Nghiên cứu đa dạng thực vật và giải pháp bảo tồn rừng đặc dụng Chí Sán, tỉnh Hà Giang

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu hay nghiên cứu đa dạng thực vật và đề xuất giải pháp bảo tồn phát triển bền vững rừng đặc dụng chí, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất biện

• Tác giả: Nguyễn Bích Thảo
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Quốc Dựng
• Trường học: Viện Sinh thái và Tài nguyên Sinh vật
• Chuyên ngành: Thực vật học
• Đề tài: Nghiên cứu đa dạng thực vật và đề xuất giải pháp bảo tồn, phát triển bền vững rừng đặc dụng Chí Sán, tỉnh Hà Giang
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sỹ
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU VÀ KHU VỰC NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tổng quan các vấn đề nghiên cứu
• 1.2. Các khái niệm liên quan đến đa dạng sinh học thực vật và bảo tồn
• 1.3. Nghiên cứu về hệ thực vật và bảo tồn thiên nhiên trên Thế giới
• 1.4. Nghiên cứu về hệ thực vật và bảo tồn ở Việt Nam
• 1.5. Tổng quan về nghiên cứu tại Hà Giang
• 1.6. Tổng quan về điều kiện tự nhiên và dân sinh, kinh tế - xã hội khu vực nghiên cứu
• 1.6.1. Điều kiện tự nhiên
• 1.6.2. Đặc điểm dân sinh, kinh tế - xã hội
• 2. CHƯƠNG 2: MỤC TIÊU, ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU, NỘI DUNG, PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Mục tiêu nghiên cứu
• 2.2. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 2.3. Nội dung nghiên cứu
• 2.3.1. Nghiên cứu đa dạng các kiểu thảm thực vật
• 2.3.2. Nghiên cứu tính đa dạng thành phần thực vật
• 2.3.3. Đề xuất các giải pháp bảo tồn và phát triển bền vững
• 2.4. Phương pháp nghiên cứu
• 2.4.1. Phương pháp luận
• 2.4.2. Thu thập và kế thừa dữ liệu
• 2.4.3. Điều tra thực địa
• 2.4.4. Phương pháp xử lý và phân tích dữ liệu
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 3.1. Đa dạng các kiểu thảm thực vật
• 3.1.1. Kiểu rừng kín lá rộng thường xanh mưa ẩm á nhiệt đới núi thấp tầng trên
• 3.1.2. Kiểu rừng kín lá rộng thường xanh mưa ẩm á nhiệt đới núi thấp
• 3.1.3. Kiểu phụ thứ sinh rừng kín lá rộng thường xanh mưa ẩm nhiệt đới phục hồi trên đất mất rừng
• 3.1.4. Đất trống, cây bụi, cây gỗ rải rác
• 3.2. Đa dạng thành phần loài
• 3.2.1. Đa dạng về số lượng Taxon
• 3.2.2. Đa dạng ở mức độ ngành
• 3.2.3. Đa dạng ở mức độ họ
• 3.3. Mối tương quan giữa hệ thực vật RĐD Chí Sán với các hệ thực khác
• 3.4. Đa dạng các giá trị bảo tồn
• 3.4.1. Đa dạng tài nguyên thực vật
• 3.4.2. Mối đe dọa ĐDSH & khó khăn, thách thức trong quản lý tài nguyên rừng
• 3.5. Đề xuất các giải pháp bảo tồn và phát triển bền vững
• 3.5.1. Giải pháp bộ máy tổ chức quản lý
• 3.5.2. Đề xuất các phân khu chức năng
• 3.5.3. Đề xuất một số chương trình hoạt động cụ thể cho RĐD
• 3.5.4. Giải pháp phát triển kinh tế xã hội vùng đệm nhằm giảm áp lực tới rừng đặc dụng
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan về nghiên cứu và bảo tồn đa dạng thực vật rừng đặc dụng Chí Sán

Nghiên cứu và bảo tồn đa dạng thực vật rừng đặc dụng Chí Sán, Hà Giang là một chủ đề quan trọng trong bối cảnh bảo vệ môi trường và phát triển bền vững. Khu vực này không chỉ nổi bật với sự phong phú về hệ thực vật mà còn là nơi cư trú của nhiều loài động thực vật quý hiếm. Việc bảo tồn đa dạng sinh học tại đây không chỉ giúp duy trì hệ sinh thái mà còn góp phần vào phát triển kinh tế địa phương.

1.1. Đặc điểm sinh thái và đa dạng thực vật tại Chí Sán

Khu rừng đặc dụng Chí Sán có hệ sinh thái phong phú với nhiều loại thực vật quý hiếm. Đặc điểm địa hình và khí hậu đã tạo điều kiện cho sự phát triển đa dạng của các loài thực vật, từ cây gỗ lớn đến cây thảo mộc.

1.2. Vai trò của thực vật rừng trong bảo vệ môi trường

Thực vật rừng đóng vai trò quan trọng trong việc điều tiết nước, giữ đất và cải thiện môi trường sống. Chúng không chỉ cung cấp nguồn thực phẩm mà còn là nơi cư trú cho nhiều loài động vật.

