Nghiên cứu hình thái, vi phẫu, bột dược liệu chi Tắc kè đá (Drynaria) ở Việt Nam

Luận văn phân tích đặc điểm hình thái, vi phẫu, bột dược liệu chi Tắc kè đá (Drynaria) tại Việt Nam, cung cấp cơ sở để nhận dạng các loài.

• Tác giả: Nguyễn Khương Duy
• Người hướng dẫn: Phạm Thanh Huyền
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội, Trường Đại học Khoa học Tự nhiên
• Chuyên ngành: Thực vật học
• Đề tài: Nghiên cứu đặc điểm hình thái, vi phẫu và bột dược liệu của một số loài thuộc chi Tắc kè đá (Drynaria (Bory) J.) thuộc họ Dương xỉ (Polypodiaceae) ở Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận văn Thạc sĩ Khoa học
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• LỜI CAM ĐOAN
• ĐẶT VẤN ĐỀ
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. Tổng quan các nghiên cứu về chi Tắc kè đá (Drynaria (Bory) J.) trên thế giới
• 1.1.1. Vị trí phân loại
• 1.1.2. Đặc điểm hình thái chung của chi Tắc kè đá (Drynaria (Bory) J.)
• 1.1.3. Thành phần loài, phân bố của chi Tắc kè đá (Drynaria (Bory) J.)
• 1.1.4. Nghiên cứu về đặc điểm vi phẫu, bột dược liệu
• 1.2. Tổng quan các nghiên cứu về chi Tắc kè đá (Drynaria (Bory) J.) ở Việt Nam
• 1.2.1. Lịch sử nghiên cứu về chi Tắc kè đá (Drynaria (Bory) J.)
• 1.2.2. Thành phần loài, phân bố, giá trị sử dụng của chi Tắc kè đá (Drynaria (Bory) J.)
• 1.2.3. Nghiên cứu về đặc điểm vi phẫu, bột dược liệu
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.2. Nội dung nghiên cứu
• 2.2.1. Hệ thống phân loại, vị trí, khu vực phân bố của chi Tắc kè đá – Drynaria (Bory) J.
• 2.2.2. Điều tra, thu thập các loài thuộc chi Tắc kè đá - Drynaria (Bory) J.
• 2.2.3. Nghiên cứu xây dựng cơ sở dữ liệu về đặc điểm hình thái và vi phẫu của 7 loài Tắc kè đá thu được ở Việt Nam
• 2.3. Phương pháp nghiên cứu
• 2.3.1. Phương pháp kế thừa tài liệu
• 2.3.2. Phương pháp thu thập và xử lý mẫu vật
• 2.3.3. Phương pháp nghiên cứu hình thái so sánh
• 2.3.4. Phương pháp giải phẫu thực vật
• 2.3.5. Phương pháp phân tích bột dược liệu
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 3.1. Kết quả thu thập mẫu và ghi nhận phân bố của các loài thuộc chi Drynaria ở Việt Nam
• 3.2. Khoá định loại các loài thuộc chi Tắc kè đá – Drynaria (Bory) J.
• 3.3. Đặc điểm hình thái của một số loài thuộc chi Tắc kè đá (Drynaria (Bory) J.)
• 3.3.1. Drynaria bonii H.Christ – Tắc kè đá
• 3.3.2. Drynaria fortunei (G. Kunze) J. Sm. – Cốt toái bổ
• 3.3.3. Drynaria propinqua (Wall. ex Mett.) J. Sm. - Ráng đuôi phụng ngắn
• 3.3.4. Drynaria quercifolia (L.) J. Sm. – Cốt toái bổ lá sồi
• 3.3.5. Drynaria rigidula (Sw.) Bedd – Ráng đuôi phụng cứng
• 3.3.6. Drynaria sparsisora (Desv.) Moore
• 3.3.7. Drynaria parishii (Bedd.) Bedd. - Ráng đuôi phụng parít
• 3.3.8. So sánh hình thái giữa các loài Drynaria
• 3.4. Đặc điểm vi phẫu của một số loài thuộc chi Tắc kè đá (Drynaria (Bory) J.)
• 3.4.1. Cốt toái bổ (Drynaria fortunei (G. Kunze) J. Sm.)
• 3.4.2. Tắc kè đá (Drynaria bonii H.Christ)
• 3.4.3. Ráng đuôi phụng ngắn (Drynaria propinqua (Wall. ex Mett.) J. Sm.)
• 3.4.4. Cốt toái bổ lá sồi (Drynaria quercifolia (L.) J. Sm.)
• 3.4.5. Ráng đuôi phụng cứng (Drynaria rigidula (Sw.) Bedd.)
• 3.4.6. Drynaria sparsisora (Desv.) Moore
• 3.4.7. Ráng đuôi phụng parít (Drynaria parishii (Bedd.) Bedd.)
• 3.4.8. So sánh đặc điểm vi phẫu giữa các loài Drynaria
• 3.5. Đặc điểm bột dược liệu của một số loài dễ nhầm lẫn thuộc chi Tắc kè đá (Drynaria (Bory) J.)
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Vị trí phân loại và đặc điểm chung của chi Tắc kè đá

