Điều tra, đánh giá tính đa dạng nguồn tài nguyên cây thuốc tại huyện Sơn Động, tỉnh Bắc Giang

Luận văn nghiên cứu tính đa dạng tài nguyên cây thuốc tại Sơn Động, Bắc Giang. Cung cấp danh lục các loài, hiện trạng và giải pháp bảo tồn bền vững.

• Tác giả: Đặng Minh Tú
• Người hướng dẫn: Phạm Thanh Huyền
• Trường học: Trường Đại học Khoa học Tự nhiên, Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Thực vật học
• Đề tài: Điều tra, đánh giá tính đa dạng nguồn tài nguyên cây thuốc tại huyện Sơn Động, tỉnh Bắc Giang
• Loại tài liệu: Luận văn Thạc sĩ Khoa học
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. Chương 1: TỔNG QUAN
• 1.1. Tình hình nghiên cứu về tài nguyên cây thuốc trên thế giới
• 1.2. Tình hình nghiên cứu về tài nguyên cây thuốc ở Việt Nam
• 1.2.1. Điều tra nguồn tài nguyên cây thuốc trên cả nước
• 1.2.2. Tình hình nghiên cứu về tài nguyên cây thuốc tỉnh Bắc Giang
• 1.2.3. Các nghiên cứu về tài nguyên cây thuốc tại huyện Sơn Động
• 1.3. Điều kiện tự nhiên và xã hội của huyện Sơn Động, tỉnh Bắc Giang
• 1.3.1. Điều kiện tự nhiên
• 1.3.2. Về dân số, dân tộc
• 1.3.3. Điều kiện kinh tế xã hội
• 2. Chương 2: ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP
• 2.1. Nội dung nghiên cứu
• 2.1.1. Điều tra, đánh giá tính đa dạng nguồn tài nguyên cây thuốc ở huyện Sơn Động, tỉnh Bắc Giang
• 2.1.2. Hiện trạng nguồn tài nguyên cây thuốc tại huyện Sơn Động tỉnh Bắc Giang
• 2.1.3. Đề xuất giải pháp nhằm bảo tồn đi đôi với khai thác bền vừng nguồn tài nguyên cây thuốc ở huyện Sơn Động, tỉnh Bắc Giang
• 2.2. Phương pháp nghiên cứu
• 2.2.1. Phương pháp kế thừa
• 2.2.2. Phương pháp điều tra thực địa theo tuyến
• 2.2.3. Phương pháp phỏng vấn
• 2.2.4. Phương pháp thu mẫu thực vật
• 2.2.5. Xử lý mẫu tại phòng thí nghiệm, làm tiêu bản
• 2.2.6. Phương pháp định loại bằng so sánh hình thái
• 2.2.7. Phương pháp chuyên gia
• 2.2.8. Xử lý số liệu
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 3.1. Kết quả điều tra, đánh giá tính đa dạng nguồn tài nguyên cây thuốc ở huyện Sơn Động, tỉnh Bắc Giang
• 3.1.1. Kết quả điều tra thành phần loài cây thuốc tại huyện Sơn Động tỉnh Bắc Giang, Xây dựng danh lục cây thuốc huyện Sơn Động
• 3.1.2. Đánh giá tính đa dạng nguồn tài nguyên cây thuốc tại huyện Sơn Động, tỉnh Bắc Giang
• 3.1.2.1. Đa dạng về bậc phân loại
• 3.1.2.2. Đa dạng về dạng sống
• 3.1.2.3. Đa dạng về dạng thân
• 3.1.2.4. Đa dạng về nhóm công dụng làm thuốc
• 3.1.2.5. Đa dạng về bộ phận dùng làm thuốc
• 3.1.3. Kết quả xây dựng danh lục cây thuốc huyện Sơn Động
• 3.2. Hiện trạng nguồn tài nguyên cây thuốc tại huyện Sơn Động tỉnh Bắc Giang
• 3.2.1. Các loài cây thuốc có giá trị bảo tồn trên địa bàn huyện Sơn Động
• 3.2.2. Một số ghi nhận cây thuốc có tiềm năng khai thác và trồng trên địa bàn huyện Sơn Động
• 3.3. Một số đề xuất nhằm bảo tồn đi đôi với khai thác bền vừng nguồn tài nguyên cây thuốc ở huyện Sơn Động, tỉnh Bắc Giang
• 3.3.1. Bảo tồn những cây thuốc có nguy cơ bị tuyệt chủng
• 3.3.2. Khai thác bền vững nguồn cây thuốc tự nhiên
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Tài Nguyên Cây Thuốc Sơn Động Bắc Giang

Huyện Sơn Động, tỉnh Bắc Giang sở hữu một kho tàng quý giá về tài nguyên cây thuốc với đa dạng sinh học vô cùng phong phú. Theo luận văn thạc sĩ khoa học của Đặng Minh Tú từ Đại học Quốc gia Hà Nội (2022), huyện này nằm trong vùng có điều kiện tự nhiên thuận lợi cho sự phát triển của nhiều loài thực vật có giá trị y học. Tài nguyên cây thuốc tại Sơn Động không chỉ đáp ứng nhu cầu y học cổ truyền mà còn có tiềm năng phát triển kinh tế cao. Các loài thực vật này được sử dụng trong y học cổ truyền và dược liệu với hiệu quả đã được kiểm chứng qua nhiều thế kỷ. Việc điều tra, đánh giá tính đa dạng của nguồn tài nguyên này là cơ sở quan trọng để xây dựng chiến lược bảo tồn bền vững.

1.1. Vị Trí Địa Lý và Điều Kiện Tự Nhiên

Huyện Sơn Động nằm ở vùng đồng bằng sông Hồng có thế hướng địa lý thuận lợi. Địa hình đa dạng với sự kết hợp giữa vùng đồng bằng và những khu vực đốc sườn tạo nên môi trường sinh thái đa dạng. Khí hậu ôn đới gió mùa với mưa dồi dào quanh năm cung cấp điều kiện lý tưởng cho sự phát triển của cây thuốc. Đất đai màu mỡ và độ ẩm thích hợp góp phần tạo nên sự đa dạng thực vật vô cùng phong phú.