II. Thách thức trong việc bảo tồn đa dạng sinh học tại Chí Sán

Mặc dù có nhiều nỗ lực trong việc bảo tồn, nhưng khu rừng đặc dụng Chí Sán vẫn phải đối mặt với nhiều thách thức. Sự khai thác tài nguyên quá mức và biến đổi khí hậu đang đe dọa đến sự tồn tại của nhiều loài thực vật và động vật. Việc nhận thức và hành động kịp thời là rất cần thiết để bảo vệ khu vực này.

2.1. Nguy cơ từ khai thác tài nguyên

Khai thác gỗ và các sản phẩm rừng không bền vững đang làm suy giảm chất lượng rừng. Nhiều loài thực vật quý hiếm đang đứng trước nguy cơ tuyệt chủng do mất môi trường sống.

2.2. Ảnh hưởng của biến đổi khí hậu

Biến đổi khí hậu gây ra những thay đổi lớn trong điều kiện sinh thái, ảnh hưởng đến sự phát triển và sinh trưởng của các loài thực vật. Điều này làm gia tăng áp lực lên hệ sinh thái rừng.

III. Phương pháp nghiên cứu và bảo tồn đa dạng thực vật Chí Sán

Để bảo tồn đa dạng thực vật tại Chí Sán, cần áp dụng các phương pháp nghiên cứu khoa học và thực tiễn. Việc kết hợp giữa bảo tồn tại chỗ và chuyển chỗ sẽ giúp duy trì và phát triển bền vững hệ sinh thái rừng.

3.1. Phương pháp bảo tồn tại chỗ

Bảo tồn tại chỗ là phương pháp ưu tiên, giúp duy trì các loài thực vật trong môi trường tự nhiên của chúng. Việc khoanh vùng bảo tồn và quản lý hiệu quả là rất cần thiết.

3.2. Phương pháp bảo tồn chuyển chỗ

Bảo tồn chuyển chỗ là biện pháp di chuyển các loài thực vật quý hiếm đến nơi an toàn hơn. Điều này giúp bảo vệ chúng khỏi các nguy cơ từ môi trường tự nhiên.

IV. Ứng dụng thực tiễn từ nghiên cứu đa dạng thực vật Chí Sán

Kết quả nghiên cứu về đa dạng thực vật tại Chí Sán không chỉ có giá trị khoa học mà còn có thể ứng dụng vào thực tiễn. Các giải pháp bảo tồn và phát triển bền vững có thể được áp dụng để cải thiện đời sống người dân địa phương.

4.1. Tăng cường giáo dục cộng đồng

Giáo dục cộng đồng về tầm quan trọng của bảo tồn đa dạng sinh học là rất cần thiết. Các chương trình tuyên truyền có thể giúp nâng cao nhận thức và trách nhiệm của người dân.

4.2. Phát triển du lịch sinh thái

Du lịch sinh thái có thể là một nguồn thu nhập bền vững cho người dân địa phương. Việc phát triển du lịch cần gắn liền với bảo tồn thiên nhiên và bảo vệ môi trường.

V. Kết luận và hướng đi tương lai cho bảo tồn Chí Sán

Bảo tồn đa dạng thực vật rừng đặc dụng Chí Sán là một nhiệm vụ cấp bách. Cần có sự phối hợp giữa các cơ quan chức năng, cộng đồng và các tổ chức phi chính phủ để thực hiện hiệu quả các giải pháp bảo tồn. Hướng đi tương lai cần tập trung vào phát triển bền vững và bảo vệ môi trường.

5.1. Tăng cường hợp tác quốc tế

Hợp tác quốc tế trong lĩnh vực bảo tồn đa dạng sinh học sẽ giúp chia sẻ kinh nghiệm và nguồn lực. Các tổ chức quốc tế có thể hỗ trợ kỹ thuật và tài chính cho các dự án bảo tồn.

5.2. Đề xuất chính sách bảo tồn hiệu quả

Cần xây dựng và thực hiện các chính sách bảo tồn hiệu quả, phù hợp với điều kiện thực tế tại Chí Sán. Chính sách cần đảm bảo quyền lợi cho cộng đồng địa phương trong việc bảo vệ tài nguyên thiên nhiên.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Khu Rừng đặc dụng Chí Sán nằm trên địa bàn huyện Mèo Vạc, tỉnh Hà Giang, giữ vị trí xung yếu trong việc phòng hộ môi trường đầu nguồn, điều tiết nguồn nước sinh hoạt, sản xuất và bảo tồn nguồn gen thực vật quý hiếm vùng núi đá vôi phía Bắc. Tỉnh Hà Giang sở hữu tổng diện tích tự nhiên 791.488,9 ha, trong đó diện tích quy hoạch cho lâm nghiệp chiếm tới 71,6% (tương đương 566.723,4 ha). Với địa hình karst chia cắt hiểm trở, độ cao biến thiên mạnh mẽ từ 300m đến 1.850m tại đỉnh Tà Đú, Rừng đặc dụng Chí Sán có quy mô quy hoạch 5.623,8 ha, phân bố trên địa bàn 5 xã và 1 thị trấn gồm Lũng Chinh, Tà Lủng, Nậm Ban, Tát Ngà, Sủng Máng và thị trấn Mèo Vạc.