Chi Tắc kè đá (Drynaria (Bory) J.) thuộc họ Dương xỉ (Polypodiaceae), là một nhóm dương xỉ phổ biến ở các khu vực nhiệt đới và cận nhiệt đới. Chi này có vị trí phân loại rõ ràng trong hệ thống thực vật hiện đại, với những đặc điểm hình thái riêng biệt giúp phân biệt với các chi dương xỉ khác. Đặc điểm hình thái chung của chi Tắc kè đá bao gồm lá đơn hoặc phức tạp, có lá hứng mùn đặc biệt phục vụ chứa mùn và nước. Các loài trong chi này thường mọc trên đá hoặc trên thân cây, với hệ rễ khá phát triển. Lá có sắc tố xanh lục với kích thước và hình dạng đa dạng tùy theo từng loài cụ thể.

1.1. Phân bố địa lý và môi trường sống

Chi Tắc kè đá phân bố rộng rãi ở các khu vực nhiệt đới Châu Á, đặc biệt phổ biến ở Việt Nam, Thái Lan, Lào và các nước Đông Nam Á khác. Các loài này ưa thích môi trường ẩm ướt, sống chủ yếu trên đá và cây gỗ trong các khu rừng nguyên sinh. Chúng thích các vị trí có độ ẩm cao, nhiều ánh sáng gián tiếp và thường mọc ở độ cao từ mức nước biển đến 2000m.

1.2. Giá trị y học và ứng dụng

Tắc kè đá có giá trị dược liệu quan trọng trong y học cổ truyền Việt Nam và Trung Quốc. Các loài trong chi này được sử dụng để điều trị các bệnh về xương, khớp và chấn thương. Rễ và lá của Tắc kè đá chứa nhiều thành phần hóa học có tác dụng kháng viêm, giảm đau. Ngoài ra, chúng cũng được ứng dụng trong bột dược liệu để chế tạo các sản phẩm chăm sóc sức khỏe.

II. Đặc điểm hình thái của các loài Tắc kè đá

Đặc điểm hình thái của chi Tắc kè đá rất đa dạng và phức tạp, giúp phân biệt các loài khác nhau. Các loài như Drynaria fortunei (Cốt toái bổ), Drynaria propinqua (Ráng đuôi phụng ngắn) và Drynaria rigidula (Ráng đuôi phụng cứng) đều có những đặc điểm riêng về kích thước, hình dạng và cấu trúc lá. Lá hứng mùn có tác dụng chứa mùn và nước, là đặc điểm quan trọng giúp phân loại. Hình thái so sánh các loài cho thấy sự khác biệt rõ rệt trong độ dài, độ rộng lá, số lượng thùy lá và phân bố các túi bào tử trên mặt dưới lá.

2.1. Cấu trúc lá và hệ thống rễ

Cấu trúc lá của Tắc kè đá gồm hai loại: lá hứng mùn và lá chứa bào tử. Lá hứng mùn thường có hình dạng phẳng, với mặt dưới bị ngập nước, giúp lưu trữ chất dinh dưỡng. Hệ rễ phát triển mạnh, với các rễ có màu đen sẫm, phân nhánh rất rậm, giúp cố định trên đá và cây gỗ. Các rễ này còn hỗ trợ hấp thụ nước và chất dinh dưỡng từ môi trường sống.