1.2. Ý Nghĩa Kinh Tế Xã Hội

Tài nguyên cây thuốc tại Sơn Động có giá trị kinh tế cao, góp phần phát triển dược liệu địa phương. Khai thác bền vững cây thuốc mang lại thu nhập cho nông dân đồng thời bảo vệ đa dạng sinh học. Nhiều loài thực vật dược liệu có nhu cầu thị trường lớn, tạo cơ hội phát triển kinh tế cho cộng đồng địa phương.

II. Thành Phần Loài và Đa Dạng Cây Thuốc Sơn Động

Nghiên cứu của Đặng Minh Tú xác định được danh lục chi tiết về thành phần loài cây thuốc tại huyện Sơn Động. Kết quả điều tra thực địa cho thấy đa dạng về bậc phân loại rất cao, bao gồm nhiều họ thực vật khác nhau. Cây thuốc tại đây thể hiện đa dạng về dạng sống từ cỏ, bụi đến cây gỗ và cây leo. Đa dạng về dạng thân cũng được ghi nhận rõ rệt với những loài có thân thảo và loài gỗ. Các loài thực vật dược liệu có công dụng đa dạng, được sử dụng để chữa trị nhiều bệnh khác nhau. Bộ phận dùng làm thuốc cũng rất đa dạng từ lá, rễ, thân, hoa đến quả, tạo nên tài nguyên cây thuốc vô cùng phong phú.

2.1. Phân Loại Theo Dạng Sống

Cây thuốc tại Sơn Động được phân loại thành nhiều dạng sống khác nhau. Các loài cây thuốc thảo chiếm tỷ lệ lớn, dễ trồng và thu hoạch. Cây bụi dược liệu có giá trị sử dụng cao trong y học cổ truyền. Cây gỗ y học mang lại giá trị kinh tế đáng kể. Cây leo dược liệu có ứng dụng trong chữa bệnh đặc biệt.

2.2. Phân Loại Theo Công Dụng Y Học

Tài nguyên cây thuốc Sơn Động được chia thành nhiều nhóm công dụng khác nhau. Có cây thuốc chữa bệnh tiêu hóa, hô hấp, xương khớp và bệnh ngoài da. Các loài thực vật dược liệu này được sử dụng rộng rãi trong y học cổ truyền và dược liệu hiện đại.

III. Hiện Trạng Bảo Tồn và Những Loài Có Nguy Cơ Tuyệt Chủng

Kết quả điều tra cho thấy một số loài cây thuốc tại huyện Sơn Động đang đối mặt với nguy cơ tuyệt chủng do khai thác quá mức và mất môi trường sinh thái tự nhiên. Các loài thực vật dược liệu quý hiếm cần được bảo tồn ưu tiên thông qua các chương trình bảo vệ. Áp lực từ khai thác bất hợp lý, phá rừng và ô nhiễm môi trường đe dọa đa dạng sinh học của vùng. Những cây thuốc có giá trị cao trên thị trường thường bị khai thác vô tội vạ. Tài nguyên cây thuốc quý hiếm cần được ghi danh trong các danh sách bảo vệ loài. Cần xây dựng các khu bảo tồn cây thuốc để giữ gìn đa dạng thực vật cho thế hệ tương lai.

3.1. Những Loài Cây Thuốc Quý Hiếm Cần Bảo Tồn

Nghiên cứu xác định các loài cây thuốc quý hiếm như sâm, linh chi, thủy tùng có giá trị bảo tồn cao. Những thực vật dược liệu này tăng trưởng chậm và sinh sản kém. Việc bảo tồn các loài này đòi hỏi điều kiện đặc biệt và quản lý chặt chẽ.

3.2. Nguyên Nhân Mất Đi Tài Nguyên

Tài nguyên cây thuốc suy giảm do nhiều nguyên nhân. Khai thác bất hợp lý từ quân thể tự nhiên làm giảm đa dạng sinh học. Phá rừng để phát triển nông nghiệp ảnh hưởng đến môi trường sinh thái của cây thuốc hoang dã.

IV. Chiến Lược Bảo Tồn Và Khai Thác Bền Vững Cây Thuốc Sơn Động

Để đạt được mục tiêu bảo tồn đi đôi với khai thác bền vững, cần áp dụng các giải pháp toàn diện. Phát triển trồng cây thuốc trong điều kiện kiểm soát là biện pháp hữu hiệu để giảm áp lực lên quần thể tự nhiên. Thực hành GACP (Good Agricultural and Collection Practices) trong thu hái dược liệu đảm bảo tính bền vững. Lập khu bảo tồn chuyên biệt cho các loài cây thuốc quý hiếm là cần thiết. Giáo dục cộng đồng về tầm quan trọng của tài nguyên cây thuốc và đa dạng sinh học giúp tạo sự hỗ trợ xã hội. Kết hợp tri thức y học cổ truyền với khoa học hiện đại để phát triển sản phẩm dược liệu chất lượng cao. Xây dựng cơ sở dữ liệu cây thuốc để hỗ trợ quản lý và nghiên cứu.

4.1. Phát Triển Trồng Trọt Cây Thuốc Bền Vững

Trồng cây thuốc tại Sơn Động cần tuân theo GACP và thực hành nông nghiệp bền vững. Lựa chọn những loài cây thuốc có nhu cầu cao nhưng dễ trồng. Xây dựng các vùng chuyên canh dược liệu để cung cấp nguồn nguyên liệu ổn định. Hỗ trợ nông dân trong kỹ thuật trồng và chăm sóc cây thuốc chất lượng cao.