Vấn đề nghiên cứu then chốt xuất phát từ sức ép nhân sinh to lớn khi khu vực có 20.982 nhân khẩu sinh sống với mật độ 116 người/km2, tạo áp lực nặng nề lên tài nguyên rừng thông qua hoạt động nương rẫy và khai thác lâm sản tự phát, đẩy nhiều loài nguy cấp trước bờ vực suy giảm quần thể. Mục tiêu của luận văn là đánh giá toàn diện tính đa dạng thảm thực vật, thống kê đầy đủ thành phần loài thực vật bậc cao có mạch, xác định giá trị bảo tồn và giá trị sử dụng tài nguyên, từ đó xây dựng các giải pháp quản lý bền vững. Đề tài được triển khai khảo sát thực địa và phân tích chuyên sâu trong giai đoạn 2014-2018. Kết quả nghiên cứu có ý nghĩa thực tiễn to lớn khi xác lập danh lục 664 loài thực vật, phân loại 6 kiểu thảm thực vật và định hình 3 phân khu chức năng quản lý, cung cấp căn cứ khoa học trực tiếp cho công tác bảo tồn đa dạng sinh học tại địa phương.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn áp dụng hệ thống phân loại thảm thực vật rừng Việt Nam của Thái Văn Trừng (1978, 1999) dựa trên quan điểm sinh thái phát sinh quần thể, cho phép phân tích chi tiết cấu trúc tầng tán và động thái hồi nguyên của rừng nhiệt đới gió mùa. Nghiên cứu đồng thời kết hợp hệ thống phân loại ngoại mạo sinh thái của UNESCO (1973) để chuẩn hóa bản đồ hiện trạng trên phạm vi không gian rộng. Về mặt phân loại học thực vật, luận văn vận dụng hệ thống phân loại của Nguyễn Tiến Bân trong Danh lục các loài thực vật Việt Nam, kết hợp lý thuyết phân tích cấu trúc họ thực vật nhiệt đới của Tolmachev A.I và quy luật tương quan diện tích - loài của De Candolle. Khung lý thuyết làm rõ 3 khái niệm trọng tâm: Đa dạng sinh học 3 cấp độ (gen, loài, hệ sinh thái) theo Công ước Đa dạng Sinh học (CBD 1992); Bảo tồn tại chỗ (in-situ) và Bảo tồn chuyển chỗ (ex-situ) theo hướng dẫn của IUCN (1991, 1994).

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của luận văn được tích hợp từ việc kế thừa các tài liệu điều tra lâm nghiệp, giải đoán ảnh vệ tinh và khảo sát thực địa trong giai đoạn 2014-2018. Cỡ mẫu điều tra thực địa được thiết lập thông qua 5 tuyến điển hình có tổng chiều dài hơn 30km cắt ngang qua các đai cao và dạng sinh cảnh khác nhau: Tuyến Mèo Vạc (15km), Tuyến Tả Lủng (3,5km), Tuyến Lũng Chinh (4,5km), Tuyến Nậm Ban (4km) và Tuyến Hồ treo Tà Đú (3km). Phạm vi quan sát mở rộng 5m về mỗi bên tuyến. Phương pháp chọn mẫu theo tuyến điển hình được áp dụng nhằm tối ưu hóa khả năng phát hiện thành phần loài và bao quát trọn vẹn các đai cao từ 300m đến 1.850m.

Phương pháp phân tích mẫu vật sử dụng kỹ thuật hình thái so sánh đối chiếu với bộ mẫu chuẩn tại các bảo tàng thực vật và các tài liệu chuyên khảo kinh điển như Cây cỏ Việt Nam của Phạm Hoàng Hộ, Thực vật chí Việt Nam. Đánh giá tính nguy cấp dựa trên Sách Đỏ Việt Nam (2007), Danh lục Đỏ IUCN (2018) và Nghị định 32/2006/NĐ-CP. Phương pháp phân tích không gian sử dụng phần mềm GIS để số hóa bản đồ thảm thực vật và lập bản đồ phân bố các loài quý hiếm trên nền tọa độ VN2000 tỷ lệ 1/25.000, bảo đảm tính xác thực và khả năng trực quan hóa cao.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Nghiên cứu đã ghi nhận và lập danh lục cho 664 loài thực vật bậc cao có mạch thuộc 402 chi và 118 họ của 6 ngành thực vật tại Rừng đặc dụng Chí Sán. Ngành Ngọc lan (Magnoliophyta) giữ vai trò chủ đạo tuyệt đối với 616 loài (chiếm 92,77% tổng số loài), tiếp theo là ngành Dương xỉ (Polypodiophyta) có 26 loài (chiếm 3,93%), ngành Thông (Pinophyta) có 14 loài (chiếm 2,12%), ngành Thông đất (Lycopodiophyta) có 6 loài (chiếm 0,91%), còn ngành Khuyết lá thông (Psilotophyta) và Cỏ tháp bút (Equisetophyta) mỗi ngành có 1 loài. Trong ngành Ngọc lan, tỷ số loài giữa lớp Ngọc lan (Magnoliopsida) và lớp Hành (Liliopsida) đạt 3,87/1 (487 loài so với 129 loài), khẳng định tính ưu thế vượt trội của thực vật hai lá mầm.