2.2. Túi bào tử và cơ cấu sinh sản

Túi bào tử (sorus) là đặc điểm quan trọng để phân loại các loài Tắc kè đá. Chúng phân bố trên mặt dưới lá, với vị trí, kích thước và hình dạng khác nhau giữa các loài. Cơ cấu sinh sản của Tắc kè đá dựa vào bào tử, không có hoa và hạt. Các bào tử có kích thước nhỏ, màu sắc vàng đến nâu, phát tán qua không khí để tái sinh thế hệ mới.

III. Đặc điểm vi phẫu của chi Tắc kè đá

Đặc điểm vi phẫu của chi Tắc kè đá rất phức tạp và có giá trị phân loại cao. Quan sát dưới kính hiển vi, ta có thể thấy cấu trúc mô của lá, gồm biểu bì ngoài, mô đồng hóa và mô vận chuyển. Vi phẫu học của các loài khác nhau cho thấy sự khác biệt rõ rệt về hình dạng tế bào biểu bì, số lượng và phân bố các lỗ khí (tracheal), cũng như cấu trúc của các sợi mạch. Các loài Drynaria fortunei, D. bonii, D. propinqua, D. quercifolia, D. rigidula và D. parishii đều có những đặc trưng vi phẫu riêng giúp xác định chính xác.

3.1. Cấu trúc biểu bì và lỗ khí

Biểu bì của Tắc kè đá gồm một hoặc nhiều lớp tế bào, với lỗ khí phân bố không đều. Hình dạng lỗ khí có thể là hình tròn, ô vuông hoặc không đều, tùy theo loài cụ thể. Tế bào biểu bì có khác nhau về hình dạng, kích thước, độ dày thành tế bào. Những đặc điểm này rất hữu ích trong phân loại vi phẫu và xác định các loài dễ nhầm lẫn.

3.2. Mô mạch máu và tổ chức trong lá

Hệ mạch máu của Tắc kè đá gồm các sợi mạch gỗ và mạch rây phân bố trong lá. Mô đồng hóa được chia thành các lớp khác nhau, giúp thực hiện quang hợp hiệu quả. Các sợi mạch gỗ có cấu trúc đặc biệt với thành tế bào dày, giúp cung cấp nước và chất dinh dưỡng cho toàn bộ lá. Cấu trúc mô vận chuyển khác nhau giữa các loài, là cơ sở cho việc phân biệt chúng.

IV. Ứng dụng bột dược liệu và phân loại các loài dễ nhầm lẫn

Bột dược liệu từ chi Tắc kè đá là sản phẩm quan trọng trong sản xuất dược phẩm và nutraceutical. Việc phân tích bột dược liệu dưới kính hiển vi cho phép xác định các loài dễ nhầm lẫn như Drynaria fortunei và Drynaria rigidula. Đặc điểm bột dược liệu bao gồm màu sắc, kích thước hạt, hình dạng các cấu trúc và vị trí phân bố các yếu tố đặc trưng. Việc xây dựng cơ sở dữ liệu về hình thái và vi phẫu giúp bảo đảm chất lượng sản phẩm dược liệu, tránh nhầm lẫn các loài gây ảnh hưởng đến hiệu quả điều trị.

4.1. Phương pháp phân tích và định danh bột dược liệu

Phương pháp phân tích bột dược liệu sử dụng kính hiển vi quang học để quan sát các đặc điểm vi phẫu của bột. Việc chuẩn bị mẫu bao gồm xay nhuyễn, sàng lọc và nhuộm màu để làm rõ các cấu trúc. Định danh dựa trên sự xuất hiện của các yếu tố đặc trưng như hình dạng tế bào, túi chứa tinh thể, các sợi mạch. Phương pháp này nhanh chóng, hiệu quả và có chi phí thấp.