4.2. Lập Khu Bảo Tồn và Quản Lý Bền Vững

Thành lập các khu bảo tồn cây thuốc tập trung vào những loài có giá trị bảo tồn cao. Quản lý chặt chẽ hoạt động khai thác trong khu bảo tồn để bảo vệ đa dạng sinh học. Phối hợp với cơ quan BTTN và cộng đồng địa phương trong bảo tồn thực vật dược liệu quý hiếm.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Nguồn tài nguyên cây thuốc giữ vai trò cốt lõi trong hệ sinh thái tự nhiên và sự nghiệp chăm sóc sức khỏe cộng đồng. Theo thống kê của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), khoảng 80% dân số tại các quốc gia đang phát triển (tương đương 3,5 đến 4 tỷ người) phụ thuộc vào y học cổ truyền để chăm sóc sức khỏe ban đầu. Tổ chức Bảo tồn Thiên nhiên Thế giới (WWF) ước tính có khoảng 35.000 loài thực vật trên tổng số 250.000 loài trên toàn cầu được ứng dụng làm thuốc. Tại Việt Nam, hệ thực vật phong phú đã cung cấp khoảng 5.045 đến 5.117 loài cây thuốc. Tuy nhiên, tình trạng khai thác quá mức và thiếu quy hoạch khoa học đã đẩy hơn 30.000 loài thực vật trên thế giới vào tình trạng bị đe dọa tuyệt chủng theo cảnh báo của Liên minh Quốc tế Bảo tồn Thiên nhiên (IUCN).

Huyện Sơn Động, tỉnh Bắc Giang có diện tích tự nhiên 860,27 km² (chiếm 22% diện tích toàn tỉnh), nằm trong vùng che chắn của vòng cung Đông Triều và sở hữu Khu Bảo tồn Thiên nhiên Tây Yên Tử với đỉnh Yên Tử cao 1.068 m. Nơi đây có sự phân hóa địa hình sâu sắc từ 52 m đến trên 1.000 m, tạo nên các tiểu vùng khí hậu đặc thù cùng thảm thực vật nhiệt đới và á nhiệt đới phong phú. Mặc dù có tiềm năng lớn, tài nguyên cây thuốc tại Sơn Động đang suy thoái nghiêm trọng do áp lực khai thác tự nhiên thiếu kiểm soát, trong khi tỷ lệ hộ nghèo và cận nghèo của huyện năm 2020 lên tới 35,27% theo Quyết định số 5503/QĐ-UBND.

Luận văn thạc sĩ chuyên ngành Thực vật học của tác giả Đặng Minh Tú, dưới sự hướng dẫn của PGS. Phạm Thanh Huyền và TS. Đỗ Thị Xuyến tại Trường Đại học Khoa học Tự nhiên - ĐHQGHN, được triển khai từ tháng 01/2022 đến tháng 12/2022. Nghiên cứu thực hiện điều tra toàn diện trên 11 tuyến khảo sát thuộc 12 xã và thị trấn, xác lập danh lục chuẩn hóa gồm 649 loài cây thuốc. Công trình mang ý nghĩa học thuật quan trọng khi bổ sung dữ liệu phân loại học thực vật cho tỉnh Bắc Giang, đồng thời cung cấp luận cứ thực tiễn trực tiếp phục vụ quy hoạch bảo tồn nguồn gen, định hướng khai thác bền vững và hỗ trợ phát triển sinh kế dưới tán rừng cho đồng bào 13 dân tộc thiểu số tại địa phương.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn xây dựng trên nền tảng phân loại học thực vật hiện đại kết hợp các khung lý thuyết sinh thái học quần xã và bảo tồn tài nguyên sinh vật:

• Hệ thống phân loại APG IV cho thực vật có hoa, hệ thống Phan Kế Lộc (2001) cho ngành Dương xỉ, kết hợp các quy chuẩn danh pháp quốc tế của Brummitt (1992) trong công trình Vascular Plant Families and Genera.
• Thuyết phân loại dạng sống Raunkier (1934), chia thực vật bậc cao thành 5 nhóm sinh thái chính dựa trên vị trí chồi ngủ trong mùa bất lợi: Cây chồi trên (Phanerophytes - Ph), Cây chồi sát đất (Chamaephytes - Ch), Cây chồi nửa ẩn (Hemicryptophytes - Hm), Cây chồi ẩn (Cryptophytes - Cr) và Cây một năm (Therophytes - Th).
• Công thức đánh giá độ đa dạng phổ họ và chi của Tolmachov (1974): $P% = (n \times 100) / N$, trong đó $P < 50%$ là chỉ số khẳng định tính đa dạng cao của hệ thực vật khu vực nghiên cứu.
• Khung đánh giá hiện trạng bảo tồn và pháp lý dựa trên Danh lục Đỏ IUCN, Sách Đỏ Việt Nam (2007), Danh lục Đỏ Cây thuốc Việt Nam (2019), Nghị định số 84/2021/NĐ-CP của Chính phủ và tiêu chuẩn Thực hành tốt trồng trọt và thu hái dược liệu (GACP-WHO).

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu áp dụng quy trình thực nghiệm kết hợp điều tra xã hội học chuẩn hóa:

• Cỡ mẫu và thiết kế tuyến điều tra: Thiết kế 11 tuyến khảo sát thực địa có tổng chiều dài trên 85 km (các tuyến dao động từ 4,7 km như tuyến Mậu – Rừng Tây Yên Tử đến 15 km như tuyến Thị trấn An Châu – Đồng Cao). Tuyến nghiên cứu trải dài qua 12/16 xã, thị trấn trọng điểm (An Lạc, Vân Sơn, Vĩnh Khương, Cẩm Đàn, Thanh Luận...), bao phủ đầy đủ các đai độ cao từ dưới 100 m đến trên 1.000 m và 3 dạng địa hình chính gồm núi thấp, đồi Feralit và thung lũng bồi tụ. Đối với mỗi loài, thu thập từ 3 đến 10 mẫu tiêu bản hoàn chỉnh có đủ cơ quan sinh dưỡng và cơ quan sinh sản (hoa, quả).
• Phương pháp thu thập và xử lý mẫu phòng thí nghiệm: Mẫu tươi được định vị tọa độ GPS ngoài thực địa, ngâm bảo quản tạm thời bằng cồn 50–60°, sau đó ép và sấy khô liên tục ở nhiệt độ 55–60°C trong 5–7 ngày tại phòng thí nghiệm Trung tâm Tài nguyên Dược liệu thuộc Viện Dược liệu. Mẫu được giải phẫu, soi chi tiết dưới kính hiển vi soi nổi Carl Zeiss Stemi 2000-C gắn máy ảnh AxioCam, đối chiếu khóa phân loại và mô tả trong các bộ Thực vật chí Việt Nam, Thực vật chí Đông Dương và Trung Quốc.
• Phương pháp phỏng vấn và xử lý dữ liệu: Sử dụng phiếu phỏng vấn bán cấu trúc trên nhóm đối tượng gồm cán bộ y tế cơ sở, cán bộ lâm nghiệp, lương y và người dân bản địa thuộc các dân tộc Tày, Cao Lan, Sán Dìu. Phân loại 16 nhóm công dụng chữa bệnh dựa theo Thông tư số 19/2018/TT-BYT của Bộ Y tế. Dữ liệu được xử lý bằng phần mềm chuyên dụng và thống kê toán học sinh thái.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Nghiên cứu đã ghi nhận và phân tích chi tiết các đặc trưng phân loại, sinh học và công dụng của hệ cây thuốc huyện Sơn Động:

