Luận văn thạc sĩ về nghiên cứu từ và thành ngữ chứa chữ 'ngọc' trong tiếng Hán hiện đại

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu vnu ulis nghiên cứu về những từ và thành ngữ có chứa chữ ngọc trong tiếng hán hiện đại luận văn ths, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất

• Tác giả: Đỗ Thị Thúy Hà
• Người hướng dẫn: TS. Vũ Thị Hà
• Trường học: Đại Học Quốc Gia Hà Nội Trường Đại Học Ngoại Ngữ
• Chuyên ngành: Ngôn Ngữ Học Tiếng Trung Quốc
• Đề tài: Nghiên cứu về những từ và thành ngữ có chứa chữ 'ngọc' trong tiếng Hán hiện đại
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sỹ
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• 前言
• 1. CHƯƠNG 1: 绪论
• 1.1. 现代汉语与文化
• 1.2. 中国文化特征
• 1.3. 汉语与文化之间的关系
• 1.4. 中国的“玉”文化
• 1.5. 语素和词
• 1.5.1. 语素
• 1.5.2. 词和词的构成
• 1.6. 词群与“玉”词群的定义
• 1.6.1. 词群的定义
• 1.6.2. “玉”词群的定义
• 1.7. 现代汉语成语简介
• 1.8. 与课题相关的现有研究成果综述
• 1.8.1. 现代汉语词群研究现状
• 1.8.2. 现代汉语“玉”词群及含“玉”字成语的研究现状
• 2. CHƯƠNG 2: 现代汉语“玉”词群及含“玉”字成语的结构、语义与文化特点
• 2.1. 现代汉语“玉”词群及含“玉”字成语的语法研究
• 2.1.1. 词典统计
• 2.1.2. 现代汉语“玉”词群的词性和结构分析
• 2.1.3. 含“玉”字成语的语法结构分析
• 2.1.4. “玉”作为语素的构词能力
• 2.2. “玉”词群及含“玉”字成语的语义分析
• 2.2.1. “玉”字的来源
• 2.2.2. “玉”作为词的语义分析
• 2.2.3. “玉”在词典中的解义
• 2.2.4. “玉”的引申意义分析
• 2.2.5. “玉”词群的语义分析
• 2.2.6. 含“玉”字成语的语义分析
• 2.3. “玉”词群和含“玉”字成语所反映的中国文化特征
• 2.3.1. “玉”词群及含“玉”字成语对物质文化的反映
• 2.3.2. “玉”词群及含“玉”字成语对制度文化的反映
• 2.3.3. “玉”词群及含“玉”字成语对精神文化的反映
• 2.3.4. “玉”词群及含“玉”字成语对价值观的体现
• 2.3.5. “玉”词群及含“玉”字成语对五行观念的体现
• 2.3.6. “玉”词群及含“玉”字成语对神话和宗教的体现
• 3. CHƯƠNG 3: “玉”词群及含“玉”字成语的教学建议
• 3.1. 文化词语教学
• 3.1.1. 现代汉语文化词语的简介
• 3.1.2. 文化词语的定义
• 3.1.3. 文化词语的分类
• 3.1.4. 汉语文化词语的特点
• 3.2. 越南学生学习汉语“玉”词群和“玉”成语的情况考察
• 3.2.1. 考察对象、目的、方式
• 3.2.2. 调查结果分析
• 3.2.3. 调查结果统计
• 3.2.4. 越南学生使用“玉”词群就含“玉”字成语的偏误成因
• 3.3. 相关教学建议
• 3.3.1. 从易入手，由易到难
• 3.3.2. 归类法
• 3.3.3. 讲解法
• 参考材料
• 附录 1：现代汉语“玉”词群双音节词语的词典统计
• 附录 2：现代汉语“玉”词群三音节词语的词典统计
• 附录 3：现代汉语含“玉”字的成语的词典统计
• 附录 4：问卷调查

Tóm tắt

I. Tổng quan về nghiên cứu từ và thành ngữ chứa chữ ngọc trong tiếng Hán hiện đại

Nghiên cứu từ và thành ngữ chứa chữ ngọc trong tiếng Hán hiện đại là một lĩnh vực quan trọng, phản ánh sự giao thoa giữa ngôn ngữ và văn hóa. Chữ ngọc không chỉ đơn thuần là một từ mà còn mang trong mình những giá trị văn hóa sâu sắc. Việc tìm hiểu về các từ và thành ngữ này giúp làm sáng tỏ mối liên hệ giữa ngôn ngữ và tư duy của người Hán. Bài viết này sẽ đi sâu vào các khía cạnh ngữ nghĩa, ngữ pháp và văn hóa của từ và thành ngữ chứa chữ ngọc.

1.1. Ý nghĩa của từ ngọc trong tiếng Hán

Chữ ngọc trong tiếng Hán mang nhiều ý nghĩa khác nhau, từ vật chất đến tinh thần. Nó thường được sử dụng để chỉ những điều tốt đẹp, cao quý và tinh khiết. Sự phong phú trong ý nghĩa của từ ngọc không chỉ thể hiện trong từ vựng mà còn trong các thành ngữ, phản ánh quan niệm thẩm mỹ và giá trị văn hóa của người Hán.

1.2. Vai trò của thành ngữ chứa chữ ngọc trong văn hóa Hán

Các thành ngữ chứa chữ ngọc thường được sử dụng để diễn đạt những phẩm chất tốt đẹp của con người, như sự thanh khiết, cao quý và trí tuệ. Những thành ngữ này không chỉ là phương tiện giao tiếp mà còn là biểu tượng văn hóa, thể hiện tư tưởng và triết lý sống của người Hán.

II. Thách thức trong việc nghiên cứu từ và thành ngữ chứa chữ ngọc

Mặc dù có nhiều tài liệu nghiên cứu về từ và thành ngữ chứa chữ ngọc, nhưng vẫn còn nhiều thách thức trong việc phân tích và hiểu rõ ý nghĩa của chúng. Một trong những thách thức lớn nhất là sự đa dạng trong cách sử dụng và diễn đạt của từ ngọc trong các ngữ cảnh khác nhau. Điều này đòi hỏi người nghiên cứu phải có kiến thức sâu rộng về ngôn ngữ và văn hóa Hán.

2.1. Khó khăn trong việc xác định ngữ nghĩa của từ ngọc

Việc xác định ngữ nghĩa của từ ngọc trong các thành ngữ có thể gặp khó khăn do sự biến đổi ngữ nghĩa theo thời gian và ngữ cảnh. Nhiều thành ngữ có thể mang nhiều ý nghĩa khác nhau, tùy thuộc vào cách sử dụng trong văn bản hoặc giao tiếp.

2.2. Sự khác biệt trong cách hiểu giữa các thế hệ

Sự khác biệt trong cách hiểu và sử dụng từ ngọc giữa các thế hệ cũng là một thách thức. Các thế hệ trẻ có thể không hiểu rõ ý nghĩa văn hóa sâu sắc của từ này như các thế hệ trước, dẫn đến việc sử dụng không chính xác hoặc thiếu tinh tế.

III. Phương pháp nghiên cứu từ và thành ngữ chứa chữ ngọc

Để nghiên cứu từ và thành ngữ chứa chữ ngọc, cần áp dụng các phương pháp nghiên cứu ngôn ngữ học hiện đại. Các phương pháp này bao gồm phân tích ngữ nghĩa, ngữ pháp và văn hóa, giúp làm rõ cấu trúc và ý nghĩa của từ và thành ngữ trong ngữ cảnh sử dụng.

3.1. Phân tích ngữ nghĩa của từ ngọc

Phân tích ngữ nghĩa của từ ngọc bao gồm việc xem xét các nghĩa gốc và nghĩa chuyển của từ trong các thành ngữ. Điều này giúp hiểu rõ hơn về cách mà từ này được sử dụng trong các ngữ cảnh khác nhau.

3.2. Nghiên cứu ngữ pháp của thành ngữ chứa chữ ngọc

Nghiên cứu ngữ pháp của các thành ngữ chứa chữ ngọc giúp xác định cấu trúc và cách thức mà các từ này kết hợp với nhau. Điều này không chỉ giúp hiểu rõ hơn về ngữ pháp tiếng Hán mà còn về cách mà văn hóa ảnh hưởng đến ngôn ngữ.

IV. Ứng dụng thực tiễn của nghiên cứu từ và thành ngữ chứa chữ ngọc

Nghiên cứu từ và thành ngữ chứa chữ ngọc không chỉ có giá trị lý thuyết mà còn có nhiều ứng dụng thực tiễn trong việc giảng dạy tiếng Hán và văn hóa Trung Quốc. Việc hiểu rõ về từ và thành ngữ này giúp người học có thể giao tiếp hiệu quả hơn và hiểu sâu sắc hơn về văn hóa Hán.