4.2. Tiêu chuẩn chất lượng và kiểm soát

Tiêu chuẩn chất lượng bột dược liệu Tắc kè đá được xây dựng dựa trên các loài chuẩn được xác định chính xác. Kiểm soát chất lượng bao gồm kiểm tra hình thái, vi phẫu và hóa học. Việc phân biệt các loài dễ nhầm lẫn rất quan trọng để đảm bảo hiệu quả dược liệu và an toàn cho người sử dụng. Cơ sở dữ liệu chi tiết giúp ngành dược liệu và y tế có công cụ định danh nhanh, chính xác.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Chi Tắc kè đá (Drynaria (Bory) J.), hay còn gọi là Cốt toái bổ, thuộc họ Dương xỉ (Polypodiaceae), là nhóm thực vật bì sinh có giá trị dược liệu cao trong nền y học cổ truyền. Tại Việt Nam, chi này phân bố rải rác trên 5 vùng sinh thái rừng tự nhiên. Nhu cầu sử dụng làm thuốc trị các bệnh về xương khớp ngày càng gia tăng, dẫn đến tình trạng khai thác ồ ạt và suy giảm nghiêm trọng nguồn tài nguyên tự nhiên. Hai loài dược liệu chủ lực gồm Cốt toái bổ (Drynaria fortunei) và Tắc kè đá (Drynaria bonii) đã được đưa vào Sách Đỏ Việt Nam năm 1996, Sách Đỏ Việt Nam năm 2007, Danh lục đỏ cây thuốc Việt Nam và danh mục hạn chế khai thác thương mại theo Nghị định số 84/2021/NĐ-CP.

Thực trạng lưu thông dược liệu trên thị trường hiện nay đối mặt với vấn đề nhầm lẫn nghiêm trọng giữa các loài trong cùng chi và giữa chi Tắc kè đá với các nhóm dương xỉ khác. Dược điển Việt Nam V ban hành năm 2017 đã quy định vị thuốc Cốt toái bổ được thu hái từ hai loài D. fortunei và D. bonii, tuy nhiên các tiêu chuẩn vi phẫu và đặc điểm bột dược liệu mới chỉ mô tả sơ bộ đối với loài D. fortunei.

Nghiên cứu được thực hiện trong thời gian 18 tháng (từ tháng 01/2022 đến tháng 07/2023) trên địa bàn 10 tỉnh thành khắp cả nước nhằm giải quyết triệt để vấn đề nhận dạng dược liệu. Mục tiêu trọng tâm của đề tài là xây dựng bộ dữ liệu toàn diện về đặc điểm hình thái, cấu trúc giải phẫu vi phẫu và đặc tính bột hiển vi của 7 loài thuộc chi Drynaria, đồng thời xây dựng khóa định loại chuẩn xác. Kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học giúp nâng cao độ chính xác trong kiểm định dược liệu đạt mức 100%, phục vụ bảo tồn và phát triển bền vững nguồn gen thực vật quý.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu ứng dụng hệ thống phân loại học thực vật của J. Smith (1841) và hệ thống phân loại dương xỉ hiện đại của A. Smith cùng cộng sự (2006), xác lập vị trí phân loại của chi Drynaria nằm độc lập trong họ Ráng nhiều chân (Polypodiaceae). Khung phân loại này kết hợp giữa đặc trưng hình thái học truyền thống và dữ liệu phát sinh chủng loại học phân tử.

Khung lý thuyết tiến hóa hình thái lá hứng mùn của Janssen & Schneider (2005) được áp dụng để phân tích sự biệt hóa chức năng của các loài dương xỉ drynarioid. Thuyết này chỉ ra 6 dạng hình thái biến đổi từ dạng đơn hình (monomorphism) đến dạng lưỡng hình (dimorphic) có lá hứng mùn và lá sinh sản riêng biệt, phản ánh khả năng thích nghi của thực vật bì sinh trên đá và vỏ cây gỗ.

Các khái niệm giải phẫu học thực vật được vận dụng để xác định các chỉ số định lượng cấu trúc gồm: hệ thống bó mạch dẫn hình elip, đai Caspari tại lớp nội bì, mô dày tròn nâng đỡ, mô mềm đạo và hệ thống túi tiết ly bào chuyên biệt trong thân rễ và cuống lá.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của luận văn được xây dựng từ quá trình khảo sát thực địa kết hợp kiểm tra mẫu tiêu bản lưu trữ tại các bảo tàng uy tín. Cỡ mẫu nghiên cứu gồm 57 số hiệu mẫu thu thập trực tiếp tại 10 tỉnh thành đại diện cho 5 vùng sinh thái (Hà Giang, Lạng Sơn, Vĩnh Phúc, Tuyên Quang, Bắc Giang, Quảng Nam, Kon Tum, Đồng Nai, An Giang, Kiên Giang) và 51 tiêu bản đầy đủ bộ phận lưu trữ tại Bảo tàng Thực vật HNU, Viện Dược liệu NIMM và Viện Sinh thái và Tài nguyên Sinh vật HN. Phương pháp chọn mẫu theo tuyến khảo sát thực địa của Nguyễn Nghĩa Thìn (2007) được áp dụng nhằm thu thập trọn vẹn cơ quan sinh dưỡng và cơ quan sinh sản của cây ngoài tự nhiên.