Một đóng góp khoa học nổi bật là sự hiện diện của 12 loài cây Lá kim, chiếm tới 36,36% tổng số loài lá kim đã biết tại Việt Nam, trong đó có 10 loài có vùng phân bố tự nhiên. Đặc biệt, nghiên cứu đã phát hiện 2 loài mới ghi nhận cho hệ thực vật Việt Nam là Xích lá hẹp (Alyxia schlechteri) thuộc họ Trúc đào (Apocynaceae) và Mây đồi (Calamus albidus) thuộc họ Cau (Arecaceae). Về cấu trúc thảm thực vật, kiểu rừng kín lá rộng thường xanh mưa ẩm á nhiệt đới núi thấp (700-1.600m) chiếm diện tích lớn nhất với 3.494,7 ha (chiếm 62,1%), kiểu rừng á nhiệt đới núi thấp tầng trên (>1.600m) chiếm 282,8 ha (5,0%), kiểu rừng thứ sinh nhiệt đới phục hồi (<700m) chiếm 338,6 ha (6,0%), đất trống cây bụi chiếm 678,6 ha (12,1%) và rừng trồng chiếm 299,1 ha (5,4%).

Thảo luận kết quả

Cấu trúc phổ họ của hệ thực vật Chí Sán phản ánh tính đa dạng cao với 16 họ giàu loài nhất (như Asteraceae 73 loài, Orchidaceae 54 loài, Rubiaceae 23 loài, Araliaceae 22 loài) chứa 267 loài, chiếm 40,2% tổng số loài toàn hệ. Tỷ lệ này hoàn toàn tiệm cận với định mức lý thuyết của Tolmachev A.I đối với rừng nhiệt đới (ngưỡng tối đa 40%). Cấu trúc thảm thực vật thể hiện sự phân hóa rõ rệt theo điều kiện địa chất thổ nhưỡng: kiểu phụ trên núi đá vôi xương xẩu (1.141,3 ha) có tầng đất mỏng, thảm tươi nghèo nàn và tái sinh hạn chế do hiện tượng rửa trôi bề mặt; trong khi kiểu phụ phát triển trên núi đất (750,5 ha) có cấu trúc 4 tầng hoàn chỉnh, độ tàn che đạt 0,8 và mật độ tái sinh tự nhiên diễn ra rất thuận lợi.

Các phát hiện về mối quan hệ giữa độ cao địa hình và mật độ phân bố loài nguy cấp có thể được biểu diễn trực quan thông qua bảng ma trận sinh thái hoặc biểu đồ cột phân tầng taxon. So sánh tương quan khu hệ cho thấy tỷ lệ phân loại Magnoliopsida/Liliopsida tại Chí Sán (3,87/1) tương đương với hệ thực vật Bắc Việt Nam (3,8/1), Vườn Quốc gia Cúc Phương (4/1) và cao hơn mức trung bình chung của cả nước. Mức độ tập trung 664 loài trên diện tích 5.623,8 ha khẳng định Chí Sán có mật độ đa dạng loài vượt trội so với nhiều khu bảo tồn lân cận như Bát Đại Sơn (5.039 ha) hay Phong Quang.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên cơ sở khoa học và hiện trạng thực địa, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp trọng tâm nhằm quản lý và phát triển bền vững Rừng đặc dụng Chí Sán:

Thứ nhất, kiện toàn bộ máy tổ chức và xác lập ranh giới phân khu chức năng: Đề xuất thành lập Ban quản lý Rừng đặc dụng chuyên trách trực thuộc Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn tỉnh Hà Giang trước năm 2020. Tiến hành cắm mốc ranh giới rõ ràng trên thực địa và phân định 3 phân khu chức năng cho 5.623,8 ha diện tích rừng, bao gồm Phân khu bảo vệ nghiêm ngặt (tập trung tại các dông núi cao trên 1.600m và rừng núi đá nguyên sinh), Phân khu phục hồi sinh thái và Phân khu dịch vụ - hành chính.

Thứ hai, triển khai chương trình phục hồi rừng bằng cây bản địa: Thực hiện khoanh nuôi xúc tiến tái sinh tự nhiên kết hợp trồng bổ sung các loài cây bản địa nguy cấp và có giá trị cao như Nghiến (Excentrodendron tonkinense), Cáng lò (Betula alnoides), Mỡ (Manglietia conifera), từng bước cải tạo và thay thế 299,1 ha rừng trồng thuần loài ngoại lai (Thông nhựa, Sa mộc) trong giai đoạn 2019-2025 do Ban quản lý Rừng đặc dụng chủ trì thực hiện.