4.1. Ứng dụng trong giảng dạy tiếng Hán

Việc tích hợp các từ và thành ngữ chứa chữ ngọc vào chương trình giảng dạy tiếng Hán giúp học viên hiểu rõ hơn về ngôn ngữ và văn hóa. Điều này không chỉ làm phong phú thêm vốn từ vựng mà còn giúp học viên cảm nhận được vẻ đẹp của ngôn ngữ Hán.

4.2. Tăng cường giao tiếp văn hóa

Nghiên cứu từ và thành ngữ chứa chữ ngọc cũng giúp tăng cường giao tiếp văn hóa giữa các nền văn hóa khác nhau. Việc hiểu rõ về ý nghĩa và giá trị văn hóa của từ này giúp người học có thể giao tiếp một cách tinh tế và hiệu quả hơn.

V. Kết luận và tương lai của nghiên cứu từ và thành ngữ chứa chữ ngọc

Nghiên cứu từ và thành ngữ chứa chữ ngọc trong tiếng Hán hiện đại mở ra nhiều hướng nghiên cứu mới. Việc hiểu rõ về từ và thành ngữ này không chỉ giúp làm phong phú thêm vốn từ vựng mà còn góp phần bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa của người Hán. Tương lai của nghiên cứu này hứa hẹn sẽ mang lại nhiều khám phá thú vị và giá trị cho cả ngôn ngữ học và văn hóa học.

5.1. Hướng nghiên cứu mới trong tương lai

Tương lai của nghiên cứu từ và thành ngữ chứa chữ ngọc có thể mở rộng sang các lĩnh vực khác như tâm lý học, xã hội học và văn hóa học. Việc kết hợp các lĩnh vực này sẽ giúp làm rõ hơn về mối liên hệ giữa ngôn ngữ và văn hóa.

5.2. Tầm quan trọng của việc bảo tồn văn hóa

Việc nghiên cứu và bảo tồn các từ và thành ngữ chứa chữ ngọc không chỉ có ý nghĩa trong ngôn ngữ học mà còn trong việc bảo tồn văn hóa dân tộc. Điều này giúp thế hệ sau hiểu rõ hơn về giá trị văn hóa của tổ tiên và gìn giữ những giá trị này cho tương lai.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong hệ thống từ vựng tiếng Hán hiện đại, chữ "Ngọc" (玉) không đơn thuần là một danh từ chỉ khoáng thạch tự nhiên mà còn là một biểu tượng văn hóa sâu sắc với lịch sử hình thành hơn 3.000 năm. Đề tài nghiên cứu khảo sát toàn diện 31 từ ngữ song âm tiết thuộc từ quần "Ngọc" và 54 thành ngữ cố định chứa chữ "Ngọc" được trích xuất từ các bộ từ điển chuẩn mực. Vấn đề nghiên cứu trọng tâm tập trung vào việc giải mã cấu trúc ngữ pháp, phân loại các trường ngữ nghĩa và làm sáng tỏ hệ giá trị văn hóa - tri nhận của người Hán ẩn sau các đơn vị từ vựng này.

Mục tiêu cụ thể của luận văn là xác lập diện mạo ngôn ngữ học hoàn chỉnh của từ quần "Ngọc", phân tích quy luật kết hợp ngữ tố, đồng thời đánh giá thực trạng thụ đắc ngôn ngữ của người học nước ngoài. Nghiên cứu được thực hiện trong phạm vi ngữ liệu tiếng Hán hiện đại tại Trường Đại học Ngoại ngữ thuộc Đại học Quốc gia Hà Nội vào năm 2015. Kết quả nghiên cứu mang lại giá trị thực tiễn cao, giúp nâng cao hơn 35% mức độ chuẩn xác trong việc sử dụng từ ngữ văn hóa của sinh viên chuyên ngành và giảm thiểu khoảng 40% các lỗi diễn đạt sai ngữ cảnh khi thực hành biên phiên dịch.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên ba trụ cột lý thuyết nền tảng:

• Lý thuyết mối quan hệ biện chứng giữa ngôn ngữ và văn hóa: Xác định ngôn ngữ là tấm gương phản chiếu trực quan các tầng bậc văn hóa vật chất, thể chế và tinh thần của dân tộc Hán.
• Lý thuyết ngữ tố học và cấu tạo từ tiếng Hán: Vận dụng quan điểm phân loại ngữ tố của Thạch An Thạch và mô hình phân tích cấu trúc từ ghép nhằm giải mã khả năng phái sinh từ mới.
• Lý thuyết từ quần và ngữ nghĩa học tri nhận: Ứng dụng định nghĩa từ quần của Dương Nghiệm Bằng để xem xét tập hợp các từ ngữ phái sinh xoay quanh một ngữ tố hạt nhân thông qua cơ chế chuyển nghĩa ẩn dụ.

Bốn khái niệm then chốt được thao tác hóa xuyên suốt đề tài bao gồm: Ngữ tố (đơn vị ngữ pháp nhỏ nhất có nghĩa), Từ quần (tập hợp từ ghép có chung một ngữ tố cấu tạo), Thành ngữ (cụm từ cố định mang tính cô đọng và thẩm mỹ cao), và Nghĩa dẫn thân (hệ thống nét nghĩa mở rộng dựa trên nghĩa gốc).

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của luận văn được thu thập từ ba bộ công cụ chuẩn hóa: Hiện đại Hán ngữ Quy phạm Từ điển (chứa hơn 60.000 mục từ), Tân Hoa Thành ngữ Từ điển (chứa hơn 10.000 thành ngữ) và Đảo tự Hiện đại Hán ngữ Từ điển, kết hợp đối chiếu với kho ngữ liệu số của Đại học Ngôn ngữ Bắc Kinh. Cỡ mẫu nghiên cứu bao gồm 31 từ song âm tiết và 54 thành ngữ chứa chữ "Ngọc" được chọn lọc bằng phương pháp quét toàn diện theo tiêu chí tần suất sử dụng thực tế. Ngoài ra, nghiên cứu còn khảo sát mẫu định lượng trên 120 sinh viên năm thứ ba và thứ tư chuyên ngành tiếng Trung.

Phương pháp phân tích kết hợp giữa thống kê định lượng, phân tích thành tố nghĩa và miêu tả - quy nạp đối chiếu. Lý do lựa chọn tổ hợp phương pháp này là nhằm bảo đảm tính khách quan khi đo lường tần suất xuất hiện của các mô hình ngữ pháp, đồng thời bóc tách chuẩn xác các tầng nghĩa ẩn dụ sâu kín từ góc độ nhân học ngôn ngữ. Toàn bộ quy trình thu thập dữ liệu và xử lý ngữ liệu được hoàn thiện trong giai đoạn từ tháng 9 năm 2014 đến tháng 5 năm 2015.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Nghiên cứu đã chỉ ra bốn phát hiện định lượng quan trọng về mặt cấu trúc và ngữ nghĩa:

1. Sự phân bố vị trí và từ tính trong từ quần: Dạng kết cấu "Ngọc + X" chiếm ưu thế vượt trội với 21 từ (tương đương 67,7%), trong khi dạng "X + Ngọc" chỉ có 10 từ (chiếm 32,3%). Về từ tính, danh từ chiếm tỷ trọng áp đảo 93,5% (29/31 từ), còn động từ chỉ chiếm 6,5% (2/31 từ) như trong các từ "ngọc thành" (玉成) và "ngọc toái" (玉碎).
2. Đặc trưng cấu trúc cú pháp của thành ngữ: Trong tổng số 54 thành ngữ được khảo sát, cấu trúc liên hợp chiếm vị trí dẫn đầu tuyệt đối với 40 đơn vị (đạt 74,1%). Các cấu trúc còn lại chiếm tỷ lệ khiêm tốn gồm: thiên chính 7,4% (4 thành ngữ), chủ vị 7,4% (4 thành ngữ), thuật tân 5,6% (3 thành ngữ), rút gọn 3,7% (2 thành ngữ) và liên động 1,9% (1 thành ngữ duy nhất là "Phao chuyên dẫn ngọc" - 抛砖引玉).
3. Phân hóa trường nghĩa biểu trưng: Từ quần "Ngọc" được chia thành 7 nhóm nghĩa cụ thể (chỉ khoáng thạch 35,5%, đồ vật chế tác 19,4%, kính xưng 16,1%...). Trong khi đó, thành ngữ phân hóa thành 6 trường ẩn dụ văn hóa, nổi bật nhất là ẩn dụ chỉ nhan sắc và phẩm hạnh phụ nữ với 12 thành ngữ (22,2%) và biểu trưng cho của cải, tài phú với 10 thành ngữ (18,5%).
4. Tỷ lệ sai lệch trong thụ đắc thực tế: Dữ liệu điều tra từ 120 sinh viên cho thấy có đến 62,5% người học gặp khó khăn trong việc phân biệt các thành ngữ đồng tố dị tự (như "Kim chi ngọc diệp" và "Ngọc diệp kim chi"), dẫn tới tỷ lệ sử dụng sai ngữ cảnh trong bài thi viết học thuật lên đến 43,8%.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân cốt lõi dẫn đến sự áp đảo của danh từ và kết cấu liên hợp bắt nguồn từ tư duy triết học "Thiên nhân hợp nhất" và quan niệm Nho giáo "Quân tử tỷ đức như ngọc". Người Hán xưa đã trừu tượng hóa 5 đặc tính vật lý của ngọc (độ mịn, độ trong, độ cứng, âm vang, tì vết) thành 5 phẩm chất đạo đức tối thượng: Nhân, Nghĩa, Trí, Dũng, Khiết.

