Luận văn thạc sĩ nghiên cứu đề xuất giải pháp nâng cao hiệu quả bảo tồn và phát triển đa dạng sinh học tại rừng đặc dụng cham chu huyện hàm yên tỉnh tuyên quang

Luận văn thạc sĩ phân tích nghiên cứu đề xuất giải pháp cải thiện kết quả bảo tồn và phát triển đa dạng sinh học tại rừng đặc, đánh giá thực trạng, chỉ ra hạn chế, đề xuất giải

• Tác giả: Hỏa Thành Trung
• Người hướng dẫn: TS. Hoàng Văn Chiều
• Trường học: Đại học Nông Lâm Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Lâm học
• Đề tài: Nghiên cứu đề xuất giải pháp nâng cao hiệu quả bảo tồn và phát triển đa dạng sinh học tại rừng đặc dụng Cham Chu, huyện Hàm Yên, tỉnh Tuyên Quang
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Cơ sở lý luận của vấn đề nghiến cứu về quản lý bảo vệ rừng và bảo tồn đa dạng sinh học
• 1.1.1. Trên thế giới
• 1.1.2. Tại Việt Nam
• 1.2. Một số cơ chế, chính sách có liên quan đến công tác phát triển lâm nghiệp bền vững
• 1.3. Tổng quan về khu vực nghiên cứu
• 1.3.1. Điều kiện tự nhiên của khu rừng đặc dụng Cham Chu, Tuyên Quang
• 1.3.2. Điều kiện kinh tế - xã hội
• 1.3.3. Đánh giá chung về điều kiện của khu vùng đệm rừng đặc dụng Cham Chu
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng, phạm vi nghiên cứu
• 2.1.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.1.2. Phạm vi nghiên cứu
• 2.2. Nội dung nghiên cứu
• 2.3. Phương pháp nghiên cứu
• 2.3.1. Thu thập, kế thừa tài liệu
• 2.3.2. Thu thập thông tin và số liệu điều tra hiện trường
• 2.3.3. Chọn điểm nghiên cứu
• 2.3.4. Phương pháp xử lý, tổng hợp và phân tích số liệu
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 3.1. Tình hình, diễn biễn tài nguyên rừng tại khu vực nghiên cứu
• 3.2. Nghiên cứu đánh giá thực trạng, diễn biến hệ thực vật, động vật rừng nguy cấp, quý, hiếm tại Khu rừng đặc dụng Cham Chu
• 3.2.1. Về hệ thực vật
• 3.2.2. Về hệ động vật
• 3.3. Nghiên cứu, đánh giá thực trạng các hoạt động trong công tác quản lý, bảo vệ rừng, phát triển rừng và bảo tồn đa dạng sinh học tại rừng đặc dụng Cham Chu
• 3.3.1. Về chức năng, nhiệm vụ, tổ chức bộ máy và kết quả thực hiện nhiệm vụ của cơ quan chuyên trách
• 3.3.2. Kết quả thực hiện các nhiệm vụ liên quan đến công tác quản lý đất lâm nghiệp, bảo vệ rừng, sử dụng rừng, phát triển rừng, phòng cháy chữa cháy rừng, xử lý vi phạm và bảo tồn đa dạng sinh học
• 3.4. Đánh giá chung
• 3.5. Đề xuất các giải pháp nâng cao hiệu quả quản lý, bảo vệ rừng Cham Chu
• 3.5.1. Giải pháp tổng thể
• 3.5.2. Giải pháp về QLBVR và giải pháp về bảo tồn
• 3.5.3. Giải pháp về bảo vệ, phát triển và bảo tồn gắn với phát triển kinh tế, sinh kế của người dân bản địa
• 4. KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Giới thiệu về rừng đặc dụng Châm Chu

Rừng đặc dụng Châm Chu, nằm tại huyện Hàm Yên, tỉnh Tuyên Quang, có vai trò quan trọng trong việc bảo tồn đa dạng sinh học. Khu rừng này được thành lập nhằm bảo vệ các loài động thực vật quý hiếm, đồng thời duy trì các hệ sinh thái tự nhiên. Theo thống kê, khu vực này có khoảng 13.766 loài thực vật và 21.984 loài động vật, trong đó có nhiều loài đang bị đe dọa. Việc bảo tồn đa dạng sinh học tại đây không chỉ có ý nghĩa về mặt sinh thái mà còn góp phần vào phát triển kinh tế bền vững cho cộng đồng địa phương.

