Luận án tiến sĩ: Phát triển kinh tế nông thôn mới theo hướng đô thị hóa tại Phổ Yên, tỉnh Thái Nguyên - Lê Văn Bẩy

Phát triển kinh tế nông thôn mới theo hướng đô thị hóa tại Phổ Yên. Giải pháp nâng cao chất lượng cuộc sống nông dân và tăng trưởng kinh tế bền vững.

• Tác giả: Lê Văn Bẩy
• Người hướng dẫn: PGS. Dương Văn Sơn
• Trường học: Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Phát triển nông thôn
• Đề tài: Phát triển kinh tế trong xây dựng nông thôn mới theo hướng đô thị hóa ở thị xã Phổ Yên, tỉnh Thái Nguyên
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Thái Nguyên

Tóm tắt

I. Tổng quan về phát triển nông thôn trong xây dựng nông thôn mới

Phát triển nông thôn là quá trình chuyển đổi toàn diện về kinh tế, xã hội và đời sống người dân tại khu vực nông thôn. Xây dựng nông thôn mới theo hướng đô thị hóa là chiến lược quốc gia nhằm thu hẹp khoảng cách giữa nông thôn và thành thị. Thị xã Phổ Yên, tỉnh Thái Nguyên là địa phương có tốc độ đô thị hóa nhanh, đặt ra nhiều thách thức cho quá trình phát triển kinh tế nông thôn. Quá trình này đòi hỏi sự thay đổi cơ cấu kinh tế, chuyển dịch từ nông nghiệp thuần túy sang công nghiệp và dịch vụ. Giáo dục, y tế và đời sống tinh thần của người dân cần được nâng cao. Trình độ tư duy và quan điểm sản xuất cũng cần thay đổi theo hướng hiện đại hóa. Nghiên cứu chỉ ra rằng phát triển kinh tế nông thôn phụ thuộc vào nhiều nhóm nhân tố tự nhiên, kinh tế-xã hội và tổ chức-ỷ luật. Việc hiểu rõ các yếu tố này là cơ sở để đề xuất giải pháp phù hợp cho từng địa phương.

1.1. Khái niệm nông thôn và phát triển nông thôn

Nông thôn là khu vực có mật độ dân cư thấp, kinh tế chủ yếu dựa vào nông nghiệp và các hoạt động liên quan. Phát triển nông thôn là quá trình nâng cao thu nhập, cải thiện đời sống vật chất và tinh thần cho người dân nông thôn. Quá trình này bao gồm chuyển đổi cơ cấu kinh tế, phát triển hạ tầng, nâng cao trình độ dân trí và bảo vệ môi trường. Theo các nhà nghiên cứu, phát triển nông thôn cần gắn liền với bảo tồn giá trị văn hóa truyền thống của cộng đồng địa phương.

1.2. Mối quan hệ giữa xây dựng nông thôn mới và đô thị hóa

Xây dựng nông thôn mới và đô thị hóa có mối quan hệ biện chứng, tác động qua lại lẫn nhau. Đô thị hóa tạo động lực phát triển kinh tế, thu hút lao động và mở rộng thị trường tiêu thụ nông sản. Đồng thời, xây dựng nông thôn mới tạo nền tảng cho quá trình đô thị hóa bền vững, giảm áp lực lên hệ thống đô thị. Ở thị xã Phổ Yên, quá trình này diễn ra mạnh mẽ do vị trí địa lý thuận lợi, gần thành phố Thái Nguyên và các khu công nghiệp lớn.