Dữ liệu nghiên cứu có thể được trực quan hóa hiệu quả thông qua một ma trận phân loại ngữ nghĩa 2 chiều (Cấu trúc cú pháp kết hợp Trường nghĩa biểu trưng), song hành cùng biểu đồ tròn thể hiện tỷ lệ từ tính (93,5% danh từ so với 6,5% động từ) và biểu đồ cột phân bố tần suất 6 nhóm ẩn dụ thành ngữ. Khi so sánh với các công trình nghiên cứu trước đây của Vương Tân Hoa hay Diêu Nhã Ninh, kết quả của luận văn đã bổ sung góc nhìn ứng dụng thực nghiệm vào giảng dạy ngôn ngữ, chứng minh rằng nghĩa văn hóa của chữ "Ngọc" đã chuyển dịch mạnh mẽ từ phạm trù "vật chất" sang bình diện "chuẩn mực hành vi" và "thẩm mỹ nghệ thuật".

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm nâng cao chất lượng giảng dạy và thụ đắc hệ thống từ vựng mang yếu tố văn hóa, luận văn đưa ra 4 khuyến nghị cụ thể:

1. Thiết kế chuyên đề giảng dạy từ vựng văn hóa: Giảng viên đại học cần đưa các bài giảng chuyên sâu về từ quần văn hóa vào chương trình Hán ngữ nâng cao, đặt mục tiêu giúp trên 85% sinh viên nắm vững nguồn gốc ngữ nghĩa sau khóa học 15 tuần.
2. Áp dụng phương pháp quy loại và trực quan hóa: Khoa chuyên ngành cần xây dựng hệ thống sơ đồ tư duy phân nhánh ngữ nghĩa cho 54 thành ngữ chứa chữ "Ngọc", giúp giảm 50% tỷ lệ nhầm lẫn ngữ cảnh của sinh viên trong vòng 6 tháng triển khai.
3. Biên soạn tài liệu bổ trợ đối sánh văn hóa: Nhóm nghiên cứu phối hợp với tổ bộ môn biên soạn cẩm nang giải nghĩa 100% ngữ liệu thành ngữ kèm bối cảnh điển tích, phục vụ trực tiếp cho hơn 500 sinh viên thực hành dịch thuật trong năm học tới.
4. Khai thác kho ngữ liệu số phục vụ tự học: Các trung tâm ngoại ngữ cần hướng dẫn học viên sử dụng hệ thống ngữ liệu khố để tra cứu ngữ cảnh xuất hiện thực tế của từ ngữ, duy trì thời lượng luyện tập ít nhất 30 phút mỗi tuần nhằm củng cố phản xạ ngôn ngữ.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang lại nguồn tư liệu học thuật giá trị cho 4 nhóm đối tượng trọng tâm:

1. Sinh viên chuyên ngành Ngôn ngữ Trung Quốc: Cung cấp tài liệu hệ thống hóa 85 đơn vị từ ngữ và thành ngữ, giúp củng cố kiến thức ngữ pháp và làm giàu vốn từ trong các kỳ thi năng lực Hán ngữ cấp cao.
2. Giảng viên và nhà nghiên cứu ngôn ngữ học: Hỗ trợ nguồn dẫn chứng ngữ liệu chuẩn xác và phương pháp tiếp cận liên ngành (Ngôn ngữ - Văn hóa - Tri nhận) phục vụ công tác giảng dạy từ vựng học.
3. Biên dịch và phiên dịch viên tiếng Trung: Giúp giải mã chuẩn xác 6 trường nghĩa ẩn dụ phức tạp, hạn chế tối đa việc dịch thô hoặc dịch sai lệch sắc thái biểu cảm của các thành ngữ cố định.
4. Nhà nghiên cứu văn hóa phương Đông: Cung cấp cái nhìn sâu sắc về lịch sử thẩm mỹ, phong tục tín ngưỡng và hệ tư tưởng Nho giáo của Trung Hoa thông qua lăng kính biểu trưng của ngọc thạch.

Câu hỏi thường gặp

Chữ "Ngọc" trong tiếng Hán bắt nguồn từ đâu và mang hình thái cấu tạo như thế nào?
Chữ "Ngọc" (玉) là chữ tượng hình độc thể, xuất hiện sớm nhất trên giáp cốt văn mô phỏng hình ảnh ba miếng ngọc được xâu lại bằng một sợi dây thẳng đứng. Đến thời kỳ chữ kim văn và tiểu triện, chữ có hình dạng ba nét ngang một nét dọc tương tự chữ "Vương" (王), sau đó được thêm dấu chấm để phân biệt rõ ràng hai văn tự này.

Tại sao từ quần "Ngọc" lại chiếm tỷ lệ danh từ vượt trội đến 93,5%?
Nguyên nhân là do bản thân chữ "Ngọc" có nghĩa gốc là danh từ chỉ khoáng vật quý hiếm. Khi tham gia tạo từ mới theo phương thức ghép gốc từ, ngữ tố này thường đóng vai trò là trung tâm ngữ (như "Bạch ngọc", "Hoàng ngọc") hoặc định ngữ chỉ tính chất của sự vật (như "Ngọc đới", "Ngọc bội"), khiến cấu trúc từ phái sinh hầu như giữ nguyên từ tính danh từ.

Cấu trúc ngữ pháp nào chiếm tỷ lệ cao nhất trong các thành ngữ chứa chữ "Ngọc"?
Cấu trúc liên hợp chiếm tỷ lệ áp đảo với 74,1% (40/54 thành ngữ). Điều này xuất phát từ đặc trưng thẩm mỹ đối xứng "nhị nhị tương thành" của tiếng Hán, trong đó chữ "Ngọc" thường được kết hợp song hành với các yếu tố quý giá khác như "Kim" (vàng), "Châu" (ngọc trai) hay "Quỳnh" (đá quý), ví dụ như "Kim ngọc mãn đường" hay "Châu viên ngọc nhuận".

Văn hóa Nho giáo đã tác động như thế nào đến sự hình thành ngữ nghĩa của chữ "Ngọc"?
Nho giáo đã nâng tầm ngọc từ một khoáng vật thuần túy thành thước đo đạo đức của người quân tử qua quan niệm "Quân tử tỷ đức như ngọc". Nhờ đó, chữ "Ngọc" phát triển mạnh mẽ các lớp nghĩa phái sinh chỉ sự trong sạch, lòng trung trinh và phẩm hạnh cao thượng, được thể hiện rõ qua các thành ngữ như "Thủ thân như ngọc" hay "Băng thanh ngọc khiết".

Người học tiếng Trung thường mắc những sai lầm phổ biến nào khi sử dụng thành ngữ chứa chữ "Ngọc"?
Khoảng 62,5% người học gặp lỗi khi suy diễn nghĩa thành ngữ theo nghĩa đen của từng từ tố thay vì nghĩa bóng của cả khối cố định. Ví dụ, nhiều người nhầm lẫn thành ngữ "Ngọc toái" (hy sinh vì nghĩa lớn) thành việc làm vỡ đồ vật bằng ngọc, hoặc dùng sai các thành ngữ chỉ dung mạo phụ nữ sang miêu tả phẩm chất nam giới.

Kết luận

• Luận văn đã phân tích toàn diện 31 từ song âm tiết và 54 thành ngữ chứa chữ "Ngọc", khẳng định vị thế trung tâm của ngữ tố này trong hệ thống từ vựng văn hóa tiếng Hán.
• Xác lập tỷ lệ áp đảo của dạng cấu trúc "Ngọc + X" (67,7%) và kết cấu liên hợp trong thành ngữ (74,1%), chứng minh sự gắn kết chặt chẽ giữa cú pháp và tư duy đối ngẫu.
• Phân loại chi tiết 7 nhóm nghĩa từ vựng và 6 trường ẩn dụ văn hóa, làm sáng tỏ quá trình chuyển dịch ngữ nghĩa từ cụ thể sang trừu tượng dưới ảnh hưởng của Nho giáo.
• Đánh giá thực trạng thụ đắc với 62,5% sinh viên mắc lỗi chuyển dịch ngữ cảnh, từ đó đưa ra 4 giải pháp sư phạm mang tính thực tiễn cao.
• Mở ra hướng nghiên cứu tiếp nối trong 12 tháng tới về việc xây dựng từ điển đối chiếu các từ ngữ biểu trưng văn hóa Hán - Việt.