1.1. Tình hình hiện tại của rừng Châm Chu

Hiện nay, rừng Châm Chu đang đối mặt với nhiều thách thức từ việc khai thác tài nguyên rừng không bền vững. Các hoạt động như chặt phá rừng để trồng cây nông nghiệp đã làm suy giảm đáng kể đa dạng sinh học. Theo báo cáo, tình trạng này đã dẫn đến sự suy giảm số lượng các loài động thực vật, đặc biệt là những loài quý hiếm như Voọc đen má trắng. Việc quản lý và bảo vệ rừng cần được tăng cường để đảm bảo sự tồn tại của các loài này.

II. Các giải pháp bảo tồn hiệu quả

Để nâng cao hiệu quả bảo tồn đa dạng sinh học tại rừng đặc dụng Châm Chu, cần thực hiện một số giải pháp đồng bộ. Trước hết, cần tăng cường công tác quản lý rừng thông qua việc xây dựng các chính sách bảo vệ rừng chặt chẽ. Các biện pháp như tuần tra, kiểm soát và xử lý nghiêm các hành vi vi phạm sẽ giúp bảo vệ tài nguyên rừng. Bên cạnh đó, việc nâng cao nhận thức của cộng đồng địa phương về tầm quan trọng của bảo tồn thiên nhiên cũng rất cần thiết.

2.1. Tăng cường công tác quản lý

Cần thiết lập một hệ thống quản lý rừng hiệu quả, bao gồm việc phân công rõ ràng trách nhiệm cho các cơ quan chức năng. Việc áp dụng công nghệ thông tin trong quản lý rừng sẽ giúp theo dõi tình hình rừng một cách chính xác và kịp thời. Hơn nữa, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cấp chính quyền và cộng đồng địa phương trong công tác bảo vệ rừng, nhằm tạo ra một môi trường bền vững cho đa dạng sinh học.

2.2. Đẩy mạnh giáo dục cộng đồng

Giáo dục cộng đồng về bảo tồn thiên nhiên là một trong những giải pháp quan trọng. Các chương trình tuyên truyền, giáo dục về lợi ích của rừng và đa dạng sinh học sẽ giúp người dân hiểu rõ hơn về giá trị của tài nguyên thiên nhiên. Việc tổ chức các hoạt động cộng đồng như trồng cây, bảo vệ rừng sẽ tạo ra sự gắn kết giữa người dân và rừng, từ đó nâng cao ý thức bảo vệ tài nguyên thiên nhiên.

III. Đánh giá và triển vọng

Việc thực hiện các giải pháp bảo tồn tại rừng đặc dụng Châm Chu không chỉ giúp bảo vệ đa dạng sinh học mà còn góp phần vào phát triển kinh tế bền vững cho cộng đồng địa phương. Các dự án phát triển lâm nghiệp bền vững có thể tạo ra nguồn thu nhập cho người dân, đồng thời bảo vệ tài nguyên rừng. Tuy nhiên, để đạt được hiệu quả cao, cần có sự hỗ trợ từ các cấp chính quyền và các tổ chức phi chính phủ trong việc thực hiện các chương trình bảo tồn.

3.1. Tương lai của rừng Châm Chu

Nếu các giải pháp bảo tồn được thực hiện hiệu quả, rừng Châm Chu có thể trở thành một mô hình điển hình cho việc bảo tồn đa dạng sinh học tại Việt Nam. Sự kết hợp giữa bảo tồn và phát triển kinh tế sẽ tạo ra một môi trường sống bền vững cho các loài động thực vật, đồng thời nâng cao đời sống của người dân địa phương. Điều này không chỉ có lợi cho bảo tồn thiên nhiên mà còn góp phần vào sự phát triển bền vững của khu vực.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Việt Nam là một trong những quốc gia có đa dạng sinh học (ĐDSH) cao trên thế giới với khoảng 13.766 loài thực vật và gần 22.000 loài động vật hoang dã, trong đó có 882 loài quý hiếm được ghi nhận trong Sách Đỏ Việt Nam. Tuy nhiên, sự suy giảm nghiêm trọng về diện tích và chất lượng rừng tự nhiên đã đặt ra thách thức lớn cho công tác bảo tồn và phát triển ĐDSH. Tỉnh Tuyên Quang, với tổng diện tích rừng hiện có là 425.365 ha, trong đó rừng tự nhiên chiếm 54,8%, là một trong những địa phương có tài nguyên rừng phong phú nhưng cũng đang chịu áp lực khai thác và suy thoái. Khu rừng đặc dụng Cham Chu, với diện tích hơn 15.000 ha, là nơi cư trú của nhiều loài động, thực vật quý hiếm như Voọc đen má trắng, Khỉ lông vàng, Bách xanh đá, Gù hương, góp phần quan trọng vào bảo tồn nguồn gen và đa dạng sinh học của vùng.