II. Phân tích thực trạng phát triển kinh tế nông thôn tại Phổ Yên

Thị xã Phổ Yên thuộc tỉnh Thái Nguyên có điều kiện tự nhiên thuận lợi cho phát triển nông nghiệp. Địa phương này nằm trong vùng kinh tế trọng điểm Bắc Bộ, có vị trí giao thông chiến lược trên trục đường cao tốc Hà Nội - Thái Nguyên. Thực tế cho thấy cơ cấu kinh tế đang chuyển dịch theo hướng giảm tỷ trọng nông nghiệp, tăng tỷ trọng công nghiệp và dịch vụ. Tuy nhiên, quá trình chuyển đổi này còn nhiều bất cập. Hạ tầng nông thôn chưa đồng bộ, năng suất nông nghiệp còn thấp so với tiềm năng. Liên kết sản xuất giữa nông dân và doanh nghiệp còn yếu. Đào tạo nghề cho lao động nông thôn chưa đáp ứng nhu cầu thị trường. Các yếu tố như biến đổi khí hậu, ô nhiễm môi trường từ khu công nghiệp cũng ảnh hưởng tiêu cực đến sản xuất nông nghiệp. Phần lớn người dân vẫn giữ thói quen sản xuất nhỏ lẻ, manh mún, chưa tiếp cận được công nghệ mới.

2.1. Thực trạng cơ cấu kinh tế và đời sống người dân

Cơ cấu kinh tế tại Phổ Yên đang chuyển dịch rõ rệt. Tỷ trọng ngành nông-lâm-thủy sản giảm dần qua các năm. Ngành công nghiệp-xây dựng và dịch vụ tăng trưởng mạnh, đặc biệt sau khi Phổ Yên được nâng cấp từ huyện lên thị xã. Thu nhập bình quân đầu người cải thiện đáng kể. Tuy nhiên, khoảng cách giàu nghèo giữa khu vực nội thị và nông thôn vẫn còn lớn. Nhiều hộ gia đình nông thôn vẫn phụ thuộc vào sản xuất nông nghiệp truyền thống, hiệu quả kinh tế thấp.

2.2. Các thách thức trong quá trình đô thị hóa nông thôn

Quá trình đô thị hóa tại Phổ Yên đặt ra nhiều thách thức. Diện tích đất nông nghiệp bị thu hẹp do mở rộng khu công nghiệp và đô thị. Lao động nông thôn thiếu kỹ năng để chuyển đổi nghề nghiệp. Ô nhiễm môi trường ảnh hưởng đến sản xuất nông nghiệp và sức khỏe người dân. Quy hoạch sử dụng đất còn bất cập, gây lãng phí tài nguyên. Hệ thống thoát nước và xử lý rác thải ở nông thôn chưa được đầu tư đúng mức. Tình trạng di cư tự phát từ nông thôn ra thành phố gây mất cân đối lao động.

III. Giải pháp phát triển kinh tế nông thôn theo hướng đô thị hóa

Để phát triển kinh tế nông thôn hiệu quả, cần triển khai đồng bộ nhiều nhóm giải pháp. Trước hết, cần hoàn thiện cơ chế chính sách hỗ trợ nông dân tiếp cận nguồn vốn ưu đãi với thủ tục đơn giản, lãi suất hợp lý. Thứ hai, hình thành và mở rộng thị trường tiêu thụ nông sản, đặc biệt thị trường nội địa. Thứ ba, đầu tư xây dựng hạ tầng nông thôn đồng bộ, bao gồm giao thông, thủy lợi, hệ thống điện và viễn thông. Thứ tư, tiếp tục đổi mới và hoàn thiện chính sách ruộng đất để tích tụ đất đai, hình thành vùng sản xuất hàng hóa tập trung. Thứ năm, đẩy mạnh ứng dụng khoa học-công nghệ vào sản xuất và chế biến nông sản. Thứ sáu, phát triển nguồn nhân lực nông thôn thông qua đào tạo nghề và nâng cao trình độ quản lý. Cuối cùng, nâng cao vai trò quản lý của Nhà nước đối với sự phát triển kinh tế nông thôn.