1. Đa dạng về thành phần taxon bậc cao: Đã ghi nhận 649 loài cây thuốc thuộc 437 chi và 149 họ, nằm trong 6 ngành thực vật bậc cao có mạch. Trong đó, 578 loài (thuộc 374 chi, 115 họ) mọc tự nhiên và 71 loài (thuộc 63 chi, 34 họ) là cây trồng. Ngành Ngọc lan (Magnoliophyta) chiếm ưu thế tuyệt đối với 622 loài (95,84% tổng số loài), 418 chi (95,65%) và 134 họ (89,93%). Lớp Hai lá mầm (Magnoliopsida) chiếm ưu thế áp đảo với 545 loài (83,98% tổng số loài). Ngành Dương xỉ (Polypodiophyta) có 17 loài (2,62%), ngành Thông (Pinophyta) có 6 loài (0,93%), ngành Gắm (Gnetophyta) có 2 loài (0,31%), còn ngành Thông đất (Lycopodiophyta) và Cỏ tháp bút (Equisetophyta) mỗi ngành ghi nhận 1 loài (0,15%).

2. Cấu trúc phân loại cấp họ và chi: Mười họ giàu loài nhất tập hợp 244 loài, chiếm 37,60% tổng số loài cây thuốc ghi nhận ($P = 37,60% < 50%$). Đứng đầu là họ Đậu (Fabaceae) với 44 loài (6,78%), tiếp theo là họ Bạc hà (Lamiaceae) với 35 loài (5,39%), họ Cà phê (Rubiaceae) với 27 loài (4,85%), họ Cúc (Asteraceae) với 26 loài, họ Bông (Malvaceae) với 25 loài, họ Thầu dầu (Euphorbiaceae) với 22 loài, họ Dâu tằm (Moraceae) với 19 loài, họ Trúc đào (Apocynaceae) với 16 loài, họ Nhân sâm (Araliaceae) và họ Diệp hạ châu (Phyllanthaceae) cùng có 15 loài. Ở cấp chi, 10 chi phong phú nhất chiếm 59 loài (13,5% tổng số loài), dẫn đầu là chi Ficus với 11 loài (2,50%), tiếp theo là Solanum (7 loài), các chi Clerodendrum, Lindernia, Phyllanthus (mỗi chi 6 loài).

3. Cơ cấu dạng sống và dạng thân: Theo phổ sinh học Raunkier, nhóm cây chồi trên (Ph) chiếm ưu thế với 478 loài (73,65%), tiếp theo là nhóm cây một năm (Th) với 92 loài (14,18%), nhóm cây chồi nửa ẩn (Hm) với 40 loài (6,16%), nhóm cây chồi ẩn (Cr) với 25 loài (3,85%) và nhóm cây chồi sát đất (Ch) với 14 loài (2,16%). Phân tích theo dạng thân ghi nhận: Thân thảo chiếm tỷ lệ cao nhất với 22,66% (147 loài), thân bụi chiếm 18,95% (123 loài), thân leo gỗ chiếm 16,64% (108 loài), gỗ nhỏ chiếm 19,26% (125 loài), gỗ trung bình chiếm 11,66% (74 loài), gỗ lớn chiếm 4,31% (28 loài), thân thảo leo chiếm 6,67% (43 loài) và thân cột chiếm 0,46% (3 loài).

4. Phổ công dụng điều trị và bộ phận dùng: Tổng số 649 loài được xếp vào 16 nhóm bệnh điều trị. Nhóm cây chữa cảm sốt, cảm cúm, nhức đầu chiếm tỷ lệ cao nhất với 124 loài (19,11%); bệnh ngoài da có 90 loài (13,87%); bệnh xương khớp có 72 loài (11,09%); giải độc động vật và rắn cắn có 63 loài (9,71%); bệnh tiêu hóa có 62 loài (9,55%); bệnh gan có 59 loài (9,09%); bệnh thận và tiết niệu có 48 loài (7,40%). Về bộ phận dùng, lá là bộ phận được khai thác nhiều nhất với 236 loài (chiếm 68,37% các ghi nhận sử dụng), rễ và rễ củ có 190 loài, sử dụng toàn cây có 141 loài, thân có 129 loài, vỏ thân và vỏ rễ có 60 loài (17,24%).

Thảo luận kết quả

Khi trực quan hóa cấu trúc dữ liệu, phổ dạng sống của hệ thực vật làm thuốc huyện Sơn Động thể hiện qua biểu đồ tròn với phần diện tích vượt trội thuộc về nhóm cây chồi trên (73,65%), phản ánh tính chất điển hình của rừng mưa nhiệt đới gió mùa thường xanh vùng đồi núi Đông Bắc Việt Nam. Sự đa dạng của 16 nhóm công dụng trị bệnh khi biểu diễn bằng biểu đồ thanh ngang cho thấy rõ sự phân tầng: các bệnh nhiễm khuẩn, cảm sốt và bệnh ngoài da chiếm ưu thế do đặc điểm dịch tễ vùng khí hậu nóng ẩm, đồi rừng.

So sánh với bức tranh chung của cả nước, số lượng 649 loài cây thuốc tại Sơn Động tương đương 12,86% tổng số loài cây thuốc Việt Nam đã công bố trong Danh lục Cây thuốc Việt Nam năm 2016 (5.045 loài). Khi đối chiếu với tỉnh Lạng Sơn lân cận (930 loài), hệ cây thuốc Sơn Động đạt tỷ lệ 69,78%, một tỷ lệ rất cao đối với địa bàn cấp huyện. Tỷ số loài trên chi đạt xấp xỉ 1,48 loài/chi, minh chứng cho tính đa dạng phổ chi rất cao nhưng số lượng loài trong mỗi chi lại tương đối hẹp.