Phương pháp giải phẫu thực vật sử dụng kỹ thuật cắt ngang thân rễ, cuống lá và gân chính thùy lá trên các mẫu bánh tẻ. Mẫu được bảo quản trong dung dịch Carnoy I suốt 24 giờ trước khi chuyển sang cồn 70 độ kết hợp glycerin theo tỷ lệ thể tích 1:1. Tiêu bản được nhuộm kép bằng dung dịch đỏ carmin nồng độ 0,5% và xanh methylene nồng độ 0,02%, sau đó quan sát và đo đạc kích thước ở 3 độ phóng đại (10x, 40x và 100x).

Phương pháp phân tích bột dược liệu được thực hiện theo quy trình kiểm nghiệm hiển vi của Nguyễn Viết Thân (2003). Mẫu thân rễ sau khi loại bỏ tạp chất được sấy khô ở nhiệt độ 60°C, tán mịn, rây lấy bột và phân tích các mảnh mô mềm, mạch gỗ, hạt tinh bột dưới kính hiển vi quang học có độ chính xác cao.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Nghiên cứu đã ghi nhận và định danh thành công 7 loài thuộc chi Drynaria phân bố tại Việt Nam. Trong tổng số 57 mẫu thu thập, loài Drynaria bonii chiếm tỷ lệ cao nhất với 42% (23 mẫu), phân bố rộng khắp 3 miền Bắc, Trung, Nam. Loài Drynaria quercifolia chiếm 35% (19 mẫu), tập trung chủ yếu từ vùng Tây Nguyên đến các tỉnh Nam Bộ. Loài Drynaria fortunei chỉ thu được 3 mẫu (chiếm 5,2%) tại các tỉnh miền núi phía Bắc gồm Lạng Sơn, Hà Giang và Hà Nội. Nghiên cứu đã phát hiện và ghi nhận bổ sung loài Drynaria sparsisora tại đảo Phú Quốc, tỉnh Kiên Giang, bổ sung nguồn gen mới cho hệ thực vật Việt Nam.

Phân tích giải phẫu vi phẫu thân rễ chỉ ra các sai khác cấu trúc rõ rệt:

• Loài Drynaria fortunei sở hữu từ 15 đến 20 bó mạch dẫn hình elip kích thước từ 0,17 mm đến 0,40 mm sắp xếp tạo thành vòng bầu dục đặc trưng.
• Loài Drynaria bonii có từ 10 đến 15 bó mạch dẫn kích thước từ 0,20 mm đến 0,50 mm.
• Cấu trúc cuống lá của cả hai loài đều xuất hiện từ 2 đến 4 bó mạch phân hóa kích thước từ 0,10 mm đến 1,00 mm, kèm hệ thống túi tiết ly bào tập trung tại lớp mô mềm dưới biểu bì.

Nghiên cứu đã hoàn thiện khóa định loại lưỡng phân cho 7 loài dựa trên 4 đặc điểm cốt lõi: sự xuất hiện của lá hứng mùn, dạng xẻ thùy lá sinh sản, cách sắp xếp ổ túi bào tử (1 hàng, 2 hàng hay phân tán lộn xộn) và cấu trúc vi học của vảy thân rễ.

Thảo luận kết quả

Sự khác biệt về giải phẫu học giữa các loài phản ánh sự thích nghi sinh thái với độ cao và độ ẩm từng vùng sinh thái. Loài D. fortunei phân bố ở độ cao từ 200 m đến 1600 m tại vùng núi đá vôi phía Bắc phát triển hệ mạch dẫn dày đặc (15-20 bó mạch) nhằm tăng cường dẫn truyền nước và chịu lạnh. Ngược lại, loài D. bonii thích nghi môi trường rộng hơn với số lượng bó mạch ít hơn nhưng tiết diện từng bó mạch lớn hơn (lên đến 0,50 mm).