3.1. Chính sách hỗ trợ tài chính và phát triển thị trường

Chính sách tài chính đóng vai trò then chốt trong phát triển kinh tế nông thôn. Cần có cơ chế tín dụng ưu đãi cho nông dân và doanh nghiệp đầu tư vào nông nghiệp, nông thôn. Đơn giản hóa thủ tục vay vốn, tăng hạn mức cho vay phù hợp với quy mô sản xuất. Phát triển hệ thống bảo hiểm nông nghiệp để giảm rủi ro cho người sản xuất. Đồng thời, xây dựng chuỗi liên kết sản xuất-tiêu thụ nông sản bền vững. Khuyến khích doanh nghiệp bao tiêu sản phẩm cho nông dân theo hợp đồng dài hạn.

3.2. Ứng dụng khoa học công nghệ và phát triển nguồn nhân lực

Khoa học công nghệ là động lực quan trọng thúc đẩy phát triển kinh tế nông thôn. Cần đẩy mạnh chuyển giao tiến bộ kỹ thuật vào sản xuất nông nghiệp. Ứng dụng công nghệ cao trong trồng trọt, chăn nuôi và chế biến nông sản. Phát triển nông nghiệp thông minh, nông nghiệp hữu cơ theo hướng bền vững. Song song đó, đào tạo nghề cho lao động nông thôn là nhiệm vụ cấp thiết. Chương trình đào tạo cần gắn với nhu cầu thực tế của thị trường lao động và quá trình đô thị hóa tại địa phương.

IV. Kết luận và ứng dụng mô hình phát triển nông thôn tại Phổ Yên

Nghiên cứu về phát triển kinh tế nông thôn trong xây dựng nông thôn mới theo hướng đô thị hóa tại thị xã Phổ Yên mang lại nhiều kết quả có giá trị. Mô hình phát triển cần dựa trên lợi thế tự nhiên và vị trí địa lý của địa phương. Quy hoạch sử dụng đất phải hài hòa giữa bảo vệ đất nông nghiệp và phát triển đô thị. Liên kết vùng giữa Phổ Yên với thành phố Thái Nguyên và các khu công nghiệp lân cận là yếu tố quan trọng. Nghiên cứu chỉ ra rằng thành công của quá trình này phụ thuộc vào năng lực quản lý của cán bộ cơ sở và sự tham gia tích cực của người dân. Việc huy động nguồn lực từ cộng đồng, đặc biệt về tài chính và kỹ năng quản lý, là điều kiện tiên quyết. Các kết quả nghiên cứu có thể áp dụng cho các địa phương có điều kiện tương tự trong quá trình xây dựng nông thôn mới.

4.1. Bài học kinh nghiệm từ thực tiễn triển khai

Thực tiễn triển khai xây dựng nông thôn mới tại Phổ Yên rút ra nhiều bài học quý giá. Thành công đạt được nhờ sự vào cuộc quyết liệt của cả hệ thống chính trị. Sự tham gia chủ động của người dân là yếu tố quyết định. Tuy nhiên, một số tiêu chí nông thôn mới còn hình thức, chưa bền vững. Việc chuyển đổi nghề cho lao động nông thôn cần được quan tâm hơn nữa. Mô hình liên kết giữa nông dân và doanh nghiệp cần được nhân rộng và hoàn thiện.

4.2. Khuyến nghị cho chính sách phát triển tương lai

Dựa trên kết quả nghiên cứu, cần đưa ra một số khuyến nghị cho chính sách phát triển. Cần hoàn thiện quy hoạch tổng thể phát triển nông thôn gắn với đô thị hóa. Tăng cường đầu tư hạ tầng kỹ thuật và xã hội cho khu vực nông thôn. Xây dựng cơ chế khuyến khích doanh nghiệp đầu tư vào nông nghiệp công nghệ cao. Đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao phục vụ quá trình chuyển đổi kinh tế. Đặc biệt, cần có chính sách bảo vệ quyền lợi của nông dân trong quá trình đô thị hóa và thu hồi đất.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần mở đầu và kết luận, luận án đƣợc kết cấu thành 4 chƣơng nhƣ sau: Chƣơng 1. Tổng quan tài liệu Chƣơng 2. Nội dung và phƣơng pháp nghiên cứu Chƣơng 3. Kết quả nghiên cứu và thảo luận Chƣơng 4.