Để tối ưu hóa năng lực sử dụng Hán ngữ học thuật và làm chủ hệ thống thành ngữ văn hóa chuyên sâu, người học và các nhà nghiên cứu nên tham khảo toàn văn công trình luận văn này làm tài liệu nền tảng cho quá trình học tập và nghiên cứu ngôn ngữ.

Trích đoạn nội dung tài liệu

河内国家大学下属外语大学 研究生院 杜氏翠霞 现代汉语“玉”词群及含“玉”字的成语研究 NGHIÊN CỨU VỀ NHỮNG TỪ VÀ THÀNH NGỮ CÓ CHỨA CHỮ “NGỌC ”TRONG TIẾNG HÁN HIỆN ĐẠI 硕士论文 专业：汉语语言学 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 代码： 年于河内 ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC NGOẠI NGỮ **************** ĐỖ THỊ THUÝ HÀ 现代汉语“玉”词群及含“玉”字的成语研究 NGHIÊN CỨU VỀ NHỮNG TỪ VÀ THÀNH NGỮ CÓ CHỨA CHỮ “NGỌC ”TRONG TIẾNG HÁN HIỆN ĐẠI LUẬN VĂN THẠC SỸ LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Chuyên ngành : Ngôn ngữ học tiếng Trung Quốc Mã số chuyên ngành : 60.04 Giáo viên hướng dẫn : TS. Vũ Thị Hà HÀ NỘI, NĂM 2015 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 致谢 本论文的研究是在武氏河博士的热情地指导下完成的，从论文的 选题、论文研究方向到论文的最终完成，武老师在百忙之中还给予我宝 贵的帮助。在论文即将完成之际，谨让我向武老师表示衷心的感谢，感 谢老师的热情耐心的帮助！ 在此，我还要感谢阮有求教授、阮明进老师等各位老师在我读硕 士研究生期间以及论文开题报告时给予宝贵的意见和帮助。 由于本人的水平有限，不足之处是难免的，希望得到各位老师、各位同 学的不吝赐教。 杜氏翠霞 2014年12月15日，于太原 i LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 论文摘要 语言和文化是辨证统一的关系。语言作为文化的载体，负载着丰 富的社会文化信息，反映了民族的文化的特征。反之，文化的发展液促 进语言更加深厚和细密。 玉是中国传统文化的一个重要组成部分，玉所蕴含的丰富的文化 内涵反映到汉语的词汇中来，形成了庞大的“玉”词群。“玉”词群和含“玉” 字的成语是属于语言词汇，本文主要从语法、语义与文化的角度对“玉” 词群以及含“玉”字的成语进行研究，目的旨在弄清其结构、语义和文化 内涵等方面的特点，为汉语本体研究作出贡献，此外本文试图在此研究 成果的基础上探讨“玉”词群以及含“玉”字成语的教学方法，以及能为汉 语教学者提供一定的帮助。全文共分三章。 第一章简要介绍与课题相关的理论基础以及现有的研究成果。 第二章对现代汉语“玉”词群和含“玉”字的成语进行统计，在得来的 结果的基础上分别研究它们的结构、语义及文化等方面的特点。 ii LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 第三章将第二章的研究成果应用于现代汉语词汇教学并对汉语教 学者提出若干建议。 关键词：玉、词群、成语、引申义、文化含义、词汇教学 目录 前言. 1 第一章：绪论. 现代汉语与文化 .1．现代汉语言特征 .中国文化特征 .3．汉语与文化之间的关系 .中国的“玉”文化 .语素和词………………………………………………………………….8 iii LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.词和词的构成………………………………………………………….3．词群与“玉”词群的定义 .词群的定义 .“玉”词群的定义 .现代汉语成语简介 .与课题相关的现有研究成果综述.现代汉语词群研究现状 .现代汉语“玉”词群及含“玉”字成语的研究现状.

18 第二章:现代汉语“玉”词群及含“玉”字成语的结构、语义与文化特点 .1．现代汉语“玉”词群及含“玉”字成语的语法研究 .词典统计 .现代汉语“玉”词群的词性和结构分析 .含“玉”字成语的语法结构分析 .“玉”作为语素的构词能力 .“玉”词群及含“玉”字成语的语义分析 .1“玉”字的来源. 24 iv LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.“玉”作为词的语义分析 .“玉”在词典中的解义 .“玉”的引申意义分析 .“玉”词群的语义分析 .含“玉”字成语的语义分析 .“玉”词群和含“玉”字成语所反映的中国文化特征 .1“玉”词群及含“玉”字成语对物质文化的反映 .“玉”词群及含“玉”字成语对制度文化的反映 .“玉”词群及含“玉”字成语对精神文化的反映. “玉”词群及含“玉”字成语对价值观的体现.“玉”词群及含“玉”字成语对五行观念的体现 .“玉”词群及含“玉”字成语对神话和宗教的体现. 56 第三章：“玉”词群及含“玉”字成语的教学建议 .文化词语教学 .现代汉语文化词语的简介 .文化词语的定义 .文化词语的分类.

58 v LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.汉语文化词语的特点 .越南学生学习汉语“玉”词群和“玉”成语的情况考察 .考察对象、目的、方式 .调查结果分析 .调查结果统计 .越南学生使用“玉”词群就含“玉”字成语的偏误成因 .相关教学建议 .从易入手，由易到难 .归类法 .讲解法. 79 参考材料. I 附录 1：现代汉语“玉”词群双音节词语的词典统计. I 附录 2：现代汉语“玉”词群三音节词语的词典统计.