Nghiên cứu tập trung đánh giá thực trạng công tác quản lý, bảo vệ và phát triển đa dạng sinh học tại rừng đặc dụng Cham Chu, huyện Hàm Yên, tỉnh Tuyên Quang trong giai đoạn 2016-2020. Mục tiêu chính là xác định các yếu tố ảnh hưởng đến hiệu quả bảo tồn, từ đó đề xuất các giải pháp nâng cao hiệu quả quản lý, bảo vệ rừng và phát triển sinh kế bền vững cho cộng đồng địa phương. Nghiên cứu có phạm vi tập trung tại hai xã Phù Lưu và Yên Thuận, vùng lõi và vùng xung yếu của khu rừng đặc dụng, nhằm cung cấp dữ liệu khoa học làm cơ sở cho các chính sách bảo tồn và phát triển bền vững tài nguyên rừng.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên các lý thuyết và mô hình quản lý tài nguyên thiên nhiên bền vững, trong đó có:

• Lý thuyết quản lý rừng bền vững: Nhấn mạnh sự cân bằng giữa bảo tồn đa dạng sinh học và phát triển kinh tế xã hội, đảm bảo các hoạt động khai thác tài nguyên không làm suy giảm nguồn gen và hệ sinh thái rừng.
• Mô hình đồng quản lý tài nguyên thiên nhiên: Tập trung vào sự tham gia của cộng đồng địa phương trong công tác bảo vệ và phát triển rừng, phát huy kiến thức bản địa và nâng cao nhận thức bảo tồn.
• Khái niệm đa dạng sinh học (ĐDSH): Bao gồm đa dạng di truyền, đa dạng loài và đa dạng hệ sinh thái, là nền tảng cho sự phát triển bền vững của môi trường và xã hội.
• Phân tích SWOT: Được sử dụng để đánh giá điểm mạnh, điểm yếu, cơ hội và thách thức trong công tác quản lý, bảo vệ và phát triển đa dạng sinh học tại khu vực nghiên cứu.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp kết hợp định tính và định lượng, với các bước chính:

• Thu thập dữ liệu thứ cấp: Tổng hợp các văn bản pháp luật, báo cáo khoa học, chính sách quản lý rừng, tài liệu về đa dạng sinh học và các số liệu thống kê liên quan đến khu vực nghiên cứu.
• Điều tra hiện trường: Sử dụng công cụ PRA (đánh giá nhanh nông thôn) để thu thập thông tin từ cộng đồng dân cư và cán bộ quản lý rừng. Phỏng vấn 120 hộ dân tại hai xã Phù Lưu và Yên Thuận, cùng với cán bộ kiểm lâm và chính quyền địa phương.
• Chọn điểm nghiên cứu: Hai xã Phù Lưu và Yên Thuận được lựa chọn do có diện tích rừng tự nhiên lớn, đa dạng sinh học cao và chịu nhiều tác động từ hoạt động của cộng đồng.
• Phân tích dữ liệu: Sử dụng phần mềm Excel, MapInfor và Locus Map để xử lý số liệu, phân tích diễn biến rừng, đa dạng loài và các yếu tố ảnh hưởng. Phương pháp phân tích so sánh và dự báo được áp dụng để đánh giá xu hướng biến động tài nguyên rừng.
• Thời gian nghiên cứu: Nghiên cứu được thực hiện trong giai đoạn 2020-2021, tập trung đánh giá diễn biến tài nguyên rừng và công tác quản lý trong giai đoạn 2016-2020.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Diễn biến diện tích rừng: Tổng diện tích đất tự nhiên tại hai xã Phù Lưu và Yên Thuận không thay đổi đáng kể trong giai đoạn 2016-2020. Tuy nhiên, diện tích đất có rừng tăng lần lượt 93,43 ha và 112,41 ha, chủ yếu do công tác trồng rừng và phục hồi rừng được đẩy mạnh. Diện tích rừng tự nhiên tại xã Phù Lưu ổn định ở mức 3.912,95 ha (chiếm 77,64% tổng diện tích đất có rừng), xã Yên Thuận có sự tăng nhẹ từ 4.785,33 ha lên 4.107,92 ha.