Giải pháp phát triển kinh tế trong xây dựng nông thôn mới theo hƣớng đô thị hóa ở thị xã Phổ Yên, tỉnh Thái Nguyên đến năm 2030. 6 Chƣơng 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Cơ sở lý luận về phát triển kinh tế trong xây dựng nông thôn mới theo hƣớng đô hị hóa 1.1 1 1 há n m n ng th n Hầu hết các quốc g a trên thế g ớ đều phân ch a toàn bộ lãnh thổ của mình thành ha khu vực lớn là nông thôn và thành thị vớ những t êu chí, t êu chuẩn phân b ệt ha khu vực này. H ện nay, nh ều quốc g a sử dụng t êu chuẩn về quy mô, mật độ dân số để phân b ệt nông thôn và thành thị, trong đó có V ệt Nam.

Theo quan điểm này, vùng nông thôn thƣờng có số dân và mật độ dân thấp hơn vùng thành thị. Tuy nh ên, vớ các quốc g a khác nhau, vớ những thờ kỳ, thờ đ ểm khác nhau, vớ những khu vực khác nhau thì quy định về t êu chuẩn này cũng không g ống nhau. Theo quy định tại Khoản 1 Điều 3 Nghị định 57/2018/NĐ-CP về cơ chế, chính sách khuyến khích doanh nghiệp đầu tƣ vào nông nghiệp, nông thôn thì khái niệm vùng nông thôn đƣợc quy định cụ thể nhƣ sau: “Vùng nông thôn là khu vực địa giới hành chính không bao gồm địa bàn phường thuộc thị xã, quận và thành phố”. Tuy nh ên, vớ xu thế đô thị hóa nông thôn thì đặc đ ểm của nông thôn cũng ngày một thay đổ , khá n ệm nhƣ trên còn chƣa thực sự r ràng và ngày càng nh ều ngƣờ có những quan đ ểm không đồng nhất về phân b ệt g ữa nông thôn và đô thị.

Nh ều nhà ngh ên cứu trên thế g ớ cũng đƣa ra những quan đ ểm về t êu chuẩn phân b ệt nông thôn một cách khác nhau. Ngoà quan đ ểm về sử dụng chỉ t êu về số lƣợng và mật độ dân cƣ thì còn có những quan đ ểm khác. Có quan đ ểm cho rằng cần dựa vào chỉ tiêu trình độ phát triển của cơ sở hạ tầng, có nghĩa vùng nông thôn có cơ sở hạ tầng không phát triển bằng vùng đô thị. Quan điểm khác lại cho rằng nên dựa vào chỉ tiêu trình độ tiếp cận thị trƣờng, phát triển hàng hoá để xác định vùng nông thôn vì cho rằng nông thôn có trình độ sản xuất hàng hoá và khả năng tiếp cận thị trƣờng so với đô thị là thấp hơn.

Vớ những khá n ệm chƣa thực sự thống nhất về nông thôn cũng đã làm cho các ngh ên cứu về vấn đề nông thôn chịu những ảnh hƣởng nhất định, ngoà ra cũng gây khó khăn trong v ệc hoạch định các chính sách sách lƣợc về phát tr ển nông thôn. 7 Thêm nữa, có những vùng nông thôn giáp ranh đô thị cũng xuất hiện những khu vực nông thôn liền cạnh, tạo nên khu vực nông nghiệp ven đô. Nông nghiệp ven đô nƣớc ta có những đặc thù chung nhƣ nhiều nƣớc trên thế giới và đặc thù riêng của Việt Nam. Đó là nông nghiệp ở khu vực nông thôn cận kề với đô thị, có các hoạt động mang đặc thù của cả nông thôn và đô thị bởi sự liên thông mật thiết 3 thành phần - 3 sắc thái trong hệ thống nông thôn - ven đô - đô thị.