Thứ ba, thiết lập chương trình giám sát chuyên đề nguồn gen quý hiếm: Ứng dụng công nghệ GPS và GIS để định vị, lập hồ sơ theo dõi định kỳ đối với 12 loài cây Lá kim và 2 loài ghi nhận mới (Alyxia schlechteri, Calamus albidus). Hạt Kiểm lâm Mèo Vạc phối hợp với lực lượng bảo vệ rừng cơ sở duy trì tuần tra tối thiểu 4 đợt mỗi tháng nhằm kiểm soát triệt để nạn khai thác thực vật hoang dã.

Thứ tư, hỗ trợ phát triển sinh kế bền vững vùng đệm: Ủy ban nhân dân huyện Mèo Vạc phối hợp với các ban ngành triển khai chuyển giao kỹ thuật thâm canh giống ngô lai năng suất cao (đạt 32-39 tạ/ha), mở rộng diện tích trồng đậu tương và xây dựng mô hình chăn nuôi nhốt chuồng cho 4.251 hộ dân tại 5 xã vùng đệm giai đoạn 2019-2023, phấn đấu giảm 50% số vụ xâm lấn rừng và chấm dứt tình trạng thả rông gia súc phá hoại tầng cây tái sinh.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung và dữ liệu thực chứng của luận văn là tài liệu tham khảo giá trị cho 4 nhóm đối tượng trọng tâm:

Cán bộ quản lý lâm nghiệp và Ban quản lý các khu bảo tồn thiên nhiên: Có thể vận dụng mô hình tổ chức bộ máy, quy trình phân chia 3 phân khu chức năng và bản đồ hiện trạng rừng tỷ lệ 1/25.000 vào công tác quy hoạch, tuần tra bảo vệ 5.623,8 ha rừng đặc dụng trên vùng núi đá vôi.

Nhà khoa học, giảng viên và sinh viên ngành Thực vật học, Lâm học, Sinh thái học: Kế thừa danh lục 664 loài thực vật bậc cao có mạch, dữ liệu hình thái của 2 loài mới ghi nhận và phương pháp đánh giá cấu trúc họ thực vật theo Tolmachev để phục vụ công tác giảng dạy, nghiên cứu so sánh khu hệ thực vật miền núi phía Bắc.

Chính quyền địa phương và các cơ quan hoạch định chính sách tỉnh Hà Giang: Sử dụng nguồn số liệu dân sinh kinh tế của 20.982 nhân khẩu vùng đệm và định hướng chuyển đổi cây trồng để lồng ghép vào quy hoạch phát triển kinh tế - xã hội gắn với bảo vệ môi trường sinh thái huyện Mèo Vạc.

Các tổ chức phi chính phủ và quỹ tài trợ bảo tồn quốc tế: Khai thác thông tin về 12 loài cây Lá kim quý hiếm và sinh cảnh Karst đặc trưng làm cơ sở xây dựng các dự án tài trợ bảo tồn nguồn gen nguy cấp và phát triển du lịch sinh thái bền vững.

Câu hỏi thường gặp

Rừng đặc dụng Chí Sán có bao nhiêu loài thực vật bậc cao có mạch được ghi nhận? Nghiên cứu đã ghi nhận được 664 loài thực vật bậc cao có mạch thuộc 402 chi và 118 họ của 6 ngành thực vật. Ngành Ngọc lan chiếm ưu thế áp đảo với 616 loài (92,77%), ngành Dương xỉ có 26 loài, ngành Thông có 14 loài, ngành Thông đất có 6 loài, ngành Cỏ tháp bút và Khuyết lá thông mỗi ngành có 1 loài.

Luận văn đã phát hiện những loài thực vật nào mới cho hệ thực vật Việt Nam? Quá trình điều tra thực địa đã ghi nhận 2 loài thực vật mới bổ sung cho hệ thực vật Việt Nam gồm Xích lá hẹp (Alyxia schlechteri Le’vl) thuộc họ Trúc đào (Apocynaceae) và Mây đồi (Calamus albidus Guo Lixiu & Henderson) thuộc họ Cau (Arecaceae), phát hiện tại sinh cảnh núi đá vôi huyện Mèo Vạc.

Kiểu thảm thực vật nào chiếm diện tích lớn nhất tại Rừng đặc dụng Chí Sán? Kiểu rừng kín lá rộng thường xanh mưa ẩm á nhiệt đới núi thấp phân bố ở đai cao từ 700m đến 1.600m chiếm diện tích lớn nhất với 3.494,7 ha, tương đương 62,1% tổng diện tích tự nhiên của khu bảo tồn, sở hữu độ tàn che từ 0,7 đến 0,8 cùng thành phần loài phong phú.