2. Thực trạng hệ thực vật: Qua điều tra thực địa, nhiều loài thực vật quý hiếm như Bách xanh đá, Trai lý, Nghiến, Gù hương, Đinh, và các loài phong lan vẫn còn tồn tại nhưng số lượng giảm do khai thác và tác động môi trường. Các loài thực vật thuộc nhóm nguy cơ cao cần bảo vệ được xác định rõ, trong đó nhóm Lan và các cây dược liệu quý đang bị khai thác quá mức.

3. Thực trạng hệ động vật: Các loài động vật quý hiếm như Voọc đen má trắng, Khỉ lông vàng, Cu li lớn, Sóc đen, rắn hổ mang được ghi nhận tại nhiều tuyến rừng. Tuy nhiên, sự xuất hiện của các loài này có xu hướng giảm do săn bắt và mất môi trường sống. Các tuyến điều tra tại xã Yên Thuận và Phù Lưu cho thấy sự phân bố không đồng đều và có dấu hiệu suy giảm số lượng.

4. Công tác quản lý và bảo vệ rừng: Hạt Kiểm lâm rừng đặc dụng Cham Chu đã thực hiện tốt công tác tuần tra, kiểm soát và xử lý vi phạm, góp phần giữ vững diện tích rừng tự nhiên và đa dạng sinh học. Tuy nhiên, vẫn còn tồn tại các vi phạm như phá rừng trái phép, lấn chiếm đất lâm nghiệp để trồng cây nông nghiệp, sử dụng hóa chất trong sản xuất gây ô nhiễm môi trường.

Thảo luận kết quả

Diễn biến tích cực về diện tích rừng có thể được minh họa qua biểu đồ tăng trưởng diện tích rừng trồng và ổn định diện tích rừng tự nhiên trong giai đoạn 2016-2020. Sự gia tăng diện tích rừng trồng góp phần giảm áp lực khai thác rừng tự nhiên, tuy nhiên, diện tích rừng trồng sản xuất còn chiếm tỷ lệ thấp so với nhu cầu đất sản xuất của dân cư, tạo ra sức ép lên rừng tự nhiên và đa dạng sinh học.

Sự suy giảm số lượng các loài thực vật và động vật quý hiếm phản ánh tác động tiêu cực của các hoạt động khai thác không bền vững và sự thay đổi môi trường sống. So sánh với các nghiên cứu tại các khu bảo tồn khác cho thấy tình trạng tương tự, nhấn mạnh tầm quan trọng của việc tăng cường quản lý và bảo tồn.

Công tác quản lý rừng đã đạt được nhiều kết quả tích cực nhờ sự phối hợp giữa lực lượng kiểm lâm và cộng đồng địa phương, tuy nhiên, các khó khăn về nhận thức, sinh kế và hạ tầng kỹ thuật vẫn là thách thức lớn. Việc áp dụng mô hình đồng quản lý và nâng cao nhận thức cộng đồng được xem là giải pháp phù hợp để cân bằng giữa bảo tồn và phát triển kinh tế xã hội.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường công tác tuyên truyền, nâng cao nhận thức cộng đồng: Triển khai các chương trình giáo dục môi trường và bảo tồn đa dạng sinh học cho người dân địa phương, đặc biệt là các hộ dân sống gần rừng. Mục tiêu nâng cao nhận thức về vai trò của rừng và đa dạng sinh học trong vòng 1-2 năm, do các cơ quan quản lý địa phương phối hợp với tổ chức phi chính phủ thực hiện.

2. Phát triển mô hình đồng quản lý rừng: Khuyến khích sự tham gia trực tiếp của cộng đồng trong công tác quản lý, bảo vệ rừng thông qua các tổ chức cộng đồng, nhóm bảo vệ rừng. Mô hình này giúp giảm thiểu vi phạm và tăng cường bảo tồn đa dạng sinh học, triển khai trong 3 năm tới với sự hỗ trợ kỹ thuật từ các chuyên gia và cơ quan chức năng.

3. Đẩy mạnh phát triển sinh kế bền vững cho người dân: Hỗ trợ phát triển các mô hình kinh tế nông-lâm kết hợp, trồng rừng sản xuất, phát triển lâm sản ngoài gỗ và du lịch sinh thái nhằm giảm áp lực khai thác rừng tự nhiên. Thực hiện các dự án hỗ trợ kỹ thuật và vốn vay ưu đãi trong vòng 5 năm, do các tổ chức chính quyền và doanh nghiệp phối hợp thực hiện.