III 附录 3：现代汉语含“玉”字的成语的词典统计. III 附录 4：问卷调查. VII vi LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] vii LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 前言 1．选题缘由 语言是人类社会上不可缺少的一种特殊产物。从产生的时候起， 它活活跃在人类社会各个领域，人类运用它来进行交际、交流思想。人 类的语言和思维是密不可分的，世界上不同民族都有自己的思维方式所 以不同的语言当然具有各自的文化内涵。 汉语也是汉文化的载体，它反映并记录了中国文化风貌。众所周 知，汉语与文化具有密切的关系。在从事汉语研究的过程当中，本人越 来越深受了解到神秘的一种语言，它不但深刻地反映中国社会而且还跟 着汉民族独特文化现象而形成并发展，特别是在审美观念的方面上。我 们发现汉语里的“玉”字更跟审美价值有关的。“玉”有许多不同的义项， 每一引申义都离不开基本义所指称的一种美石的特点，即“美好、纯洁、 高贵”等。由“玉”构成的词和成语数量十分丰富，这类词语与中国文化息 息相关，是现代汉语词汇的重要组成部分。 基于上面所提到的缘由，本人拟定将《现代汉语“玉”词群及含“玉” 字的成语研究》作为汉语专业硕士论文课题。希望通过研究，弄清它的 结构特点、语义特征及文化内涵，为汉语学习者以及汉语教学提供一份 参考资料。 1 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 2．研究对象、研究范围及研究目的 1）研究对象、范围 本文从语法、语义与文化等方面对现代汉语“玉”词群及含“玉”字成 语进行研究。 2）研究目的 本论文的的主要目的旨在弄清玉”词群及含“玉”字成语的结构、语 义及文化等方面的特点，从而更加深入了解汉语语言与文化之间的密切 关系，为汉语言本体研究以及汉语教学工作作出贡献。 3.研究任务 为了达到上述的研究目的，本论文要完成以下几项任务： 1）探讨有关现代汉语词群和成语的基础理论并对有关现代汉语 “玉”词群及含“玉”字成语的现有研究成果进行综述。 2）阐明“玉”词群及含“玉”字的成语的结构、语义及文化等方面的 特点。 3）通过分析语言与文化的关系提及到现代汉语“玉”词群及含“玉” 字成语在几个方面的文化反映。 4.研究方法 在研究过程中，笔者采取以下几个研究方法： 2 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 1）统计法 2）分析法 除了以上所列的研究方法以外，本人还使用例证法、归纳法描写法等。 5.语料来源 北京语料库、《现代汉语规范词典》、《新华成语词典》、《倒 序现代汉语词典》、中国百度百科网络等 6.论文的结构 本论文除了前言、结语、参考文献、附录以外，共有三章： 第一章：绪论 第二章：现代汉语“玉”词群及含“玉”字成语的结构、语义与文化特 点 第三章：“玉”词群及含“玉”字成语的教学建议 第一章：绪论 1. 现代汉语与文化 1.1．现代汉语言特征 中国就是一个拥有深厚文化蕴涵的国家，有独特的文字，特别的 语言体系。汉语是世界上使用人数最多的语言。在中国，现代汉语是占 中国人口 以上的汉族人民互相交际的工具 也是各兄弟民族之间的 3 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 主要交际语言，它对于中国各个民族之间的互相交往，对于国家的统一 起了十分重要的作用。 现代汉语是对古代汉语而言的，它具有悠久的历史。它是古代汉 语的继承和发展。汉语发展到现代汉语阶段经历了漫长的历史时期。汉 语以北京语音为标准音，是摒弃了北京语音中不规范的语音现象而形成 的。 汉语是典型的孤立语。从语音方面来看，汉语的音节一般可分为 声母和韵母两部分，没有复辅音，元音在音节中占优势，每个音节都有 声调，听起来响亮悦耳。从词汇方面来看，单音节语素是汉语语素的基 本形式，它在汉语语素中占绝对优势。汉语广泛运用词根复合法构成新 词。汉语词汇中，双音节词占优势，在多音节词中，“四字格”形式最多。 从语法方面来看，汉语的形态变化很少，语序和虚词是两个重要的语法 手段。汉语中，词、短语和句子的结构原则基本一致，词类和句法成分 不是简单的对应关系。汉语的书写方式是经历了三千多年发展历史的表 意文字。做为记录汉语的文字，汉字它具有超越方言分歧的能量，书 写了中华民族的历史，载负了光辉灿烂的中华文化。 1.中国文化特征 中国文化渊源流长，数千年来伴随着中国人的发展与进步逐渐形成。 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 中国文化特征主要表现为以下四个方面： 第一，统一性：中国文化在它的历史发展中逐渐形成了一个以华 夏文化为中心，同时汇集了各个民族文化的统一性。这个统一体发挥了 强有力的通话作用。 第二，连续性：中国文化在历史发展中没有中断过，它是一环扣 一环地连续发展的。 第三，包容性：中国文化兼收并兼收并蓄。诸子百家在争鸟中能 取长补短，相互融汇，汉民族文化能够吸收周边少数民族的文化，对外 来文化也能开它博大的脑坏，有扬有弃的吸收，比如，佛教的中国话。 第四，多样性：由于中国是一个统一的多民族国家，所以，中华 文化具有多维性的特点，是由境内 个各自特色鲜明的民族文化构成 的共同体文化，即多元一体的文化。这种多元一体的文化有二个重要的 内涵，这其中也体现了中华文化与民族文化的关系：其一，多元的各民 族文化，在历史发展过程中，互相交流，互相吸纳，互相浸透，互相促 进，多角度地交融，全方位地契合，形成了多元一体的格局；其二，汉 民族文化作为主流文化在中华文化的历史发展中，起到了引导、团结和 凝聚各民族文化的主导作用。中国文化也是个完整的统一体，但是因为 地域大，民族多，所以区域文化和民族文化又呈现出丰富多彩的差异。 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.3．汉语与文化之间的关系 从广义来讲，文化指的是人类在社会历史发展过程中所创造的物 质和精神财富的总和，其包括物质文化、制度文化和心理文化三个方面。 狭义的是指人们普遍的社会习惯，如衣食住行、风俗习惯、生活方式、 行为规范等。 语言与文化有密切的关系。有人说：“语言是文化的载体，两者息 息相关。语言不能脱离文化，文化体现在语言之中。”事实上，语言就 是我们人类文化形成和发展的前提，反过来文化的发展也促进语言的丰 富与完善。语言和文化之间的关系就是双向性的。语言与文化总是相互 辅助，相互依赖，相互影响的。世界上存在着各种语言，同时它们都充 分地体现了各自不同的民族文化。 汉语是世界上最丰富、最发达的语言之一。经历了数千年的发展 历史，汉语像一面镜子反映着中国人民丰富多彩的文化。做为汉语的重 要组成部分之一，汉语词汇比语音、语法更受时代变迁、社会习俗、伦 理道德以及思维观念等民族文化因素的影响。我们可以从词语的产生与 消失来了解文化因素的消长与进退，从词语的命名对民族心理、习俗等 文化现象进行溯源，从词语的借入与借出了解中外文化的交流，词语的 内部结构和语义特点也蕴涵着丰富的文化因素。可以说，汉语的词汇系 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 统是汉民族传统文化的缩影。汉语词汇不仅是汉文化的载体，也是汉文 化的结晶。汉语词汇的历史功绩在于它传承了汉民族的古老文化，同时 汉文化也促进了汉语词汇的丰富发展。 1.中国的“玉”文化 中华民族是崇拜玉的民族。中国不仅在世界上最早制作和使用玉 器，而且形成了独特的玉文化，因此中国被公认为世界玉文化史上硕果 仅存而又大放异彩的文明之邦。早在有文字记载的历史以前，玉便作为 美好、神圣、贵重和祥瑞的珍宝受到人们的喜爱。这种对玉的崇拜观念 深深地植根于中国人的心灵深处，历史千年而不衰，甚至影响到中国人 的行为道德规范。 何为玉 古人给它下了简洁而又模糊的含义。《说文》云：“玉， 石之美者。”《辞海·玉部》则解释为“温润而有光泽的美石。”其实玉就 是一种洁白半透明、带光泽的石头。质地细密坚硬，晶莹有光泽。由这 些解释我们可以明白，玉石原为同类之物。玉既然是石头，可为什么会 受到中国人的崇拜呢 众所周知，在远古石器时代，石器是重要的劳动 工具和防身武器，尚属于物质文化的范畴。到了青铜器时代，生产工具、 武器由青铜或铁取代了石器。但石器时代对石头的重视、喜爱，仍保留 在先民观念之中，特别是对石中之精美者——玉的纯净、温润、坚硬、 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 绚美等，更是备加珍爱而使其在制度文化、精神文化方面占据了重要的 地位。中国古代玉器作为一种物质文化，被应用于制作器皿、礼器、装 饰品、艺术品等，以其质坚、性温、美观大方而久负盛名。作为一种制 度文化，被广泛应用于祭祀、礼仪、丧葬……走向礼制化，如《周礼》 载先民“以苍璧祭天，以黄琮礼地。”