Nghiên cứu cũng chỉ ra thực trạng đáng báo động: do áp lực khai thác thương mại, nhiều loài cây thuốc quý như Ba kích (Morinda officinalis), Bình vôi (Stephania spp.), Lan kim tuyến (Anoectochilus roxburghii) đang suy giảm nghiêm trọng về mật độ quần thể. Người dân địa phương có xu hướng chuyển đổi bộ phận khai thác từ rễ, củ sang chặt toàn bộ thân dây, hoặc thay thế bằng các loài khác có dược tính thấp hơn, làm giảm chất lượng điều trị và đe dọa trực tiếp sự tái sinh tự nhiên của các loài bản địa.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên các kết luận thực địa, luận văn đưa ra 4 nhóm giải pháp trọng tâm nhằm kết hợp bảo tồn với khai thác bền vững tài nguyên dược liệu tại huyện Sơn Động:

1. Thiết lập mạng lưới bảo tồn nguyên vị (In-situ) và chuyển vị (Ex-situ):

   • Khoanh vùng bảo vệ nghiêm ngặt các sinh cảnh tự nhiên tại phân khu bảo vệ nghiêm ngặt thuộc Khu BTTN Tây Yên Tử và các xã An Lạc, Vân Sơn.
   • Xây dựng 01 vườn thực vật bảo tồn nguồn gen cây thuốc quý hiếm quy mô 5 ha tại xã An Lạc giai đoạn 2023–2025.
   • Cơ quan chủ trì: Chi cục Kiểm lâm tỉnh Bắc Giang phối hợp cùng Ban Quản lý Khu BTTN Tây Yên Tử và UBND huyện Sơn Động.

2. Quy hoạch vùng trồng dược liệu chuyên canh theo chuẩn GACP-WHO:

   • Phát triển từ 200 đến 300 ha vùng trồng cây thuốc dưới tán rừng và đất đồi bán sơn địa giai đoạn 2023–2028 đối với các loài có giá trị kinh tế cao như Ba kích, Sa nhân tím, Kim tiền thảo, Địa hoàng tại các xã Vĩnh Khương, Tuấn Đạo, Thanh Luận.
   • Đơn vị thực hiện: Doanh nghiệp dược phẩm liên kết cùng các Hợp tác xã nông lâm nghiệp địa phương dưới sự phê duyệt của Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn tỉnh Bắc Giang.

3. Tư liệu hóa và bảo tồn tri thức bản địa:

   • Thu thập, số hóa và lập hồ sơ quản lý 100% bài thuốc gia truyền của 13 cộng đồng dân tộc thiểu số (đặc biệt là dân tộc Tày, Cao Lan, Sán Chay) trước năm 2026.
   • Hỗ trợ các lương y đăng ký quyền sở hữu trí tuệ và chứng nhận chỉ dẫn địa lý cho các sản phẩm dược liệu bản địa.
   • Cơ quan điều hành: Phòng Dân tộc huyện Sơn Động phối hợp với Hội Đông y tỉnh Bắc Giang và Sở Y tế.

4. Ban hành quy chế kiểm soát khai thác và giám sát biến động trữ lượng:

   • Áp dụng hạn ngạch khai thác tự nhiên hàng năm, giảm 30% sản lượng khai thác tự nhiên đối với các loài thuộc Danh mục Đỏ; quy định thời gian thu hái tránh mùa hoa quả rộ.
   • Ứng dụng hệ thống định vị GPS và GIS để giám sát định kỳ 6 tháng/lần sự phục hồi của các quần thể cây thuốc nguy cấp từ quý I/2024.
   • Lực lượng thực thi: Hạt Kiểm lâm Sơn Động phối hợp với UBND 16 xã, thị trấn.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Luận văn là tài liệu khoa học chuyên sâu và mang tính ứng dụng cao cho các nhóm đối tượng sau:

1. Nhà nghiên cứu, giảng viên và nghiên cứu sinh chuyên ngành Thực vật học, Dược liệu học, Sinh thái học:

   • Khai thác nguồn dữ liệu chuẩn hóa về danh lục 649 loài cây thuốc, khóa phân loại hình thái và các phân tích thống kê sinh học để phục vụ công tác giảng dạy, đối chiếu mẫu tiêu bản và thực hiện các công trình nghiên cứu mở rộng về hóa thực vật.

2. Cơ quan quản lý nhà nước về Lâm nghiệp, Y tế và Môi trường:

   • Ứng dụng bộ số liệu thực địa để xây dựng quy hoạch bảo tồn đa dạng sinh học cấp tỉnh, quản lý các loài thực vật nguy cấp theo Nghị định 84/2021/NĐ-CP và thiết lập kế hoạch phát triển kinh tế dược liệu thuộc Chương trình Mục tiêu Quốc gia.

3. Doanh nghiệp dược phẩm, Hợp tác xã và các nhà đầu tư phát triển vùng trồng:

   • Tiếp cận danh mục các loài cây thuốc có tiềm năng thương mại cao và điều kiện thổ nhưỡng phù hợp (đất Feralit Fc, Fs) để xây dựng chuỗi liên kết sản xuất nguyên liệu dược đạt tiêu chuẩn GACP-WHO, nâng cao giá trị sản phẩm đông dược.

4. Sinh viên, học viên sau đại học khối ngành Nông - Lâm - Y - Dược:

   • Sử dụng làm tài liệu tham khảo chuẩn mực về phương pháp luận nghiên cứu thực địa, kỹ thuật điều tra theo tuyến kết hợp GPS, phương pháp xử lý tiêu bản thực vật và kỹ năng phân tích số liệu sinh thái học.

Câu hỏi thường gặp

Luận văn đã ghi nhận bao nhiêu loài cây thuốc tại Sơn Động và chiếm tỷ lệ bao nhiêu so với cả nước?