So sánh với các nghiên cứu của Zhang & Gilbert (2013) và Lubos & Amoroso (2014), kết quả luận văn đã bổ sung chi tiết hình thái bào tử có lông gai và cấu trúc mô dày tròn 4-5 lớp tại gân chính thùy lá mà các tài liệu quốc tế trước đây chưa mô tả đầy đủ. Về dược lý, sự phân bố túi tiết ly bào và mật độ hạt tinh bột chiếm 25% đến 34,98% ở D. fortunei giải thích cho hoạt tính kích thích tế bào tạo xương MG63 và hiệu quả kháng viêm thực nghiệm (ID50 = 65 g/kg ở D. fortunei so với ID50 = 118 g/kg ở D. bonii).

Các dữ liệu giải phẫu học và hình thái học trong luận văn đã được trực quan hóa thành bảng so sánh ma trận 7 đặc trưng hình thái và hệ thống 32 ảnh chụp vi phẫu độ nét cao, tạo công cụ trực quan hỗ trợ phân biệt mẫu dược liệu tươi lẫn khô.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm nâng cao hiệu quả quản lý, bảo tồn và sử dụng nguồn dược liệu Cốt toái bổ, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp cụ thể:

• Cập nhật tiêu chuẩn Dược điển: Hội đồng Dược điển Việt Nam cần bổ sung đặc điểm vi phẫu thân rễ, cuống lá và bột hiển vi của loài Drynaria bonii cùng 5 loài liên quan vào Dược điển Việt Nam VI trước năm 2026, giúp hoàn thiện tiêu chuẩn kiểm nghiệm quốc gia cho vị thuốc Rhizoma Drynariae.
• Nhân giống và phục hồi quần thể: Viện Dược liệu cùng các Trung tâm giống cây thuốc triển khai quy trình nhân giống vô tính và gieo ươm bào tử trong giai đoạn 2024 - 2028, hướng tới mục tiêu gia tăng 30% sản lượng quần thể tự nhiên cho hai loài D. fortunei và D. bonii tại các khu bảo tồn phía Bắc và Tây Nguyên.
• Kiểm soát chất lượng thị trường: Cục Quản lý Y, Dược cổ truyền phối hợp các cơ quan kiểm nghiệm áp dụng khóa định loại hình thái kết hợp chỉ thị vi phẫu trong luận văn, kiểm soát 100% các lô dược liệu lưu thông tại các chợ dược liệu và cơ sở y học cổ truyền trong vòng 12 đến 24 tháng tới.
• Thực thi chính sách bảo tồn: Chi cục Kiểm lâm các tỉnh tăng cường thực thi Nghị định 84/2021/NĐ-CP và Thông tư 16/2022/TT-BYT, khoanh vùng bảo vệ nghiêm ngặt 5 khu vực phân bố trọng điểm có mật độ cá thể cao, cấm khai thác thương mại tự phát trong giai đoạn 2024 - 2030.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Luận văn là tài liệu tham khảo chuyên sâu và hữu ích cho 4 nhóm đối tượng sau:

• Chuyên viên kiểm nghiệm dược liệu: Các cán bộ tại Viện Kiểm nghiệm thuốc Trung ương và hệ thống trung tâm kiểm nghiệm tỉnh có thể ứng dụng các thông số vi phẫu và đặc điểm bột hiển vi để giám định nhanh, phát hiện dược liệu giả mạo với độ chính xác trên 95%.
• Nhà nghiên cứu thực vật học và phân loại học: Các nhà khoa học, giảng viên và học viên cao học chuyên ngành Thực vật học có thể kế thừa khóa định loại 7 loài, dữ liệu bổ sung loài Drynaria sparsisora và phương pháp nghiên cứu hình thái so sánh cho các công trình nghiên cứu hệ thực vật.
• Doanh nghiệp sản xuất dược phẩm và đông dược: Các nhà máy sản xuất thuốc Y học cổ truyền đạt chuẩn GMP-WHO sử dụng tài liệu làm bộ tiêu chuẩn cơ sở để đánh giá, thẩm định nguồn nguyên liệu đầu vào chiết xuất hoạt chất trị xương khớp.
• Cơ quan quản lý bảo tồn thiên nhiên: Cán bộ quản lý tại các Vườn quốc gia, Khu bảo tồn thiên nhiên có cơ sở khoa học để xây dựng kế hoạch quản trị và bảo tồn nguồn gen thực vật nguy cấp theo quy định pháp luật.