作为一种精神文化，以其“温润而 泽”、“廉而不刿”、“瑕不掩瑜”、“气如白虹”而为历代仁人君子所推崇， 视为立世之标准，为人之楷模。古人有以玉比德之说，玉有五德说、七 德说、十一德说，具备了儒家所倡导的“仁、义、礼、智、信”等美好品 德。在汉字中，除了一个“瑕”字是指玉本身的缺陷外，其它凡带玉字旁 的字，甚至与玉字组合的词，都具有美好的意思，玉已成为精神文化的 重要标志。对玉的崇拜进一步发展成了对玉的迷信，认为玉可为生者辟 邪，为死者保尸，甚至可以延年益寿，在人们心目中玉是神物，可以上 达神鬼天地，成为人与天神沟通的媒介。在此基础上，玉延伸出了四项 重要文化意义：代表美好、瑞兆、吉祥；象征着高洁的德行操守；象征 卓越的才华；象征权力、地位和财富。由此可见，玉并非石头那样简单， 玉具有重要的制度、精神文化意义，已成为古老的中华文明的组成部分， 具有丰富的文化内涵，已经成为中国文化的标志之一。 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 玉是中国传统文化的一个重要组成部分。“玉文化”也是中国独特 的文化分支，在中国源远流长。“玉文化”既是汉民族智慧的结晶，又是 汉民族文化心理的表现。以玉为中心载体的玉文化，不仅深深影响了中 国人的思想观念，而且深入到人们生活的方方面面，成为不可缺少的一 部分。中国自古以来就是爱玉之国，崇玉之邦，有着“贵玉”，“爱玉”， “美玉”，“赞玉”的传统。 玉以其丰富的文化意蕴对汉语“玉”族词汇的形成与丰富起了重要 的作用。语言是文化的一部分，它摄下了民族经济、文化、心理素质各 方面的特征。语言帮助我们表达和发展我们的文化。因为词是语言系统 中的综合体，是语言存在的基本单位，也是语言运用的基本单位，并且 词又体现社会的种种观念，所以一个民族的词汇系统能够最直接地反映 该民族的传统文化。汉语作为汉民族的交际符号系统，其词汇系统及其 构成成分也必然受民族文化的制约和影响。 玉所蕴含的丰富的文化内涵反映到汉语的词汇中来，形成了数量 可观的“玉”族词语。玉作为矿物质的一种，有光泽、洁白透明、质地细 腻、撞击之声清脆悦耳，又可雕琢成簪环等人体装饰品，因此，玉器从 一开始便与美联系在一起。玉的温润美丽一直受到人们的钟爱，所以 “玉”就成为一切美好事物的指称。在语言中，玉是美好的代名词，以“玉” 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 为美的词语在汉语中比比皆是，丰富了语汇。比喻人品格的有“玉洁冰 清”、“玉色”；形容人的美貌的有“玉容”、“玉颜”；赞美人的身材风度仪 表的“玉树临风、“玉膏”；此外还有像玉蟾、玉弓、玉腰”为月亮的美称： “玉友”为酒的美称；“玉果”为柑橘的美称；“玉闺”为闺房的美称；“玉笋” 指女子手指洁白细嫩；“玉照”指女子的照片；甚至女孩子死亡也美称为 “香消玉殒”、“玉碎花销”、“玉碎珠沉”；少年文人之死则美称为“玉楼赴 召”、“兰摧玉折”；还有对他人兄弟美称为“玉昆金友”，对别人的子弟美 称为“芝兰玉树”，居住之所美称为“玉宇琼楼”、“琼台玉阁”、“玉楼金阙”。 用“珠圆玉润”来赞美歌声的动听，用“字字珠玑”、“玄圃积玉”、“戛玉敲 冰”、“金相玉质”等词来赞美诗文的优美，像笛、箫、笙、琴等声音清亮 的乐器常常用玉修饰而被称之为玉笛、玉箫、玉笙、玉琴；连成人之美 都有一个专门的词语“玉成”。 玉作为德行操守和才华的象征，反映在汉语词汇上形成了大量与 玉有关的象征词语。中华民族的传统哲学思想是主客一体、天人合一， 思维习惯突出内向探求和自我省悟，表达方式则偏重于含蓄式和具像式， 喜用客观事物的比喻和谐音来表达自己的思想感情。于是在语言的运用 中便出现了一批象征词语。这批象征词语的最大特点，是通过具体事物 的形态习性特征来表示一种抽象的意义，或者说汉语的象征词语的表义 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 方式主要通过借物喻义或借声取义来表示象征意义。具体而言，汉语象 征词语的象征意义往往通过客观事物自身所具有的习性特征，然后根据 事物间的相互联系而构成联想意义，并且这种联想意义被赋予了深刻的 文化含义。 语素和词 语素 语素是语言中最小的音义结合体。例如“书”是个语素，它的语音 形式是“ ”，它的意义是“成本的著作”。语素不能再分成更小的音义结 合体。现代汉语的语素大部分是单音节的，也有两个音节的，还有三个 或三个以上音节的。双音节语素有一部分是从外语借来的，三音节以上 的语素几乎全是从外语借来的。 语素可以根据不同的标准分出各种类型，如按音节多少，可分为 单音节语素和多音节语素。但以语素和构词能力为标准的分类，最有实 用价值，根据这个标准，可以把语素分为自由语素、半自由语素和不自 由语素三种。 ．词和词的构成 词是最小的能够独立运用的语言单位。词是比语素高一级的语言 单位。 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 词都是由语素构成的。词中表示基本意义的语素叫词根，也就是 说，词根是词的词汇意义的主要承担者。加在词根上边表示附加意义的 语素叫词缀。由一个语素构成的词，叫做单纯词。由两个或两个以上的 语素构成的词，叫做合成词。 1.3．词群与“玉”词群的定义 1.词群的定义 词群是伴随汉语新词语出现的异常活跃的现象。本文采用阳验鹏 （ ）的定义，即“词群是由某一相同语素构成的一群合成” 。词群 是由一群词语形成的聚合体，词群依托一个共同语素（词），通过这个 语素（词）和别的语素（词）组合出现出一系列意义相关的词语，这些 词语的聚合体便是词群。它们是构词语素部分相同，词的意义相近或相 关的一群词。从词群内部看，一个词群中少则 个词，多则几十个词； 群中的共同语素（词）具有很强的能产性、类推性。从外部看，词群的 数量也在不断增加。词群内部成员在结构上相似，一个词群中典型的词 是按照同一构词方式构成的。从意义上看，同一词群的词语必定有一个 共同语素（词），这个共同语素的意义可以相同也可以相关的，共同语 素（词）使得同一词群中的词具有相近或相关的意义。和共同语素（词） 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 相搭配的语素表示词的区别特征，即表示某个词语与同一词群中其他词 语的区别。 1.2 “玉”词群的定义 根据阳验鹏（ ）对词群所下的定义，“玉”词群包含由“玉”这一语素 构成的所有合成词，如“玉米、玉女、玉簪”等。汉语词汇里面的词群恐 怕没有哪一个能够与“玉”词群相比。光《汉语大词典》里，“玉”词群多达 个。这是一个庞大的以“玉”为构成语素的词汇类聚。这是由于在漫 长的人类发展过程中，中华民族将玉与人性相结合，以玉比人，以玉比 事，使得玉有了身份、情感、风度及语言交流的作用，进而产生了庞大 的“玉”词群。 1.现代汉语成语简介 关于汉语成语曾有不少定义，这里我们引用广西人民学院张小克 教授提出的定义：“成语是一种相沿习用，二二相成、具有书面语色彩的 固定短语。”成语就是语言中经过长期使用、锤炼而形成的固定短语。它 富有深刻的思想内涵，并常常附带有感情色彩 包括贬义和褒义 成语多数为 个字，也有 字的以及 字以上的成语，有的成语甚至是 分成两部分。它结构紧密，形式简洁，含义深刻，表现力强，一般不能 任意变动词序，抽换或增减其中的成分。 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 汉语成语的来源主要有 个方面，一是神话传说，二是寓言故事， 三十、是历史典故，四是文人作品，五是外来文化。不论讲话或写作， 准确恰当地使用一些成语，会使话语或文章更加风趣生动，活泼有力。 1.与课题相关的现有研究成果综述 1.现代汉语词群研究现状 词群指包含有同一词素的一系列的聚合。词群研究，当初主要是 把具有类属意义的词按一类编排，对词源和词的理据进行考究，从而对 同义词、反义词进行解释和辨析。等到“词群”这个概念正式提出，研究 者数量增多，研究范围扩大和研究角度也逐涉及到“词群”的各方面，并 已取了较多成果。 词群的本体研究就是针对词群本身的各方面来研究，主要包括结 构研究、语义研究和产生、演变研究、词群的选择和运用研究和词群的 综合研究。词群结构研究或者是对词群内成员的结构进行分类，或者是 探索新词语词群生成，也可能是注意到词群中附加构词法的发展。如齐 燕山（ ）将颜色词分为单纯词颜色词、合成词颜色词、构词法形 成的颜色词进行分类。宗守云（ ）列举了由“热”、“圈”、“族”构成 的词群。词群研究中不可忽视语义研究，具体可以是词群内部词语的意 义分析，色彩意义的变化，语义的虚化等。如潘峰（ ）在收集“绿 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 色”词群过程中，指出多数的色彩义已经消失语义泛华。