Nghiên cứu đã xác định được 649 loài cây thuốc thuộc 437 chi, 149 họ của 6 ngành thực vật bậc cao có mạch trên địa bàn huyện Sơn Động. Con số này tương đương 12,86% tổng số 5.045 loài cây thuốc của Việt Nam được công bố năm 2016, đồng thời đạt 69,78% so với danh lục cây thuốc toàn tỉnh Lạng Sơn (930 loài).

Họ thực vật nào có số lượng loài làm thuốc phong phú nhất tại địa bàn nghiên cứu?

Họ Đậu (Fabaceae) phong phú nhất với 44 loài (chiếm 6,78%), tiếp theo là họ Bạc hà (Lamiaceae) với 35 loài (5,39%), họ Cà phê (Rubiaceae) với 27 loài (4,85%) và họ Cúc (Asteraceae) với 26 loài. Tổng 10 họ giàu loài nhất có 244 loài, chiếm 37,60% toàn bộ hệ cây thuốc được điều tra.

Nhóm dạng sống nào chiếm tỷ lệ vượt trội trong hệ cây thuốc huyện Sơn Động?

Theo hệ thống Raunkier, nhóm cây chồi trên (Phanerophytes - Ph) chiếm ưu thế áp đảo với 478 loài, tương đương 73,65% tổng số loài. Sự ưu thế này phản ánh rõ nét điều kiện khí hậu nhiệt đới gió mùa vùng núi, nơi thảm rừng tự nhiên nhiều tầng tán tạo môi trường thuận lợi cho các loài thân gỗ, thân bụi và dây leo phát triển.

Những nhóm bệnh nào được điều trị phổ biến nhất bằng nguồn cây thuốc địa phương?

Trong 16 nhóm bệnh được phân loại theo Thông tư 19/2018/TT-BYT, nhóm cây chữa cảm sốt và cảm cúm chiếm tỷ lệ cao nhất với 124 loài (19,11%), tiếp đến là nhóm chữa bệnh ngoài da với 90 loài (13,87%), nhóm chữa bệnh cơ xương khớp với 72 loài (11,09%) và nhóm trị rắn cắn, độc cắn với 63 loài (9,71%).

Tác giả đưa ra giải pháp gì để giải quyết mâu thuẫn giữa khai thác kinh tế và bảo tồn tài nguyên?

Luận văn đề xuất mô hình chuyển dịch từ khai thác tự nhiên sang phát triển vùng trồng dược liệu đạt chuẩn GACP-WHO dưới tán rừng (quy mô 200–300 ha giai đoạn 2023–2028). Mô hình này vừa bảo vệ nguồn gen tự nhiên, vừa tạo sinh kế bền vững giúp giảm tỷ lệ nghèo và cận nghèo tại huyện Sơn Động (vốn ở mức 35,27% năm 2020).

Kết luận

• Luận văn đã hoàn thành điều tra toàn diện trên 11 tuyến thực địa, xác lập danh lục 649 loài cây thuốc thuộc 437 chi, 149 họ của 6 ngành thực vật bậc cao có mạch tại huyện Sơn Động, tỉnh Bắc Giang.
• Kết quả định lượng chỉ số Tolmachov ($P = 37,60%$) và tỷ số 1,48 loài/chi khẳng định khu vực nghiên cứu có mức độ đa dạng họ và chi rất cao nhưng số lượng loài trong từng chi tương đối hẹp.
• Nghiên cứu phân tích chi tiết phổ dạng sống với ưu thế của nhóm chồi trên (73,65%), cấu trúc 8 dạng thân, cùng 16 nhóm bệnh điều trị thực tiễn (dẫn đầu là nhóm cảm sốt với 19,11% và ngoài da với 13,87%).
• Xác định rõ tình trạng suy giảm nguồn dược liệu tự nhiên quý hiếm do khai thác quá mức, đồng thời cảnh báo nguy cơ mai một tri thức bản địa của 13 cộng đồng dân tộc.
• Hệ thống hóa các giải pháp đồng bộ gồm bảo tồn nguyên vị tại Khu BTTN Tây Yên Tử, phát triển vùng trồng chuyên canh GACP-WHO giai đoạn 2023–2028 và ban hành quy chế giám sát GPS đối với các loài nguy cấp.

Trong giai đoạn tiếp theo từ năm 2024 đến 2030, các cơ quan ban ngành cần sớm chuyển giao kết quả nghiên cứu vào Đề án phát triển kinh tế dược liệu của tỉnh Bắc Giang, đẩy mạnh các nghiên cứu sàng lọc hoạt chất sinh học chuyên sâu và thu hút doanh nghiệp đầu tư chuỗi chế biến sâu. Quý bạn đọc, nhà khoa học và doanh nghiệp quan tâm có thể ứng dụng trực tiếp nguồn tư liệu khoa học này để triển khai các dự án bảo tồn đa dạng sinh học và phát triển dược liệu bền vững tại địa phương.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 - TỔNG QUAN 1. Tình hình nghiên cứu về tài nguyên cây thuốc trên thế giới Cây thuốc là nhóm tài nguyên thực vật có giá trị, liên quan trực tiếp đến bảo vệ sức khỏe cộng đồng. Kinh nghiệm sử dụng các loài cây thuốc đã được ghi nhận từ cách đây hàng nghìn năm [42]. Theo ước tính của WWF, có khoảng từ 35.000 loài (trong tổng số 250.000 loài cây) được sử dụng vào mục đích chữa bệnh trên toàn thế giới [45].

Trong đó, riêng Trung Quốc đã công bố tới hơn 10.000 loài [42, 46, 59]; Ấn Độ có khoảng 6.000 loài [40, 41, 43, 58]; Vùng nhiệt đới châu Mỹ có hơn 1.900 loài [58]; ngoài ra ở các nước châu Phi, như Zaire, Botsoana, Kenia…cũng có hàng trăm loài cây thuốc được sử dụng rộng rãi. Theo báo cáo của WHO, có khoảng 80% dân số ở các nước đang phát triển (chiếm khoảng 3,5 - 4 tỷ người trên thế giới) có nhu cầu chăm sóc sức khỏe ban đầu phụ thuộc vào nền y học cổ truyền. Trong đó, phần lớn các thuốc được sử dụng có nguồn gốc từ cây cỏ [46]. Thống kê gần đây cho thấy, tỷ lệ số người sử dụng YHCT trong chăm sóc sức khỏe và điều trị bệnh ngày càng tăng như Trung Quốc, Hàn Quốc, Các nước Châu Phi,.