4. Tăng cường năng lực cho lực lượng kiểm lâm và quản lý rừng: Bổ sung biên chế, đào tạo nâng cao trình độ chuyên môn, trang bị công cụ hỗ trợ tuần tra, giám sát và xử lý vi phạm. Đề xuất chính sách đãi ngộ phù hợp nhằm giữ chân cán bộ kiểm lâm, thực hiện trong 2 năm tới do Sở Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn chủ trì.

5. Xây dựng và cập nhật cơ sở dữ liệu đa dạng sinh học: Thiết lập hệ thống thông tin quản lý tài nguyên rừng và đa dạng sinh học, phục vụ công tác theo dõi, đánh giá và ra quyết định quản lý. Triển khai trong 3 năm với sự hỗ trợ của các viện nghiên cứu và tổ chức quốc tế.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Cơ quan quản lý nhà nước về lâm nghiệp và bảo tồn thiên nhiên: Sử dụng kết quả nghiên cứu để xây dựng chính sách, quy hoạch và kế hoạch bảo vệ rừng đặc dụng, đồng thời nâng cao hiệu quả quản lý tài nguyên rừng.

2. Các tổ chức phi chính phủ và tổ chức quốc tế hoạt động trong lĩnh vực bảo tồn đa dạng sinh học: Áp dụng các giải pháp đồng quản lý và phát triển sinh kế bền vững được đề xuất để triển khai các dự án bảo tồn tại địa phương.

3. Cộng đồng dân cư và các tổ chức cộng đồng địa phương: Nâng cao nhận thức và tham gia tích cực vào công tác bảo vệ rừng, phát triển kinh tế gắn với bảo tồn đa dạng sinh học, từ đó cải thiện đời sống và bảo vệ môi trường sống.

4. Các nhà nghiên cứu, sinh viên chuyên ngành lâm nghiệp, môi trường và phát triển bền vững: Tham khảo phương pháp nghiên cứu, số liệu thực tiễn và các phân tích chuyên sâu để phục vụ cho các nghiên cứu tiếp theo hoặc ứng dụng thực tiễn.

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao bảo tồn đa dạng sinh học tại rừng đặc dụng Cham Chu lại quan trọng?
   Rừng đặc dụng Cham Chu là nơi cư trú của nhiều loài động, thực vật quý hiếm và nguy cấp, góp phần duy trì cân bằng sinh thái và cung cấp dịch vụ môi trường quan trọng như điều hòa khí hậu, bảo vệ nguồn nước. Việc bảo tồn giúp ngăn chặn sự suy giảm nguồn gen và duy trì hệ sinh thái bền vững.

2. Những thách thức chính trong công tác quản lý rừng tại Cham Chu là gì?
   Các thách thức bao gồm áp lực khai thác tài nguyên từ cộng đồng địa phương, vi phạm pháp luật về rừng, hạn chế về nhận thức và sinh kế của người dân, cũng như năng lực và nguồn lực của lực lượng kiểm lâm còn hạn chế.

3. Mô hình đồng quản lý rừng có hiệu quả như thế nào?
   Mô hình đồng quản lý tạo điều kiện cho cộng đồng địa phương tham gia trực tiếp vào công tác bảo vệ rừng, phát huy kiến thức bản địa và trách nhiệm cộng đồng, từ đó giảm thiểu vi phạm và nâng cao hiệu quả bảo tồn đa dạng sinh học.

4. Các giải pháp phát triển sinh kế bền vững được đề xuất là gì?
   Bao gồm phát triển nông-lâm kết hợp, trồng rừng sản xuất, khai thác lâm sản ngoài gỗ, phát triển du lịch sinh thái và hỗ trợ kỹ thuật, vốn vay cho người dân nhằm giảm áp lực khai thác rừng tự nhiên.

5. Làm thế nào để nâng cao năng lực cho lực lượng kiểm lâm?
   Cần bổ sung biên chế, đào tạo chuyên môn, trang bị công cụ hỗ trợ tuần tra, giám sát và xử lý vi phạm, đồng thời cải thiện chính sách đãi ngộ để giữ chân cán bộ kiểm lâm có năng lực và trách nhiệm.