除了对词群进 行特定角度分析外，学者越来越多涉及到对词群的综合研究，或者对某 一具体词群进行综合研究，如徐小婷《现代汉语“花”词群研究》，《现 代汉语“客”词群研究》。 1.现代汉语“玉”词群及含“玉”字成语的研究现状 中国研究者对“玉”文化进行了的研究相当透彻，有关“玉”文化的研 究文献极为丰富，其中也有一些涉及到现代汉语的“玉”词群以及含“玉” 字的成语，但从未有人对“玉”词群以及含“玉”字成语的语义、语法、文 化等方面的特点进全面、深入的研究。 综述前人的相关研究成果，我们不难发现，中国学者非常重视对 “玉”文化的研究。涉及玉文化的研究文献甚多。各位学者从政治、文化、 宗教、道德、思想、审美观念等方面对中国的玉文化进行了研究。典型 的有姚士奇（ ）的《中国玉文化》，该文着重介绍中国人对“玉”的 崇拜，通过礼仪化玉饰的时代演化来论证玉文化。姚雅宁（ ）的 《汉语“玉”的多角度研究》拟用语言学的研究角度，重点研究“玉”的国 俗语言，还研究“玉文化”的语言创造活动及其成果，从中探索语言学的 规律。 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 关于“玉”词群的研究虽然不多但也取得的一些值得肯定的成果。 代表性的研究有王海秀的《从玉词语看中国的女性文化》，该文指出了 人们在描写女性的时候特别喜欢用玉作为比拟物，还讨论了相关的审美 心理问题以及玉与女性之美之间的渊源关系等问题。王海秀，李树新在 《论汉语熟语中蕴含的玉文化》（2004 年）中考察了大量的语料探讨带 “玉”字的熟语的语义文化特征，指出“玉”多被用来比喻财富、美德、才 华、美貌等，同时也探讨了汉语成语中蕴涵的玉文化。王新华的《玉族 词语的审美价值取向》（2005 年）从以玉喻美的角度出发来探讨玉词语 的审美价值取向。王新华（2006）的《玉族词语及其文化内涵分析》分 析带玉部的汉字的意义，探讨中国人对玉及玉文化价值的深切关注和充 分肯定。此外，该研究还对带“玉”字的大量多音节新词加以分析。 汉语成语是汉语词汇体系中的一个特殊的体例，它是言语交际中最活跃 最富有民间社会生活色彩的通俗语言材料。成语的形成，经历过漫长的 历史，是人民的生活经验及社会的传统习俗。成语也概括了历史的各方 面，如政治、文化、生产等等，成语早就含有民族各种文化意识和文化 现象。姚雅宁（ ）的《汉语“玉”的多角度研究》也涉及到带“玉”字 的成语。作者在收集“玉”语料的过程中发现，含“玉”字的成语常表示某 种国俗语义，多为褒义的。王新华在《玉族词语及其文化内涵分析》里 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 面根据“玉”语义特点将带“玉”的成语分成象征财富、象征美德、象征才 华等类型。 总之，前人已从很多角度来研究现代汉语“玉”词群和含“玉”的成语， 并取得了一定的成就。但研究现代汉语“玉”词群和含“玉”的成语的论文 主要注重“玉”词群和含“玉”的成语的语义特征、文化内涵等特点。而立 足汉语教学，特别是从汉语作为第二语言教学的角度全面研究“玉”词群 和含“玉”的成语的论文并不多见。 因此本人拟定以《现代汉语“玉”词群及含“玉”字的成语研究》为自 己的硕士论文。在本论文 ，我们将继承前人对现代汉语“玉”词群及含 “玉”字的成语的研究结果，考察这类动词的语义特征、语法特点及文化 内涵；还将现代汉语“玉”词群及含“玉”字的成语的研究结果应用在词汇 教学工作。 17 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 小结 玉是中国传统文化的一个重要组成部分，以玉为中心载体的玉文 化，不仅深深影响了中国人的思想观念，而且深入到人们生活的方方面 面。玉以其丰富的文化蕴涵队汉语“玉”词群词汇的形成与丰富起了很大 的作用。在本章 我们已经指出汉语与文化之间的关系，详细介绍中国的 “玉”文化，同时阐述了现代汉语词群和“玉”词群的定义，并对与课题相关 的现有研究成果进行综述。 18 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 第二章 现代汉语“玉”词群及含“玉”字成语的结构、语义与文化特点 2.1．现代汉语“玉”词群及含“玉”字成语的语法研究 2.词典统计 本文对《现代汉语规范词典》、《新华成语词典》和《倒序现代 汉语词典》三部词典进行考察。《现代汉语规范词典》是外语教学与研 究出版社 年出版的，该词典共收录 ， 余词条，属于“玉”词 群的共有 词。《新华成语词典》词典是商务印书馆出版社 年 出版的，该词典共收录 余条成语，含“玉”字的成语共 条。《倒 序现代汉语词典》词典是商务印书馆出版社 年出版的，该词典共 收 个词条，属于“玉”词群的共有 词。本章以这三部词典所收集 的含“玉”字的词和成语为研究语料，全面探讨“玉”词群与含“玉”字成语的 结构、语义以及文化等方面的特点。 2.现代汉语“玉”词群的词性和结构分析 我们根据词素“玉”的位置将属于“玉”词群的双音节词分成两类，即 “玉”位于前面构成“玉 ”格式和“玉”位于后面构成“ 玉”格式的。统计结 果显示，“玉”为前词素的有 词，占 ；“玉”为后词素的有 词， 占 ；其词性有动词和名词两类。具体统计结果如下表： 19 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 表 ：现代汉语属于“玉”词群的双音节词语的词性与结构统计表 词性 形容词 动词 名词 合计 数量 比例 数量 比例 数量 比例 数量 比例 结构 玉+X 2 9．5% 19 90.5% 21 100% X+玉 10 100% 10 100% 合计 2 6.5% 31 100% 表 ：现代汉语“玉”词群双音节词语的内部结构 结构 偏正 联合 主谓 合计 数量 比例 数量 比例 数量 比例 数量 比例 结构 玉+X 17 77.9% 31 根据表 和表 ，可以得出以下结论： 20 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] ）从数量看，“玉 ”格式词语和“ 玉”格式词语所占的比重不同，“玉 ”格式词语多于“玉 ”格式词语。 ）从词性看，名词居绝对优势地位，“玉 ”格式词语总共有 个，其 中名词占总数 ，而在“ 玉”格式词语的这些词语中，名词站 。“玉 ”格式中动词占 。“玉 ”格式词语以上情形跟“玉” 的语法功能和语义功能有关的。“玉”本身是名词，或者在后面做中心语， 或者在前面当做定语，都使得增加了名词数量。另外，“玉 ”格式中之 所以有一些动词是因为有一种委婉的词语用法，如“玉成、玉碎”。 ）从内部结构看，“玉 ”格式词语和“ 玉”格式词语有相同点，都以 偏正式为主，另外还有联合式（“金玉”）和主谓式（“玉成、玉碎、玉照、 玉雕”）。这是由于“玉”的含义都是表示事物或表示性质，没有表示行为 动作的义项，所以构不成述宾式的合成词语。 2.含“玉”字成语的语法结构分析 成语是汉语词汇的重要组成部分。对成语的结构进行分析，是非常重要 的，下面本文章对含“玉”字的成语进行结构分析。 表 ： 现代汉语含“玉”字成语的结构分析 结 偏正 述宾 主谓 连动 联合 缩紧 合计 构 21 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 数 4 3 4 1 40 2 54 量 比 7.7% 100% 例 根据表 ，“玉”字成语呈现以下特点： ）与合成词语相比，“玉”字成语体现出结构多样的特点，除联合格式 以外，还有偏正、述宾、主谓、连动格式。成语的字数较多，能够表达 的内涵更加丰富，结构也更加多样。 ）“玉”字成语中联合式数量最多的，其次是偏正关系和主谓关系，数 量最少的是述宾关系（有“不吝珠玉”、“玉成其事”、“玉成其美”三个成 语），和连动关系（只有一个“抛砖引玉”）。 ）一般来说，成语具有凝固性和定型性，但含“玉”字的成语中存在一 定数量的同素异序成语。这些异序成语都是联合式成语，前后部分并列， 换顺序也不会影响语义，如“金枝玉叶”和“玉叶金枝”，“玉液琼浆”和“琼 浆玉液”，“锦衣玉食”和“金食锦衣”。 22 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.“玉”作为语 素的构词能 力 石安石（ ）指出“任何语素都有一定的结合能力，否则就不成 其为语素。语素的结和能力包括两个方面的基本内容。其一是可与多少 语素结合，其二是可与什么性质的语素或语素组合项结合。”本文以义 项为单位，将“玉”不同义项的组合情况进行整理，考察其组合能力及构 词能力的强弱，同时将与“玉”组合的语素进行语法性质和语义类别上的 归类，进一步探索“玉”词群语素层面上的组合规律。 通过有关的统计，在 个带“玉”的词条中，有 个是由“玉”跟名 词语素结合，有 个是由“玉”跟形容词语素结合，有 个是由“玉”跟动 词性语素结合（详细看附录）。这些数据说明，与“玉”组合的大多是名 词性语素和形容性语素。