Ở Trung Quốc chi phí cho sử dụng YHCT khoảng 10 tỷ USD, chiếm 40% tổng chi phí cho Y tế, Nhật Bản khoảng 1,5 tỷ USD, Hàn Quốc khoảng trên 500 triệu USD (Báo cáo Hội thảo dược liệu – Đà Lạt do Bộ Y tế chủ trì năm 2011). Tuy vậy, việc khai thác quá mức và thiếu qui hoạch các nguồn tài nguyên thiên nhiên của con người đã dẫn đến sự báo động về hiện tượng thu hẹp đáng kể ĐDSH. Theo tư liệu của IUCN, trong số 43.000 loài thực vật mà tổ chức này đã thống kê, có tới 30.000 loài được xếp vào diện bị đe dọa, trong đó có nhiều loài làm thuốc [44, 45]. Tại Trung Quốc, một số loài trước kia có khả năng khai thác như Dioscorea, Fritillarria cirrhosa, Iphigenia indica, Nervilia fordii.nay lại đứng trước nguy cơ bị tuyệt chủng; hay ngay đối với loài Cẩu tích, trước năm 1997 ở Trung Quốc đã khai thác và xuất khẩu sang Hàn Quốc, Mỹ, Canada đến khoảng hàng trăm tấn nhưng nay cũng đã giảm chỉ khai thác được khoảng vài tấn/năm.

Ở Bangladesh, một số cây thuốc 3 quí như Tylophora indica, Zannia indica…trước kia dễ tìm nay trở nên hiếm. Hoặc như với loài Rauvolfia serpentina, vốn mọc tự nhiên khá phổ biến ở Ấn Độ, Srilanca, Thái Lan.có thể khai thác mỗi năm được khoảng 1000 tấn nguyên liệu để xuất sang thị trường Âu - Mỹ, làm thuốc điều trị huyết áp, hiện nay cũng đã cạn kiệt do khai thác liên tục trong nhiều năm [15, 20]. Một số loài như Hoàng liên (Coptis chinensis và C. teeta) đã từng khai thác trong tự nhiên ở Trung Quốc và Ấn Độ, nay đã trở nên rất hiếm và phải đưa vào trồng [20].

Điều này chứng tỏ việc khai thác hợp lý để sử dụng nguồn tài nguyên cây thuốc là hết sức quan trọng. Bên cạnh đó, do nhu cầu thị trường, một số loài cây dược liệu đã được triển khai trồng để chủ động nguồn nguyên liệu phục vụ nhu cầu trong nước và xuất khẩu. Điển hình là đối với một số loài Sâm mọc tự nhiên, do giá trị sử dụng và giá trị kinh tế cao nên đã thúc đẩy nhu cầu khai thác sử dụng ngày càng tăng. Để đáp ứng nhu cầu này, người ta đã chủ động trồng các loài Sâm.

Trong đó, Nhân sâm (Panax ginseng) được trồng nhiều ở Trung Quốc, Hàn Quốc và Triều Tiên; Tam thất (P. notoginseng) được trồng nhiều ở Trung Quốc, nhất là các tỉnh Vân Nam, Quảng Tây và Quảng Đông, tới hàng ngàn hecta. Hay là đối với loài Sa nhân tím vốn được khai thác tự nhiên, nhưng với giá trị sử dụng và kinh tế của loài này nhiều nước đã triển khai trồng và cho kết quả tốt như Trung Quốc, Lào…[37, 42]. Như vậy, có thể nói rằng tùy thuộc vào nguồn tài nguyên cây thuốc và nhu cầu của mỗi quốc gia mà mỗi một nước hay một địa phương sẽ khai thác và trồng những loài cây dược liệu có tiềm năng khác nhau để tạo nguồn nguyên liệu làm thuốc, phục vụ cho nhu cầu trong nước và xuất khẩu.

Tình hình nghiên cứu về tài nguyên cây thuốc ở Việt Nam 1. Điều tra nguồn tài nguyên cây thuốc trên cả nước Việt Nam nằm trong vùng khí hậu nhiệt đới gió mùa nóng và ẩm nên có nguồn tài nguyên thực vật phong phú và đa dạng. Theo thống kê sơ bộ, ở Việt Nam hiện đã biết 10.256 chi, 305 họ thực vật (Phân Kế Lộc, Lê Trọng Cúc, 1997), 4 khoảng 800 loài Rêu, 200 loài Nấm, 200 loài Tảo, trong đó có nhiều loài làm thuốc [1, 2, 20]. Việt Nam có một hệ thực vật rất đa dạng, phong phú cho một quốc gia tương đối nhỏ.

Sự không đồng nhất trong môi trường Việt Nam về chế độ khí hậu, đất đai, cảnh quan và địa hình làm nền tảng cho sự đa dạng cao này. Việt Nam được xếp hạng thứ 16 trên thế giới về sự đa dạng tài nguyên sinh vật và là một trong 10 trung tâm đa dạng sinh học phong phú nhất thế giới,trong đó có nhiều loài cây thuốc. Từ năm 2010 đến nay, nhiều đơn vị và địa phương trên cả nước đã triển khai điều tra và tái điều tra đánh giá hiện trạng nguồn tài nguyên cây thuốc ở 35 tỉnh thuộc 7 vùng trên cả nước [11, 13, 28, 29, 30, 32, 50]: + Vùng Tây Bắc: Lai Châu (450 loài), Điện Biên (562 loài), Sơn La (535 loài). + Vùng Đông Bắc: Bắc Kạn (415 loài), Lào Cai (549 loài), Yên Bái (510 loài), Tuyên Quang (682 loài), VQG Tam Đảo - Vĩnh Phúc (375 loài), Hà Giang (1.