Vì sao cần chuyển đổi diện tích rừng trồng thuần loài sang cây bản địa? Khu vực hiện có 299,1 ha rừng trồng chủ yếu là Thông nhựa và Sa mộc ngoại lai trong giai đoạn chưa khép tán. Việc đưa các loài cây bản địa như Nghiến, Cáng lò, Mỡ vào trồng bổ sung là yêu cầu bắt buộc để phục hồi hệ sinh thái nguyên bản và bảo tồn tính đa dạng sinh học đặc hữu.

Áp lực dân sinh chính ảnh hưởng đến tài nguyên rừng Chí Sán là gì? Áp lực lớn nhất xuất phát từ 4.251 hộ gia đình với 20.982 nhân khẩu tại 5 xã và 1 thị trấn vùng ven. Hoạt động canh tác ngô nương rẫy, khai thác củi gỗ và tập quán thả rông đại gia súc vào rừng gây suy thoái thảm thực vật và cản trở nghiêm trọng quá trình tái sinh rừng tự nhiên.

Kết luận

• Xác lập hệ thống dữ liệu hoàn chỉnh về đa dạng thực vật Rừng đặc dụng Chí Sán với 664 loài, 402 chi, 118 họ thuộc 6 ngành thực vật bậc cao có mạch.
• Đóng góp phát hiện mới cho hệ thực vật Việt Nam với 2 loài bổ sung (Alyxia schlechteri, Calamus albidus) và ghi nhận sự hiện diện quý giá của 12 loài cây Lá kim bản địa.
• Phân tích chi tiết cấu trúc 6 kiểu thảm thực vật trên quy mô 5.623,8 ha, chỉ ra quy luật phân hóa thảm thực vật theo đai cao và nền địa chất núi đá vôi Karst.
• Đề xuất đồng bộ 4 nhóm giải pháp khả thi gồm kiện toàn bộ máy quản lý, phục hồi 299,1 ha rừng bằng cây bản địa và nâng cao sinh kế cho 4.251 hộ dân vùng đệm.
• Thiết lập lộ trình phân khu chức năng và giám sát đa dạng sinh học giai đoạn 2019-2025, định hướng phát triển bền vững tài nguyên lâm nghiệp vùng cao cực Bắc.

Công trình là nguồn tài liệu khoa học nền tảng phục vụ đắc lực cho công tác nghiên cứu, đào tạo và quản lý lâm nghiệp. Các cơ quan chuyên môn và độc giả quan tâm hãy tích cực tham khảo, ứng dụng kết quả nghiên cứu vào thực tiễn để bảo vệ toàn vẹn nguồn tài nguyên thực vật quý giá tại Rừng đặc dụng Chí Sán.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU VÀ KHU VỰC NGHIÊN CỨU 1. Tổng quan các vấn đề nghiên cứu 1. Các khái niệm liên quan đến đa dạng sinh học thực vật và bảo tồn Khái niệm về đa dạng sinh học: Hiện nay trên Thế giới có rất nhiều định nghĩa về Đa dạng sinh học. Tuy nhiên, phổ biến và được sử dụng nhiều nhất là khái niệm do Công ước Đa dạng sinh học (Convention on Biological Diversity, 1992) đưa ra: “Đa dạng sinh học bao gồm sự phong phú đa dạng và khả năng biến đổi trong thế giới sinh vật sống và cả các phức hệ sinh thái mà trong đó chúng ta đang tồn tại, điều này có thể xảy ra trong cùng loài, giữa các loài, bên trong một hệ sinh thái hoặc giữa các hệ sinh thái với nhau”.

Như vậy, Đa dạng sinh học bao gồm 3 cấp độ: đa dạng gen, đa dạng loài và đa dạng về hệ sinh thái. Đa dạng loài bao gồm toàn bộ các loài sinh vật sống trên trái đất, từ vi khuẩn đến các loài động, thực vật và các loài nấm. Ở mức độ vi mô hơn, đa dạng sinh học bao gồm cả sự khác biệt về gen giữa các loài, khác biệt về gen giữa các quần thể sống cách ly về địa lý cũng như sự khác biệt giữa các các thể cùng chung sống trong một quần thể. Đa dạng hệ sinh thái ở quy mô lớn hơn, bao gồm những biến đổi trong các quần thể sống, trong các hệ sinh thái mà trong đó các quần thể sống đang tồn tại và sự tương tác qua lại giữa các dạng sống này với nhau và với môi trường.

Đa dạng hệ sinh thái có tính chất trìu tượng hơn so với đa dạng gen và loài. Tuy nhiên tất cả 3 dạng này của đa dạng sinh học là không thể tách rời mà có liên quan chặt chẽ với nhau. LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 4 Khái niệm về bảo tồn đa dạng sinh học: Theo định nghĩa của IUCN (1991): “Bảo tồn là sự quản lý, sử dụng của con người về sinh quyển nhằm thu được lợi nhuận bền vững cho thế hệ hiện tại trong khi vẫn duy trì tiềm năng để đáp ứng những yêu cầu và nguyện vọng của thế hệ tương lai”. Khái niệm Bảo tồn sinh học (Biological Conservation) là biện pháp đặc biệt để duy trì và bảo vệ động thực vật quý hiếm và có nguy cơ tuyệt chủng.