Câu hỏi thường gặp

Làm thế nào để phân biệt Cốt toái bổ (D. fortunei) và Tắc kè đá (D. bonii) bằng mắt thường?

Quan sát lá hứng mùn và ổ túi bào tử: D. fortunei có lá hứng mùn xẻ thùy sâu đến nửa chiều rộng, mặt dưới có lông, ổ túi bào tử xếp thành 1 hàng thẳng dọc gân cấp hai. Ngược lại, D. bonii có lá hứng mùn mép gần như nguyên, ổ bào tử nhỏ xếp lộn xộn khắp mặt dưới lá.

Đặc điểm vi phẫu nào quan trọng nhất để phân biệt thân rễ hai loài làm thuốc chính?

Đặc điểm then chốt nằm ở số lượng và kích thước bó mạch dẫn trên lát cắt ngang: Thân rễ D. fortunei có từ 15 đến 20 bó mạch kích thước 0,17 - 0,40 mm; trong khi thân rễ D. bonii chỉ có từ 10 đến 15 bó mạch nhưng kích thước lớn hơn, đạt từ 0,20 - 0,50 mm.

Loài Drynaria sparsisora mới ghi nhận tại Kiên Giang có đặc điểm gì nổi bật?

Drynaria sparsisora có thân rễ tròn đường kính 0,7 - 1,5 cm với vảy hẹp dạng kim màu vàng nâu, lá hứng mùn dài 10 - 25 cm xẻ thùy nông, và đặc biệt có hai hàng ổ túi bào tử xếp lộn xộn không thẳng hàng dọc theo gân cấp hai.

Dược liệu Cốt toái bổ có thành phần hóa học và tác dụng sinh học chính nào?

Thân rễ chứa hàm lượng tinh bột từ 25% đến 34,98%, giàu hoạt chất flavonoid như hesperidin, naringin và hợp chất drynarian. Các hợp chất này giúp kích thích tăng sinh tế bào tạo xương MG63, chống viêm cấp và hỗ trợ điều trị ù tai, thận hư, đau nhức xương khớp.

Tại sao các loài thuộc chi Tắc kè đá bị đe dọa tuyệt chủng trong tự nhiên?

Do chu kỳ sinh trưởng tự nhiên chậm, khả năng tái sinh từ bào tử hạn chế và tình trạng khai thác tận diệt kéo dài nhiều năm để xuất khẩu thương mại, dẫn đến quần thể ngoài tự nhiên suy giảm trên 50%, buộc phải đưa vào Sách Đỏ để bảo vệ.

Kết luận

• Luận văn đã tiến hành khảo sát thực địa toàn diện tại 10 tỉnh thành, thu thập 57 số hiệu mẫu và định danh chính xác 7 loài thuộc chi Drynaria ở Việt Nam.
• Ghi nhận và mô tả bổ sung thành công loài Drynaria sparsisora tại thành phố Phú Quốc, tỉnh Kiên Giang vào hệ thực vật Việt Nam.
• Xây dựng hoàn chỉnh khóa định loại 7 loài dựa trên các chỉ số hình thái lá hứng mùn, lá sinh sản, ổ túi bào tử và vảy thân rễ.
• Xác lập bộ dữ liệu chuẩn về giải phẫu vi phẫu (thân rễ, cuống lá, phiến lá) và bột hiển vi của 7 loài, chỉ rõ sự khác biệt giữa 15-20 bó mạch của D. fortunei và 10-15 bó mạch của D. bonii.
• Đề xuất các giải pháp cụ thể giúp cập nhật Dược điển Việt Nam VI trước năm 2026 và thực thi hiệu quả Nghị định 84/2021/NĐ-CP nhằm bảo tồn bền vững nguồn dược liệu quý.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐẶT VẤN ĐỀ Chi Tắc kè đá (Drynaria (Bory) J.), hay còn gọi là Cốt toái bổ, thuộc họ Dương xỉ hay Ráng nhiều chân (Polypodiaceae). Ở Việt Nam, tuy là một chi nhỏ, nhưng chúng có mặt trong các hệ sinh thái rừng nguyên sinh, thứ sinh, thường thuộc thực vật “ngoại tầng”. Cho đến nay nhiều loài trong chi Tắc kè đá được sử dụng làm thuốc, đặc biệt có hai loài là Cốt toái bổ (Drynaria fortunei (G. ) và Tắc kè đá (Drynaria bonii H.Christ) đang bị khai thác trên thị trường.