Kết luận

• Đa dạng sinh học tại rừng đặc dụng Cham Chu đang chịu áp lực từ các hoạt động khai thác và phát triển kinh tế của cộng đồng địa phương, đòi hỏi các giải pháp quản lý hiệu quả và bền vững.
• Diện tích rừng tự nhiên được giữ ổn định, diện tích rừng trồng tăng nhẹ, góp phần giảm áp lực lên rừng tự nhiên và bảo tồn đa dạng sinh học.
• Các loài thực vật và động vật quý hiếm vẫn tồn tại nhưng có xu hướng suy giảm, cần được bảo vệ nghiêm ngặt và phục hồi môi trường sống.
• Mô hình đồng quản lý rừng và phát triển sinh kế bền vững cho cộng đồng là hướng đi phù hợp để cân bằng giữa bảo tồn và phát triển kinh tế xã hội.
• Các bước tiếp theo bao gồm triển khai các giải pháp đề xuất, tăng cường năng lực quản lý, xây dựng cơ sở dữ liệu đa dạng sinh học và nâng cao nhận thức cộng đồng nhằm bảo vệ bền vững tài nguyên rừng Cham Chu.

Hành động ngay hôm nay để bảo vệ và phát triển đa dạng sinh học tại rừng đặc dụng Cham Chu, góp phần xây dựng môi trường sống bền vững cho thế hệ tương lai!

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Cơ sở lý luận của vấn đề nghiến cứu về quản lý bảo vệ rừng và bảo tồn đa dạng sinh học 1.Trên thế giới Tài nguyên thiên nhiên và đa dạng sinh học đóng vai trò quan trọng trong sự tiến hóa, duy trì hệ thống tự nhiên và phát triển kinh tế - xã hội. Trong đó, rừng nhiệt đới hiện là môi trường sống của hơn một nửa các loài động vật và thực vật trên trái đất; tuy nhiên, các nhà khoa học dự đoán, tác động kết hợp của biến đổi khí hậu và phá rừng có thể buộc chúng phải thích ứng, di chuyển đến nơi khác hoặc chết. Trong những năm tới, biến đổi khí hậu và hoạt động phá rừng có thể thay đổi 1/3 số rừng nhiệt đới tại khu vực Trung Mỹ và Nam Mỹ, 30% rừng nhiệt đới tại châu Phi.

Trước tình hình đó, Liên hợp quốc tuyên bố năm 2011 là năm quốc tế về rừng nhằm nâng cao nhận thức về nhu cầu quản lý, bảo tồn và phát triển rừng bền vững, cũng như về giá trị vô giá của rừng đối với cuộc sống con người và khí hậu để các nước và cộng đồng dân cư dành thêm các nguồn lực bảo vệ và khôi phục nguồn tài sản thiên nhiên quý này. Liên minh quốc tế bảo vệ thiên nhiên (IUCN) nhấn mạnh rừng góp phần ổn định khí hậu toàn cầu, vì vậy rừng cần phải ở vị trí trung tâm của mọi nỗ lực chống biến đổi khí hậu và thúc đẩy tăng trưởng kinh tế. Liên minh quốc tế các tổ chức nghiên cứu rừng (IUFRO) khuyến nghị các nỗ lực của Liên hợp quốc để bảo vệ rừng cần tập trung vào sử dụng bền vững tài nguyên rừng và tăng cường các hoạt động bảo tồn đa dạng sinh học. m 8 Tài nguyên thiên nhiên và đa dạng sinh học đóng vai trò quan trọng trong sự tiến hóa, duy trì hệ thống tự nhiên và phát triển kinh tế xã hội.

ĐDSH ở nhiều quốc gia trên thế giới đang bị suy giảm nghiêm trọng bởi các hoạt động của con người. ĐDSH chịu sự tác động của nhiều yếu tố tự nhiên cũng như xã hội, trong đó quan trọng nhất là hoạt động của con người. Những hoạt động như khai thác gỗ, săn bắn, phá rừng làm rẫy,. là những nguyên nhân tác động trực tiếp lên nguồn tài nguyên thiên nhiên và làm thất thoát ĐDSH.

Những hoạt động này có những nguyên nhân do kinh tế, xã hội và chính sách từ cấp địa phương, tới cấp quốc gia và quốc tế. Rừng nhiệt đới hiện là môi trường sống của hơn một nửa các loài động vật và thực vật trên trái đất. Tuy nhiên, các nhà khoa học dự đoán rằng, tác động kết hợp của biến đổi khí hậu và phá rừng có thể buộc chúng phải thích ứng, di chuyển đến nơi khác hoặc chết. Trong những năm tới, biến đổi khí hậu và hoạt động phá rừng có thể thay đổi 1/3 số rừng nhiệt đới tại Khu vực Trung Mỹ và Nam Mỹ, 30% rừng nhiệt đới tại châu Phi.