Hiện có nhiều phương thức bảo tồn đa dạng sinh học, nhưng hai phương thức chủ yếu đang được sử dụng là: - Bảo tồn tại chỗ (in-situ conservation) là khoanh vùng bảo tồn động thực vật tại nơi gốc chúng sinh sống. Đây được coi là phương pháp ưu tiên và tốt nhất để bảo tồn động thực vật quý hiếm; - Bảo tồn chuyển chỗ (ex-situ conservation) là biện pháp di chuyển động thực vật từ nơi nguyên gốc mà chúng đã và đang sống đến nơi khác để gìn giữ bảo vệ, kể cả gìn giữ hay bảo quản toàn bộ hoặc một phần động thực vật trong điều kiện đông lạnh (cryo-reservation) ở trong phòng thí nghiệm. Biện pháp này được áp dụng khá phổ biến. Đặc biệt, trong trường hợp nơi ở nguyên gốc của động thực vật bị thu hẹp hoặc bị đe dọa khác cần phải di chuyển động thực vật để bảo vệ, nhân nuôi và thả lại tự nhiên hoặc phục vụ nghiên cứu, đào tạo hay du lịch.

Nghiên cứu về hệ thực vật và bảo tồn thiên nhiên trên Thế giới Nghiên cứu về hệ thực vật: Cùng với sự tiến bộ về khoa học kỹ thuật, loài người ngày càng nhận thức sâu sắc hơn về tầm quan trọng của đa dạng sinh học, cũng như các giá trị tài nguyên của đa dạng sinh học đối với sự sống còn của chính chúng ta. Thực vật là mắt xích đầu tiên trong tất cả các chuỗi thức ăn và lưới thức ăn LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 5 của các hệ sinh thái trên trái đất. Sử dụng và phát triển bền vững các nguồn tài nguyên thực vật đang là vấn đề cấp bách hiện nay của tất cả các quốc gia trên thế giới. Đặc biệt, sự biến đổi khí hậu đang ảnh hưởng đến tất cả các hệ sinh thái trên toàn cầu.

Chính vì vậy, việc nghiên cứu đa dạng thực vật đã được Chính phủ và các Tổ chức phi Chính phủ, các nhà khoa học trên thế giới quan tâm nghiên cứu. Các kết quả nghiên cứu đã chỉ ra rằng tổng số loài thực vật hiện tồn tại trên Thế giới có nhiều biến động và chưa cụ thể. Tuy nhiên, các nhà thực vật học dự đoán số loài thực vật bậc cao hiện có trên thế giới vào khoảng 500. Slucop đã đưa ra một số lượng các loài thực vật hạt kín phân bố ở các châu lục như sau: - Châu Mỹ có khoảng 97.000 loài trong đó: Hoa Kỳ + Canada: 25.000 loài; Mehico + Trung Mỹ: 17.000 loài; Nam Mỹ: 56.000 loài; Đất lửa + Nam cực: 1.

- Châu Âu có khoảng 15.000 loài trong đó: Trung và Bắc Âu: 5.000 loài; Nam Âu, vùng Ban căng và Capcasơ: 10. - Châu phi có khoảng 40.500 loài trong đó: Các vùng nhiệt đới ẩm: 15.000 loài; Nam Phi: 6.500 loài; LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.000 loài; Tuynidi và Ai cập: 2.000 loài; Xomali và Eritrea: 1.000 loài; Bắc phi, Angieri, Ma Rốc và các vùng phụ cận khác: 4.000 loài trong đó: Đông Nam Á: 80.000 loài; Các khu vực nhiệt đới Ấn Độ: 26.000 loài; Viễn đông thuộc Liên bang Nga, Mông Cổ và Trung Á: 5.000 loài trong đó: Đông Bắc Úc: 6.000 loài; Tây Nam Úc: 5.500 loài; Lục địa Úc: 5.000 loài; Taxman và Tân Tây Lan: 4. Những nghiên cứu về thành phần loài là một trong những nghiên cứu được tiến hành từ lâu trên thế giới. Ở Liên Xô (cũ) có nhiều công trình nghiên cứu của Alokhin (1904), Vuwssotxki (1915), Craxit (1927), Creepva (1978)… Nói chung theo các tác giả thì mỗi vùng sinh thái sẽ hình thành thảm thực vật đặc trưng, sự khác biệt của thảm này so với thảm khác biểu thị bởi thành phần loài, thành phần dạng sống, cấu trúc và động thái của nó.