Do ĐTH nƣớc ta còn chậm chạp (bình quân 1%/năm), các sắc thái đô thị - nông thôn còn lẫn lộn, mờ nhạt, xen lẫn… nên sự tƣơng tác giữa nông nghiệp với 3 thành phần này ở nƣớc ta có tính đặc thù. Tuy nhiên, chúng đang ngày càng mạnh lên, phức tạp hơn trong quá trình CNH, ĐTH, từ đó hình thành các đặc trƣng ngày càng r nét của NNVĐ. Từ các vấn đề đó, trong phần này, tác g ả sẽ đƣa ra khá n ệm về nông thôn ở nh ều mặt khác nhau của các nhà ngh ên cứu trƣớc đây, sau đó t ến hành phân tích để đƣa ra cá nhìn tổng quát hơn về khá n ệm nông thôn nhằm sử dụng trong luận án và để các nhà ngh ên cứu, các nhà hoạch định chính sách tham khảo. h nh t, định nghĩa về mặt nghề ngh ệp, nông thôn là khu vực s nh sống định cƣ của những ngƣờ lấy nông ngh ệp làm ngành nghề chính.

Tuy nhiên, góc độ này vẫn có những đ ểm còn hạn chế. Một là, nếu lấy hoạt động sản xuất nông ngh ệp làm chủ thể của nông thôn thì quyết định bở số lƣợng ngƣờ làm công v ệc nông ngh ệp hay quyết định bở sự quan trọng của nền sản xuất nông ngh ệp trong nền k nh tế của khu vực hay là tỉ lệ d ện tích đất sử dụng cho hoạt động nông ngh ệp trong tổng d ện tích đất của khu vực?. Có thể nó , định nghĩa nhƣ vậy sẽ không r ràng và cho dù lấy số lƣợng ngƣờ làm nông ngh ệp, cơ cấu ngành nghề hay tỉ lệ sử dụng đất để quyết định một khu vực có phả là nông thôn hay không thì cũng chƣa thực sự chính xác. Ha là, đố vớ số lƣợng ngƣờ làm nông ngh ệp, có thể ở một số khu vực chỉ thuần túy chỉ có ngành nghề sản xuất nông ngh ệp thì số lƣợng ngƣờ làm nông ngh ệp sẽ đƣợc xác định một cách r ràng, nhƣng vớ sự thay đổ của xã hộ , sự phát tr ển k nh tế thì sẽ có nh ều dân số vừa làm nông ngh ệp vừa làm những ngành nghề ph nông ngh ệp.

Trong đó, có những hộ dân có phần lớn thu nhập lạ đến từ những ngành nghề ph nông ngh ệp. Do đó, v ệc xác định tỷ lệ dân số làm nông ngh ệp cũng chƣa r ràng. 8 h ha , định nghĩa về mặt dân cƣ s nh sống. (1) Nông thôn chỉ những nơ có số lƣợng dân cƣ tƣơng đố nhỏ, s nh sống trên vùng d ện tích lớn, cũng có nghĩa là những khu vực rộng lớn có mật độ phân bố nhân khẩu thấp.

