dựng chủ nghĩa xã hội. Một trong những nhiệm vụ trọng tâm và quan trọng được Đảng và Nhà nước tập trung chỉ đạo là phát triển nông nghiệp nông thôn đặc biệt là xây dựng và phát triển hệ thống HTXNN.
Trải qua thời gian dài, các HTXNN vẫn tồn tại phát triển, tuy nhiên cơ chế quản lý Nhà nước có nhiều thay đổi vì vậy mà cơ chế quản lý, hoạt động của các HTXNN cũng có những thay đổi nhất định theo thời gian cụ thề đó là: PDF Watermark Remover DEMO : Purchase from www.com to remove the waterma 8 - Giai đoạn trước khi đổi mới (từ 1986 về trước) Sau khi miền Bắc hoàn toàn được giải phóng nhằm khắc phục hậu quả nặng nề sau chiến tranh Đảng ta đã có chủ trương xây dựng các tổ đổi công thành phong trào rộng khắp được đông đảo nông dân tham gia nhằm hỗ trợ giúp đỡ nhau trong sản xuất nông ghiệp. Đồng thời tại Hội nghị lần thứ 8 Ban chấp hành Trung ương Đảng khoá II tháng 8 năm 1955 đã đề ra chủ trương xây dựng thí điểm HTXNN. Ban đầu, tuy số lượng HTXNN còn ít, còn ở trình độ phát triển thấp nhưng đa số được hình thành trên cơ sở tự nguyện của nông dân. Đa số các HTX đều đạt kết quả cao trong sản xuất thu nhập của hộ xã viên được tăng lên.
Đến năm 1958 hầu hết các tỉnh thành đều xây dựng thí điểm HTXNN chủ yếu từ tổ đổi công lên.