CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ CẠNH TRANH VÀ NĂNG LỰC CẠNH TRANH CỦA DOANH NGHIỆP 1.1 KHÁI QUÁT VỀ CẠNH TRANH 1.1 Khái niệm cạnh tranh. Thế nào là cạnh tranh? Theo cách hiểu thông thường, cạnh tranh là quá trình mà các chủ thể tìm mọi biện pháp để vượt lên so với các đối thủ về một lĩnh vực nhất định. Trong nhiều trường hợp, quá trình này là sự thi đua hay sự ganh đua… Cạnh tranh cũng có thể được hiểu là quá trình tạo ra sự nổi trội của chủ thể so với đối thủ. Đây là một quá trình sáng tạo và đổi mới có tính chất toàn diện.
Chúng ta sẽ xem xét một số quan điểm về cạnh tranh: - Theo Micheal Porter thì: “Cạnh tranh là để thu hút vốn, thu hút con người, thu hút khách hàng và phải vượt trên các đối thủ” - Theo Adam Smith: Cạnh tranh là sự ganh đua, kình địch giữa các nhà kinh doanh trên thị trường nhằm tranh giành cùng một loại tài nguyên sản xuất hoặc cùng một loại khách hàng về phía mình. - Theo Báo cáo cạnh tranh toàn cầu thì: “Cạnh tranh là khả năng gia tăng và duy trì lâu dài mức sống dân cư, có nghĩa là đạt được mức tăng trưởng kinh tế cao và bền vững, được đo lường bằng sự thay đổi GDP đầu người” - Theo từ điển thuật ngữ kinh tế học: Cạnh tranh là sự đấu tranh đối lập giữa các cá nhân, tập đoàn hay các quốc gia và nó nảy sinh khi hai hay nhiều bên cố gắng giành lấy thứ mà kông phải ai cũng giành được. Ở Việt Nam, khi đề cập đến cạnh tranh, một số nhà khoa học đã cho rằng: Cạnh tranh là vấn đề giành lợi thế về giá cả hàng hoá, dịch vụ (mua và bán), và đó là con đường, phương thức để giành lấy lợi nhuận cao cho các chủ thể kinh Học viên: Nguyễn Thị Quỳnh Anh 5 Mã học viên: CB100025 Luận văn thạc sĩ QTKD ĐHBK Hà Nội tế. Nói cách khác: Mục đích trực tiếp của các hoạt động cạnh tranh trên thị trường của các chủ thể kinh tế là giành những lợi thế để hạ thấp giá cả các yếu tố đầu vào của các chu trình sản xuất kinh doanh và nâng cao giá cả đầu ra sao cho mức chi phí thấp nhất nhưng có thể giành được mức lợi nhuận cao nhất.
Như vậy cạnh tranh là quy luật khách quan của nền sản xuất hàng hoá, là nội dung cơ chế vận động của thị trường. Sản xuất hàng hoá càng phát triển, hàng hoá bán ra càng nhiều, số lượng nhà cung ứng càng đông thì cạnh tranh càng gay gắt, kết quả cạnh tranh sẽ tự loại bỏ những doanh nghiệp làm ăn kém hiệu quả.2 Đặc trưng của cạnh tranh Cạnh tranh là đặc điểm cơ bản của sản xuất hàng hóa và là một trong những quy luật tất yếu của nền kinh tế thị trường Đặc trưng đầu tiên của cạnh tranh là chất lượng của tiềm lực cạnh tranh và nghệ thuật cạnh tranh trên thị trường. Trong đó, chất lượng cạnh tranh được thể hiện một cách tương đối hữu hình và cụ thể thông qua giá trị sử dụng của hàng hóa dịch vụ. Nó quyết định đến sự tồn tại và phát triển của doanh nghiệp, chính vì vậy, nó phụ thuộc vào khả năng, trình độ của người tổ chức chiến lược cạnh tranh Đặc trưng thứ hai là cạnh tranh có tính hai mặt: Cạnh tranh tích cực và cạnh tranh tiêu cực, Cạnh tranh tích cực có tác dụng kích thích sự phát triển của doanh nghiệp.