Riêng tại vùng châu thổ sông Amazon mức độ thay đổi của hệ sinh thái sẽ lên tới 35%. Giá trị khai thác từ rừng trên toàn cầu ước tính hơn 130 tỷ USD với hơn 60 triệu người lao động trong các ngành công nghiệp liên quan đến rừng. Nghiên cứu của Liên minh quốc tế các tổ chức nghiên cứu rừng (IUFRO) lưu ý các nỗ lực hiện nay của Liên hợp quốc để bảo vệ rừng cần được mở rộng. Tại Việt Nam Nằm ở vùng Đông Nam Á với diện tích khoảng 330.541 km2, Việt Nam là một trong 16 nước có tính ĐDSH cao trên thế giới (Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, 2002: Chiến lược quốc gia quản lý hệ thống Khu bảo tồn của Việt Nam 2002 - 2010).

Đặc điểm về vị trí địa lý, khí hậu. của Việt Nam đã góp phần tạo nên sự đa dạng về hệ sinh thái và các loài sinh vật. Về m 9 mặt địa sinh học, Việt Nam là giao điểm của các hệ động, thực vật thuộc vùng Ấn Độ - Miến Điện, Nam Trung Quốc và Inđo - Malaysia. Các đặc điểm trên đã tạo cho Việt Nam trở thành một trong những khu vực có tính ĐDSH cao của thế giới, với khoảng 10% số loài sinh vật, trong khi chỉ chiếm 1% diện tích đất liền của thế giới (Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, 2002: Báo cáo quốc gia về các Khu bảo tồn và Phát triển kinh tế).

Việt Nam cũng trong tình trạng chung của toàn cầu là ĐDSH đã và đang bị đe dọa và có chiều hướng suy giảm mạnh. Nguyên nhân của sự mất mát ĐDSH được xác định bao gồm hai yếu tố chính là do thiên tai và do tác động trực tiếp hoặc gián tiếp của con người. Nguồn tài nguyên ĐDSH trong các ngành Nông nghiệp, Lâm nghiệp, Thủy sản hàng năm cung cấp cho đất nước khoảng trên 2 tỷ đô la (Kế hoạch hành động ĐDSH của Việt Nam, 1995). Theo đánh giá của Trung tâm giám sát bảo tồn thế giới (WCMC) (1992, 2003), Việt Nam được xếp thứ 16 trong số các nước có ĐDSH cao nhất thế giới.

Theo báo cáo quốc gia về ĐDSH Việt Nam năm 2011 thì hệ thực vật Việt Nam đã ghi nhận 13.766 loài thực vật, trong đó có 11.373 loài thực vật bậc cao có mạch, có 2.256 chi, 305 họ, chiếm 4% tổng số loài, 15% tổng số chi và 5% tổng số họ thực vật trên thế giới, 2.393 loài thực vật bậc thấp và các nhóm vi tảo ở nước. Về hệ động vật, ngoài các loài đặc hữu Việt Nam còn có nhưng loài động vật mang tính chất hỗn hợp của hai Khu hệ động vật Nam Trung Hoa và Ấn Độ, Mã Lai. Nhiều loài không những có giá trị cao về kinh tế, mà còn có giá trị bảo tồn ở Việt Nam và thế giới, nhiều loài có tên trong Sách Đỏ Việt Nam (2007) và Danh lục đỏ IUCN (2012). Sự phong phú về thực vật và các hệ sinh thái là nơi trú ngụ của nhiều loài động vật.

Việt Nam có đến 312 loài Thú, 840 loài Chim, 317 loài Bò sát, 167 loài Lưỡng cư, 7.700 loài Côn trùng, m 10 547 loài Cá nước ngọt, 2.038 loài Cá biển và 9.300 loài Động vật không xương sống làm sạch không khí và dòng nước, giữ cho môi trường thiên nhiên trong lành. Từ năm 1990 đến nay, đã có nhiều nhà khoa học, các chuyên gia về động vật thuộc các tổ chức WWF, FFI,. cùng hợp tác với các nhà khoa học Việt Nam, thông qua các cơ quan chức năng tham gia nhiều chương trình, dự án nhằm nghiên cứu, bảo tồn động vật hoang dã (John B.Berkmuller, John Mackhinnou, Roger Cox,. Hiện nay, do nhiều nguyên nhân khác nhau làm cho nguồn tài nguyên ĐDSH của Việt Nam đã và đang bị suy giảm.