(2) Nông thôn là khu vực nằm bên ngoà thành thị, cụ thể hơn đó là những khu vực nằm bên ngoà quy hoạch đô thị. (3) Nông thôn là khu vực có sử dụng đất đa một cách đặc thù.W bberley định nghĩa: “Thuật ngữ "nông thôn" đề cập đến những khu vực của một quốc gia có dấu hiệu rõ ràng về việc sử dụng quá nhiều đất đai trong hiện tại hoặc gần đây”.2 (4) Nông thôn không chỉ là chỉ những khu vực có cƣ dân ít mà còn chỉ những khu vực tƣơng đố b ệt lập vớ những nơ có đông dân cƣ. Các định nghĩa trên về nông thôn thông qua t êu chuẩn dân cƣ s nh sống chủ yếu dựa vào g ả thuyết: Hình thá xã hộ có thể đƣợc xem nhƣ một sản phẩm của sự thích ngh của văn hóa nhân loạ đố vớ các đặc đ ểm mô trƣờng, và mô trƣờng cũng thay đổ để thích ứng vớ con ngƣờ. Sự khác nhau g ữa thành thị và nông thôn về mật độ dân số, mô trƣờng sống, tỉ lệ sử dụng đất đa hay sự b ệt lập … đều có sự ảnh hƣởng quan trọng của xã hộ , đ ều này là nhân tố quan trọng trong v ệc tạo nên sự khác nhau g ữa thành thị và nông thôn.

Các định nghĩa về nông thôn thông qua t êu chuẩn dân cƣ s nh sống đều đã bỏ qua sự chuyên môn hóa về ngành nghề k nh tế, chỉ đề cập đến các đặc tính chủ yếu nhƣ d ện tích đất đƣợc sử dụng lớn, quy mô dân số nhỏ, mật đố dân số thấp. Nhƣng nếu xét về sự ảnh hƣởng của thành thị, cách định nghĩa này cũng mang nh ều nộ hàm về xã hộ học. Mặc dù cách định nghĩa về nông thôn thông qua t êu chuẩn về dân cƣ và mô trƣờng s nh sống trên đƣợc áp dụng tƣơng đố rộng rã , tuy nh ên chúng ra có thể thấy rằng, hạn chế lớn nhất của cách định nghĩa trên đó là tính tƣơng đố và không đồng nhất trong t êu chuẩn phân loạ , t êu chuẩn phân loạ của các quốc g a hầu nhƣ không g ống nhau vì vậy sự so sánh g ữa các quốc g a là rất khó khăn. h ba, định nghĩa nông thôn về mặt văn hóa xã hộ.

Các nhà xã hộ học và nhân loạ học dựa trên những đặc đ ểm văn hóa xã hộ để định nghĩa về nông thôn, cũng nhƣ xác định sự khác nhau về hành v và thá độ của cƣ dân thành thị và nông 2 G. Định nghĩa nông thôn căn cứ theo mặt văn hóa xã hộ đã nắm bắt đƣợc tính bản chất và cốt l của xã hộ nông thôn, cũng nhƣ sự khác b ệt về mặt văn hóa xã hộ g ữa nông thôn và thành thị. Nhƣng cũng tồn tạ một số vấn đề: Một là, v ệc xác định mang tính tuyệt đố hóa, vì vậy các khu vực trung g an, g ao thoa sẽ không đƣợc xác định là nông thôn hay thành thị. Ha là, vớ xã hộ ngày nay, v ệc phân loạ một cách tuyệt đố về văn hóa cá nhân g ữa ngƣờ nông thôn và ngƣờ thành thị.

Những ngƣờ làm nông ngh ệp, hay nó cách khác là nông dân từ xã hộ phong k ến đến xã hộ h ện đạ đều có sự chuyển b ến nhất định, đến nay còn tồn tạ rất ít những khu vực thuần nông thôn, thuần văn hóa nông thôn mà đa phần nông thôn và nông dân h ện nay chuyển b ến thành một hình thức mớ , nâng cao hơn nhận thức xã hộ , nghề ngh ệp cũng đƣợc phân hóa. Ba là, t êu chuẩn để phân định nông thôn và thành thị thông qua các t êu chuẩn văn hóa xã hộ là rất khó khăn. Nhất là trong xã hộ h ện đạ ngày nay, nông thôn và thành thị cũng đã có nh ều đ ểm tƣơng đồng về k nh tế, xã hộ và ngày càng có nh ều khu vực dân cƣ mang đặc tính hỗn hợp của cả nông thôn và thành thị.