Theo Nguyễn Tập, Cốt toái bổ (D. fortunei) và Tắc kè đá (D. bonii) đã bị khai thác liên tục nhiều năm, hiện đã trở nên hiếm gặp [16]. Mặt khác, do khả năng mọc cây con từ bào tử hạn chế, mức độ sinh trưởng và phát triển chậm, cùng việc bị khai thác ồ ạt bán sang Trung Quốc, nên dẫn đến sự suy giảm nghiêm trọng về quần thể.

Hiện tại, cây thuốc này đã bị suy giảm nhiều. Vì thế hai loài cây thuốc này đã được đưa vào Sách đỏ Việt Nam (1996), Danh lục đỏ cây thuốc Việt Nam (1996, 2001, 2006), Sách đỏ Việt Nam (2007), Danh lục đỏ Việt Nam (2007), Nghị định số 06/NĐ- CP (2019) và Nghị định số 84/NĐ-CP (2021) của chính phủ về việc cấm và hạn chế sử dụng động thực vật rừng vào mục đích thương mại (2019). Cho đến nay, không những hai loài trên mà hầu hết các loài khác trong chi Tắc kè đá đều bị khai thác dùng làm thuốc. Vì vậy, ngoài ý nghĩa về mặt khoa học, chi Tắc kè đá còn có giá trị rất lớn mặt giá trị sử dụng.

Để có thể nghiên cứu một cách toàn diện về phân loại chi Tắc kè đá – Drynaria (Bory) J. ở Việt Nam và góp phần cung cấp dữ liệu cho việc nhận biết, sử dụng các loài thuộc chi này, chúng tôi đã tiến hành nghiên cứu đề tài: “Nghiên cứu đặc điểm hình thái, vi phẫu và bột dược liệu của một số loài thuộc chi Tắc kè đá (Drynaria (Bory) J.) thuộc họ Dương xỉ (Polypodiaceae) ở Việt Nam” với mục tiêu: - Xây dựng được dữ liệu về các đặc điểm hình thái của một số loài thuộc chi Drynaria tại Việt Nam và khóa phân loại của chi. - Xây dựng được dữ liệu về các đặc điểm vi phẫu và bột dược liệu của một số loài thuộc chi Drynaria tại Việt Nam giúp nhận biết được dược liệu của các loài phục vụ công tác kiểm định, xác định tính đúng của dược liệu. Tổng quan các nghiên cứu về chi Tắc kè đá (Drynaria (Bory) J.) trên thế giới 1.

Vị trí phân loại Người đầu tiên nghiên cứu về các loài Tắc kè đá trên thế giới là Borry Jean (1825). Ông đã đặt tên nhóm loài này là Drynaria và đặt vào vị trí phân chi của chi Polypodium (Polypodium subgen. Drynaria) thuộc họ Polypodiaceae. Phân chi Drynaria có loài chuẩn (typus species) là Polypodium quercifolium L.

mang các đặc điểm hình thái như: lá hứng mùn hình trứng, xẻ thùy sâu, mép nguyên; lá sinh sản hình lông chim, nhọn ở đầu; các ổ bào tử nằm rải rác dưới lá sinh sản. Trong đó, ông coi sự có mặt của hai loại lá: lá hứng mùn và lá sinh sản là đặc điểm đặc trưng để nhận biết phân chi này. Đối với các loài thực vật sống bì sinh (bám trên thân cây hoặc trên đá, việc tiếp nhận khoáng chất và dinh dưỡng bị hạn chế. Một số loài dương xỉ hình thành cấu trúc hứng mùn, cấu trúc này giống như chiếc “ổ” được tạo bởi một hoặc một số lá xếp trên một thân rễ leo bám.

Những lá này gần như không có cuống và phiến lá của chúng có phần gốc rộng ép vào thân của cây chủ.