+ Vùng Bắc Trung Bộ: Thanh Hoá (714 loài), Nghệ An (962 loài), VQG Vũ Quang - Hà Tĩnh (429 loài), VQG Bạch Mã - Thừa Thiên Huế (548 loài). + Vùng Nam Trung Bộ: Quảng Nam (832 loài), Quảng Ngãi (625 loài), Đà Nẵng (1.117 loài), Ninh Thuận (1. + Vùng Tây Nguyên: Đắk Lắk (725 loài), Gia Lai (841 loài), Kon Tum (841 loài), Lâm Đồng (1247 loài), Đắk Nông (910 loài). + Vùng Đông Nam Bộ: Đồng Nai (1.086 loài), Bình Dương (691 loài), Bà Rịa – Vũng Tàu (479 loài), Bù Gia Mập - Bình Phước (266 loài), Lò Gò – Xa Mát – Tây Ninh (433 loài), Khu dự trữ sinh quyển Cần Giờ - TP.

Hồ Chí Minh (162 loài). + Vùng Tây Nam Bộ: An Giang (1.083 loài), Cà Mau (229 loài), Kiên Giang (1. Hiện nay, công tác đánh giá nguồn tài nguyên đang được tiếp tục thực hiện ở nhiều địa phương trên cả nước: Bắc Giang, Vĩnh Phúc,. 5 Trong quá trình điều tra về thành phần loài cây dược liệu, còn chú trọng điều tra về phân bố và trữ lượng của các cây dược liệu bản địa, cây có giá trị kinh tế và tiềm năng phát triển, như các loài thuộc chi: Qua lâu (Trichosanthes), Kim ngân (Lonicera), Bảy lá một hoa (Paris), Nhân sâm (Panax), Hoàng liên ô rô (Mahonia), Đảng sâm (Codonopsis), Thiên niên kiện (Homalomena), Sa nhân (Amomum), nhóm cây thuốc có tiềm năng phục vụ ngành Hoá Dược,.

để khai thác phát triển. Đồng thời xây dựng qui trình khai thác bền vững của các loài có trữ lượng lớn trong tự nhiên như: Rau đắng biển, Sa nhân, Thiên niên kiện, Sa nhân, Chè dây… Tập trung triển khai đánh giá hiện trạng các loài cây thuốc có nguy cơ bị tuyệt chủng nhằm có được những dẫn liệu cơ bản góp phần phục vụ công tác xây dựng Sách Đỏ Việt Nam và bảo tồn nguồn gen cây thuốc có nguy cơ bị tuyệt chủng. Dựa vào kết quả điều tra từ năm 1961 đến nay, Viện Dược liệu đã xuất bản Danh lục cây thuốc Việt Nam (2016), trong đó đã ghi nhận 5117 loài và dưới loài thực vật được sử dụng làm thuốc, thuộc 1.823 chi, 360 họ của 8 ngành Thực vật bậc cao có mạch, cùng với một số taxon thuộc nhóm Rêu, Tảo và Nấm lớn…Với khoảng 5000 loài cây thuốc và vốn tri thức bản địa sẽ là một kho tàng vô giá để triển khai các nghiên cứu nhằm tạo ra các sản phẩm từ dược liệu phục vụ công tác chăm sóc sức khỏe và phát triển kinh tế xã hội. [31] Hàng năm từ nguồn cây thuốc này có thể khai thác từ 10.000 tấn phục vụ cho nhu cầu trong nước và xuất khẩu.

Tuy nhiên, với nhu cầu sử dụng ngày càng tăng đã dẫn tới tình trạng khai thác cây thuốc liên tục trong nhiều năm cùng nhiều nguyên nhân tác động đã làm cho nguồn tài nguyên này bị giảm sút nghiêm trọng. Nhiều loài cây thuốc quí như Ba kích (Morinda officinalis), Bình vôi (Stephania spp.trước kia khai thác được nhiều nay không còn khả năng khai thác lớn [20]. Nhiều loài cây thuốc có giá trị sử dụng và kinh tế cao đã và đang đứng trước nguy cơ bị tuyệt chủng ngoài tự nhiên. Đặc biệt, loài Sâm ngọc linh (Panax vietnamensis Ha et Grushv.) được đánh giá là đã tuyệt chủng ngoài tự nhiên [19].

Tình hình nghiên cứu về tài nguyên cây thuốc tỉnh Bắc Giang Bắc Giang là một tỉnh thuộc trung du miền núi Bắc Bộ, nằm liền kề các trung tâm đô thị lớn như Hà Nội, Hải Phòng, Thái Nguyên và Lạng Sơn và gần cửa khẩu phía Bắc và Đông bắc với hệ thống đường quốc lộ, đường sắt và đường thủy khá thuận lợi cho việc lưu thông hàng hóa giữa các vùng miền. Do cấu trúc địa hình và khí hậu đa dạng, nên đã tạo ra sự đa dạng về tài nguyên sinh vật. Với hơn 129,164 ha đất rừng tự nhiên và rừng trồng, hệ thực vật rừng khá phong phú, thành phần thực vật chủ yếu nằm trong kiểu phụ miền thực vật Nam Trung Hoa-Bắc Việt Nam với thảm thực vật rừng thường xanh nhiệt đới và á nhiệt đới, có 452 loài cây dược liệu quý thuộc 53 chi của 28 họ cây cỏ, dây leo [67]. Trong các năm từ 1967-1973, đoàn điều tra của Viện Dược liệu đã tiến hành điều tra 325 xã trên tổng số 327 xã thuộc16 huyện của tỉnh Hà Bắc, nay tách thành hai tỉnh là Bắc Ninh (gồm 6 huyện/thị) và Bắc Giang (10 huyện/thị).

Kết quả thu thập được 506 loài cây thuốc, trong đó có nhiều cây có giá trị như Sa nhân, Thiên niên kiện, Mộc hoa trắng, Bách hợp, Mã tiền, Ba kích…[27]. Năm 2013, đoàn công tác của Viện Dược liệu đã điều tra tại Thành phố Bắc Giang và 3 huyện (Lục Nam, Việt Yên, Yên Dũng) với 139 hộ buôn bán và cơ sở đông dược của tỉnh cho thấy nguồn dược liệu được khai thác trong tự nhiên và vùng trồng một số cây dược liệu cũng như nhu cầu sử dụng dược liệu rất lớn.