Cạnh tranh thúc đẩy các doanh nghiệp không ngừng đổi mới về công nghệ và phương thức kinh doanh, nâng cao chất lượng hàng hóa dịch vụ, giảm giá thành đem lại nhiều lợi ích cho người tiêu dùng cũng như toàn bộ nền kinh tế quốc dân bên cạnh đó là vì sự sống còn và phát triển của doanh nghiệp mình. Ngược lại cạnh tranh không tích cực là hành vi cạnh tranh của doanh nghiệp trong quá trình trái với các chuẩn mực thông thường về đạo đức kinh Học viên: Nguyễn Thị Quỳnh Anh 6 Mã học viên: CB100025 Luận văn thạc sĩ QTKD ĐHBK Hà Nội doanh, gây thiệt hại hoặc có thể gây hại đến lợi ích hợp pháp của doanh nghiệp khác hoặc người tiêu dùng Để phát huy được mặt tích cực và hạn chế mặt tiêu cực, cần duy trì môi trường cạnh tranh lành mạnh, hợp pháp và kiểm soát quyền, xử lý cạnh tranh không lành mạnh giữa các chủ thể kinh doanh. Trong điều kiện hiện nay, cạnh tranh chuyển từ quan điểm đối kháng sang cạnh tranh trên cơ sở hợp tác, cạnh tranh không phải là khi nào cũng đồng nghĩa với việc tiêu diệt lẫn nhau, triệt hạ nhau. Trên thực tế, các thủ pháp cạnh tranh hiện đại dựa trên cơ sở cạnh tranh bằng chất lượng, mẫu mã, giá cả và các dịch vụ hỗ trợ.
Bởi lẽ, khi mà các đối thủ cạnh tranh quá nhiều thì việc tiêu diệt các đối thủ khác là vấn đề không đơn giản.3 Vai trò của cạnh tranh Cạnh tranh có vai trò quan trọng trong nền sản xuất hàng hóa nói riêng, và trong lĩnh vực kinh tế nói chung, là động lực thúc đẩy sản xuất phát triển, góp phần vào sự phát triển kinh tế. Sự cạnh tranh buộc người sản xuất phải năng động, nhạy bén, nắm bắt tốt hơn nhu cầu của người tiêu dùng, tích cực nâng cao tay nghề, thường xuyên cải tiến kỹ thuật, áp dụng những tiến bộ, các nghiên cứu thành công mới nhất vào trong sản xuất, hoàn thiện cách thức tổ chức trong sản xuất, trong quản lý sản xuất để nâng cao năng xuất, chất lượng và hiệu quả kinh tế. Ở đâu thiếu cạnh tranh hoặc có biểu hiện độc quyền thì thường trì trệ và kém phát triển. Cạnh tranh mang lại nhiều lợi ích, đặc biệt cho người tiêu dùng.
Người sản xuất phải tìm mọi cách để làm ra sản phẩm có chất lượng hơn, đẹp hơn, có chi phí sản xuất rẻ hơn, có tỷ lệ tri thứckhoa học, công nghệ trong đó cao hơn. để đáp ứng với thị hiếu của người tiêu dùng. Học viên: Nguyễn Thị Quỳnh Anh 7 Mã học viên: CB100025 Luận văn thạc sĩ QTKD ĐHBK Hà Nội Ngoài mặt tích cực, cạnh tranh cũng đem lại những hệ quả không mong muốn về mặt xã hội. Nó làm thay đổi cấu trúc xã hội trên phương diện sở hữu của cải, phân hóa mạnh mẽ giàu nghèo, có những tác động tiêu cực khi cạnh tranh không lành mạnh, dùng các thủ đoạn vi phạm pháp luật hay bất chấp pháp luật.
Vì lý do trên cạnh tranh kinh tế bao giờ cũng phải được điều chỉnh bởi các định chế xã hội, sự can thiệp của nhà nước. Cạnh tranh cũng có những tác động tiêu cực thể hiện ở cạnh tranh không lành mạnh như những hành động vi phạm đạo đức hay vi phạm pháp luật (buôn lậu, trốn thuế, tung tin phá hoại,.) hoặc những hành vi cạnh tranh làm phân hóa giàu nghèo, tổn hại môi trường sinh thái. Trong xã hội, mỗi con người, xét về tổng thể, vừa là người sản xuất đồng thời cũng là người tiêu dùng, do vậy cạnh tranh thường mang lại nhiều lợi ích hơn cho mọi người và cho cộng đồng, xã hội.4 Phân loại cạnh tranh 1.1 Căn cứ vào chủ thể tham gia cạnh tranh - Cạnh tranh giữa người bán và người mua: Cả hai bên đều muốn tối đa hóa lợi ích của mình. Người mua muốn mua rẻ nhưng chất lượng tốt.