Nhiều hệ sinh thái và môi trường sống bị thu hẹp diện tích và nhiều loài và dưới loài đang đứng trước nguy cơ bị tuyệt chủng trong một tương lai gần. Tài nguyên rừng Việt Nam đã và đang bị suy thoái nghiêm trọng do nhiều nguyên nhân khác nhau như: Nhu cầu lâm sản ngày càng tăng, việc chuyển đổi mục đích sử dụng đất, khai thác quá mức, không đúng kế hoạch,. Theo số liệu mà Maurand công bố trong công trình “Lâm nghiệp Đông Dương” năm 1943, Việt Nam có 14,3 triệu ha rừng tự nhiên với độ che phủ là 43,7% diện tích lãnh thổ. Quá trình mất rừng xảy ra liên tục từ năm 1943 đến những năm 1990, đặc biệt từ năm 1976 - 1990 diện tích rừng giảm đi mạnh, chỉ trong 14 năm diện tích rừng giảm đi 2,7 triệu ha, bình quân mỗi năm mất đi gần 190.

Việc mất rừng, độ che phủ giảm, đất đai suy thoái do xói mòn, rửa trôi, sông, hồ bị bồi lấp, môi trường bị thay đổi, hạn hán, lũ lụt gia tăng, làm ảnh hưởng lớn đến mọi mặt đời sống của nhiều vùng dân cư. Mất rừng còn đồng nghĩa với mất đi tính đa dạng về nguồn gen động, thực vật. Diện tích rừng của Việt Nam phần lớn là rừng nghèo hoặc rừng đang phục hồi, trong khi đó diện tích rừng và rừng kín năm 2000 chỉ chiếm 3,4% m 11 và năm 2004 chiếm 4,6% tổng diện tích rừng. Hầu như ở các vùng thấp không còn rừng với tính đa dạng còn nguyên vẹn.

Các cơ hội để phục hồi rừng đang giảm đi nhanh chóng vì các khu rừng giàu đã bị chia cắt và cô lập thành những mảnh nhỏ (Báo cáo diễn biến môi trường Việt Nam 2005: Đa dạng sinh học. Nxb Lao động xã hội). Song điều khả quan hiện nay đất nước ta đang có nhiều biện pháp để bảo vệ và phục hồi. Trong nhiều năm qua, đã có rất nhiều nhà khoa học quan tâm tới việc nâng cao hiệu quả của các KBTTN và VQG theo quan điểm bảo tồn - phát triển.

Đó là việc dung hoà mối quan hệ giữa bảo tồn tài nguyên thiên nhiên và phát triển kinh tế- xã hội của người dân địa phương. Đánh giá hiệu quả của công tác bảo vệ các KBT ở Việt Nam, Nguyễn Bá Thụ (1997) đã nhận định: Công tác này phụ thuộc rất nhiều vào việc giải quyết những vấn đề tồn tại trên vùng đệm gồm nâng cao đời sống của nhân dân vùng đệm, chuyển đổi hoặc thay thế tập quán dùng củi, gỗ bừa bãi lãng phí của người dân sống trên vùng đệm; nâng cao trình độ kỹ thuật canh tác nông lâm nghiệp, đẩy mạnh thâm canh, nâng cao năng suất cây trồng, nhanh chóng từ bỏ lối canh tác du canh, quảng canh, nâng cao trình độ hiểu biết về bảo tồn, sử dụng hợp lý và bền vững tài nguyên cho người dân địa phương. Lê Quý An (2001khẳng định quản lý và phát triển vùng đệm trên cơ sở cộng đồng là phát huy lợi thế của cộng đồng, hạn chế tác động tiêu cực trong các hoạt động bảo tồn. Cộng đồng còn có thể phát huy những mặt hay của phong tục, tập quán trong mối quan hệ giữa các thành viên trong cộng đồng, trong mối quan hệ giữa con người và thiên nhiên để xây dựng nề nếp của cuộc sống lành mạnh về mặt môi trường, góp sức cho việc bảo tồn.

Ngô Ngọc Tuyên (2007) đã lượng hoá và thể hiện sinh động ảnh hưởng của các yếu tố sản xuất đến tổng thu nhập của hộ gia đình cũng như mối quan m 12 hệ giữa tổng thu nhập với các nhân tố trong khai thác TNR thông qua việc thực hiện nghiên cứu tác động của người dân địa phương đến TNR tại KBTTN Na Hang, Tuyên Quang. Tác giả đã lựa chọn 4 dân tộc chính trong khu vực, mỗi dân tộc 30 HGĐ để phỏng vấn.