Vì vậy, việc nghiên cứu thành phần loài, thành phần dạng sống là chỉ tiêu quan trọng trong phân loại loại hình thảm thực vật [25]. Trong lịch sử nghiên cứu về hệ thực vật từ thế kỷ XIX (1855). De Candolle đã phân tích mối quan hệ giữa số lượng loài và diện tích từ những LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 7 dẫn liệu thu được ở các hệ thực vật vùng ngoại ô Strasburg (hơn 100 km2 có 960 loài), hệ thực vật Dagico (1.362 loài), hệ thực vật miền trung Svealand (4. Bên cạnh đó, hàng ngàn những công trình khoa học và các báo cáo khác lần lượt được xuất bản và rất nhiều cuộc hội thảo khác nhau đã được tổ chức nhằm thảo luận về quan điểm, về phương pháp luận cũng như thông báo các kết quả đã đạt được trong nghiên cứu về đa dạng sinh học và bảo tồn trên toàn thế giới.

Các kết quả nghiên cứu được công bố trong các báo cáo và hội nghị, hội thảo đã cơ bản thiết lập nên một hệ thống thông tin đa dạng sinh học trên toàn thế giới góp phần nâng cao nhận thức ĐDSH và bảo tồn, khôi phục lại một số hệ sinh thái, hệ thực vật trên các vùng lãnh thổ cấp quốc gia. Về bảo tồn thiên nhiên: Công ước ĐDSH (1992) xác định các khu BTTN là công cụ hữu hiệu và có vai trò quan trọng trong bảo tồn đa dạng sinh học “tại chỗ”. Tại điều 8 “Bảo tồn tại chỗ” của Công Ước có các mục (a), (b) và (c) qui đinh rõ các nước tham gia công ước ĐDSH có trách nhiệm thành lập hệ thống khu BTTN, xây dựng các hướng dẫn lựa chọn, thành lập và quản lý các khu BTTN, và quản lý tài nguyên sinh học bên trong các khu BTTN để đảm bảo bảo tồn và sử dụng bền vững. Hệ thống phân hạng quốc tế khu BTTN đầu tiên được IUCN xây dựng và công bố năm 1978 gồm có 10 phân hạng.

Hệ thống phân hạng khu BTTN quốc tế của IUCN hiện hành được công bố năm 1994, trên cơ sở cập nhật Hệ thống phân hạng 1978. Hệ thống phân hạng 1994 có tất cả 6 phân hạng như sau: - Hạng I: (Ia) Khu dự trữ thiên nhiên nghiêm ngặt; (Ib) Khu bảo vệ khu vực hoang dã LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 8 - Hạng II: Vườn Quốc Gia - Hạng III: Khu bảo tồn thắng cảnh tự nhiên - Hạng IV: Khu bảo tồn loài/Sinh cảnh - Hạng V: Khu bảo tồn cảnh quan đất liền/ cảnh quan biển - Hạng VI: Khu bảo tồn kết hợp sử dụng bền vững tài nguyên thiên nhiên IUCN khuyến nghị: Đây là hệ thống các khu Bảo tồn xây dựng trên phạm vi toàn cầu. Các nước thành viên của IUCN có thể tùy điều kiện đất nước mình để áp dụng hệ thống trên một cách sáng tạo. Ngoài ra, trong những năm gần đây hàng loạt các Tổ chức, các Hiệp hội bảo tồn, các Hội nghị Quốc tế đã được thành lập và diễn ra các hoạt động vì mục đích cao cả đó.

Nổi bật và đáng chú ý nhất là Hội nghị thượng đỉnh bàn về vấn đề môi trường và đa dạng sinh học đã được tổ chức tại Rio de Janeiro (Brazil tháng 6/1992), đã được 150 nước ký vào Công ước về đa dạng sinh học (Việt Nam tham gia ký Công ước này vào năm 1994). Để phục vụ cho mục đích bảo tồn, WWF (1990) đã cho xuất bản cuốn sách Tầm quan trọng của đa dạng sinh học; IUCN, UNEP, WWF đưa ra Chiến lược bảo tồn toàn cầu (World conservation strategy, 1990), Hãy quan tâm tới trái đất (Caring for the earth, 1991); “Hướng dẫn quản lý khu bảo tồn thiên nhiên - Một số kinh nghiệm và bài học quốc tế” (2008). Nghiên cứu về hệ thực vật và bảo tồn ở Việt Nam Ở Việt Nam, trong Thực vật chí đại cương Đông Dương và các tập bổ sung tiếp theo đã mô tả và ghi nhận có khoảng 240 họ với khoảng 7.000 loài thực vật bậc cao có mạch. Những năm gần đây, nhiều nhà thực vật dự đoán con số đó có thể lên tới 10.

LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 9 Phạm Hoàng Hộ (1991 - 1993) trong “Cây cỏ Việt Nam” đã thống kê số loài hiện có của hệ thực vật là 10. Trên cơ sở những thông tin mới nhất và những căn cứ chắc chắn, Nguyễn Tiến Bân (1997) đã giới thiệu khái quát những đặc điểm cơ bản của 265 họ và khoảng 2.300 chi thuộc ngành hạt kín ở nước ta [1]. Phan Kế Lộc (1998) đã kiểm kê và ghi nhận trong hệ thực vật Việt Nam đã biết được 9.653 loài thực vật bậc cao có mạch mọc tự nhiên, thuộc 2.011 chi và 291 họ.