Ngược lại, người bán muốn bán giá cao để tối đa hóa lợi nhuận. Và mức giá cuối cùng là sự thỏa thuận giữa hai bên. - Cạnh tranh giữa người mua và người mua: Xảy ra khi cung nhỏ hơn cầu thị trường. Lúc này, hàng hóa trên thị trường khan hiếm, người mua sẵn sàng mua với giá cao.
Mức độ cạnh tranh càng gay gắt, giá cả càng cao và trong trường hợp này người bán có lợi. - Cạnh tranh giữa người bán và người bán: Đây là cuộc cạnh tranh gay go quyết liệt và diễn ra thường xuyên trong kinh doanh. Các doanh nghiệp luôn tìm Học viên: Nguyễn Thị Quỳnh Anh 8 Mã học viên: CB100025 Luận văn thạc sĩ QTKD ĐHBK Hà Nội mọi cách, tận dụng mọi cơ hội để giành ưu thế trên thị trường, để tồn tại và phát triển.2 Căn cứ vào phạm vi kinh tế - Cạnh tranh trong nội bộ ngành: Giữa các doanh nghiệp sản xuất, kinh doanh cùng một loại sản phẩm, dịch vụ. Bên cạnh đó, sự có mặt của các sản phẩm thay thế làm đa dạng hóa thị trường sản phẩm đồng thời đặt ra những thách thức mới cho doanh nghiệp.
Vì vậy, doanh nghiệp cần có sự hiểu biết sâu sắc về hàng hóa, đối thủ cạnh tranh, về bản thân doanh nghiệp và khách hàng. Cạnh tranh nội bộ ngành đòi hỏi các doanh nghiệp không ngừng tự hoàn thiện, đổi mới công nghệ kỹ thuật, nâng cao chất lượng sản phẩm. để có thể tồn tại và phát triển bền vững. Ta có thể nói rằng, muốn phát triển doanh nghiệp cần nâng cao sức cạnh tranh trong ngành.
- Cạnh tranh giữa các ngành: Là cuộc cạnh tranh giữa các doanh nghiệp trong các nghành kinh tế với nhau nhằm thu được lợi nhuận cao nhất. Trong quá trình này có sự phận bổ vốn đầu tư một cách tự nhiên giữa các ngành, kết quả là hình thành tỷ suất lợi nhuận bình quân.3 Căn cứ theo tính chất và mức độ cạnh tranh - Cạnh tranh hoàn hảo: Người bán và người mua đều không có sức mạnh thị trường (không có ảnh hưởng gì đến giá cả thị trường của sản phẩm). Đặc trưng của cạnh tranh hoàn hảo là có nhiều người mua và nhiều người bán độc lập với nhau, tất cả các đơn vị hàng hóa trao đổi được coi là giống nhau, tất cả người mua người bán đều có hiểu biết đầy đủ về các thông tin liên quan đến việc trao đổi. Thị trường này đòi hỏi tất cả những người mua và người bán đều có liên hệ với tất cả những người trao đổi tiềm năng, biết tất cả các đặc trưng của các mặt hàng trao đổi, biết tất cả giá cả mà người bán đòi và người mua trả.
- Cạnh tranh không hoàn hảo: Đây là hình thức cạnh tranh khá phổ biến trên thị trường ở đó người mua hoặc người bán có thể chi phối giá cả hàng hóa. Học viên: Nguyễn Thị Quỳnh Anh 9 Mã học viên: CB100025 Luận văn thạc sĩ QTKD ĐHBK Hà Nội Trong thực tế có rất ít trường hợp doanh nghiệp biết được đường cầu của mình vì người bán đều nỗ lực tối đa hóa lợi nhuận, còn người mua đều nỗ lực tối đa hóa lợi ích của mình. Cạnh tranh không hoàn hảo được phân chia làm hai loại: Cạnh tranh mang tính độc quyền và độc quyền tập đoàn.2 NĂNG LỰC CẠNH TRANH CỦA DOANH NGHIỆP 1.