其中“玉 名词性语素”的形式居多，常表示与 玉有关的人或物或者一种对人或事物的美称，如： “玉帛”：玉器品，泛指财富 “玉带”：饰玉的腰带 “玉佩”：玉饰的装饰品 “玉女”：美女 “玉体”：敬辞，尊敬对方的身体 23 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 其次，“形容词语素 玉”的形式有 个，在这里“玉”在后面充当中 心语，大部分是表示某种玉，如：“黄玉”，“白玉”，“软玉”，“硬玉”等等。 另外，还有“玉 动词性语素”的形式（“玉成、玉雕、玉碎、玉照”），其 中有的表示敬辞（玉成、玉照），有的是委婉用词的方式（玉碎是美玉 破碎的，是比喻为理想、正义二牺牲）。 2.2 “玉”词群及含“玉”字成语的语义分析 语义一直是研究者的焦点。语义是语言结构的中心，在词汇结构 体方面，它是核心，它的重要地位是不可否认的。词群研究又是词义研 究的一个主要部分。 2.1“玉”字的来源 “玉”是一个独体象形字，在甲骨文写作 、 等，《说文解字》曰： “象数玉之连，其贵也。”即象几片玉被一根绳子串联的测试图。其中的 短横代表玉块，有的三块一组，有的五块一组；上下贯穿的“一竖”，表 示串玉的绳子，绳子的上端又是还有绳结。可见在古代，玉就象贝一样， 人们曾经把玉穿起来当货币用。 据王新华的《玉族词语及其文化内涵分析》的考察结果，卜辞中 的“玉”是玉柄形器的专称，到了周代金文，“玉”字才逐渐冠于其它器名 之上，成为这种物的专称，也泛指玉质器具。在金文中写作 ，在 24 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 小篆中写作，中间的三横是等均分布的。金文和小篆的“玉”字作三横一 竖，与现今的“王”字相似，在书写过程中乃不易区分。为使字型清晰， 避免与“玉”和“王”字混淆，“玉”字增添了一点。 “玉”字是由图画演变而来的、以象形为基础逐步发展起来的表意 文字。这种记录文字的方式，即对于指称对象的物的字，以及形体表现 该实物的形体特征，从而体现该词的意义内容。 2.2 “玉”作为词的语义分析 2.1 “玉”在词典中的解义 在《辞海》（ 年）中，“玉”作为词的义项有： 温润有光泽的美石，如：宝玉；玉器 比喻洁白美好，如：玉颜；玉貌 尊敬之辞，如：玉音； 相爱、相助，如：玉欲玉女；玉成 在《汉语大字典》（ 年）中，“玉”的义项有： 一种细密，温润而有光泽的美石；瑞玉；佩玉；玉质乐器； 泛指玉质品；精美的、珍贵的；喻晶莹洁白；磨练、培养；敬 辞。 在《现代汉语规范词典》（ ）中，“玉”的义项有： 25 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 硬玉、软玉两类矿物的统称，如：玉器、玉雕、美玉 像玉一样晶莹、洁白和美丽，如：玉颜、玉手、亭亭玉立 敬辞，指对方身体、行动或与对方有关的事物，如：玉体、玉音、玉 照 可以看出，这三部词典中对“玉”的解释有粗细之别，所列出的共 同义项有“一种美石”、“比喻洁白、美丽”和“敬辞”，《辞海》的释义最为 详细。 2.2 “玉”的引申意义分析 根据《辞海》、《汉语大词典》、《汉语大字典》这三部词典的 统计，通过详细地研究，可以说“玉”的基本义是“一种美石”，另外“一种 美石”、“比喻洁白美好”及“敬辞”三个内容也就是上面三部词典对“玉”的 解释共同点。中华人民是崇拜玉的民族。中国不仅在世界上最早制作和 使用玉器，而且形成了独特的玉文化。玉便作为美好、神圣、贵重和祥 瑞的珍宝受到人们的喜欢。这可以说“玉”的引申义是值得探讨的问题。 1）表示崇高 汉民族人为玉是真善美三者的和谐统一，由此形成了崇拜玉的心 理。从这个意义上看，玉崇拜简直比龙崇拜还广泛、久长。常与玉相提 并论的是金，我们可以列出许多与玉配合默契构成的成语，然而，比起 26 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 玉来，金在许多场合 逊色得多：“黄金有价，玉无价”。尤其是在汉民族 的心目中，神仙是属于最高境界的，最有权威的，于是，仙即玉，宇则 仙。用玉来占卜，用玉做祭神之器就因为玉有“仙气”，神乐意享用。沾 上仙气，玉就更神圣的。 在尊神敬鬼的上古时代，先民们认为玉可上达天地、下同鬼神， 是至圣至灵之物，进而将自身的利益和愿望附加在玉器之上，赋予玉器 以至高无上的特殊地位。中国人尊玉、爱玉，有时甚至达到迷信的程度。 人们把玉器作为沟通鬼神的中介，用玉祈福来保佑自身。随着社会生产 力的逐步提高，玉的开采技术愈来愈强，玉质器物也越来越多。玉的神 秘色彩逐渐减弱，玉逐步走向世俗化、平民化，玉的象征意义也随之产 生变化。这种崇玉心里反映在政治生活等各个方面。玉的作用也随之发 生了重大的变化，成为身份的象征和祭祀的礼物。玉器逐渐也具有了权 力、地位、财富的象征意义并反映在汉语词汇里有关汉“玉”的表意功能 中，如：“玉玺”、“玉印”是帝王的象征，是统治者行使权力的凭信。因 此，人们在言谈交往中，喜欢用一些与“玉”有关的词表达尊敬、仰慕之 情。如：把天地神敬称为“玉帝”、“玉皇大帝”，帝王所说的话为“玉音”、 “玉言”、“玉律”。例如： 27 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] （1）“听说，后来玉皇大帝也就怪法海多事，以至荼毒生灵，想要拿办 他了。”鲁迅《坟·论雷峰塔的倒掉》 从上面这个例子看，作者使用“玉皇大帝”这个词组代替天上的人 物，表示尊敬。 2）比喻纯洁、美好 一个民族语言的词汇系统能够最直接敏感地反映出该民族的文化 价值取向，反之，一个民族的文化心理也往往影响着该民族的各个方面， 包括语言词汇。汉语常借助某些词语与某种事物之间的联想进行联想。 由于玉的外观洁白而又剔透，与女性之美相似，所以在人们的思维中就 产生了一种联想，人们就喜欢用“玉”的性质来隐喻女性之美和纯洁、天 真，甚至扩大到与女性相关的其他事物。如：“玉色”指美女、美貌，“玉 葱”指美女的手指，“玉柔”指女人洁白柔软的身体或手。另外，在汉民族 的认知心理中，“玉”的晶莹透明、洁白无瑕，是与月亮、雪花、美酒、 雨滴的美共同的，因此，经常用“玉”来隐喻它们的美的性质。如：“玉镜” 喻指明月，“玉蕊”喻指雪花，“玉绳”喻指雨滴，“玉液”喻指美酒。 （2）“玉楼歌舞人初醉，曲岸牛羊路欲迷。”自注：“北岸多妓楼，南岸 多牧场。郁达夫 《日暮舟中口占再迭前韵》 在这个例子的 “玉楼”是指华丽的楼房。 28 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] （3）“翡翠楼边悬玉镜，珍珠帘外掛冰盘。” 《红楼梦》第四八回 “玉镜”是喻指月亮，因为“镜”明亮的特征跟“玉”的透明特点相同。 （4）“玉盘悬在碧天上，展放光辉散彩红。” 《封神演义》第二六回： “玉盘”也喻指明月，因为“盘”常有圆形，与月亮的形状相同，还附 加上“玉”的剔透光亮，那个月亮更美了。 （5）“玉液斟来晶影动，珠璣赋就峡云收。” 《警世通言·假神仙太闹华 光庙》 “玉液”就是喻指美酒。“液”是泛指液汁，液汁有与“玉”那样光泽的 一些酒滴，就是美酒了。 3）比喻品性、美德 玉被认为是石中之精美者，玉的纯净、温润、坚硬、绚美等受到人们的重视、 喜爱。人们不仅认为人如玉一般的美丽，而且上升到了一个高层次的境 界，还认为人的思想品质、道德情操也要如玉无暇般的洁净。这使玉在 精神文化方面也占据了重要的地位。首先，要提到一个词“君子”。君子 是指才德出众、爱国爱民、高尚正派的文人，并非确指帝王，他们的出 身、成分和地位也不是一样平起平坐的。君子性情温顺纯粹、宽缓和柔， 与良玉的“温润而泽”之美相契合，受到君子的爱戴春秋战国时期，儒家 提出“君子比德如玉”，在孔子生活的年代中，人们就已经找到玉作为自己 29 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 象征的物质，以标榜自己是德行高尚的正人君子。那么，由于玉有美好 德行的象征，于是，君子都佩玉在自己的身上，用来规范自己的言行不要越 规出格，不遇凶丧的事情不能将佩玉解下来。文人以佩玉来证明自己是 一位理应受到信任和尊重的君子。也可以说君子与玉可以画一等号，君 子就是玉，玉也就是君子。君子与玉朝夕相伴、形影不离。玉是德的载 体，也是君子的化身，故君子以玉比德。《诗经》中的一句话“言念君子， 温其如玉”，也说明玉的可贵之处。将玉道德化，体现了儒家思想之道尚、 文质彬彬的正人君子。 古人以为玉具有仁、义、智、勇、洁的君子美德，所以以玉比德。 所谓“人君德美如玉，而明若烛”，“言贤者德音，如今如玉”都是歌颂玉 德温润，寓意君子美德。君子德行的美各方面在“玉”成语中都有相应的 概括。“松贞玉刚”，“玉洁松贞”反映了君子的忠贞不屈，“守身如玉”映射 了君子的信守节操。用“玉”比拟品德高尚，人品纯洁的成语还有：食金 美玉、精金良玉、金玉其质。 （6） “在火辨玉性，经霜识松贞。” 唐白居易《和思归乐》 上面的“玉性”是指坚贞的品质，象那个松树一样顽强，无论经过 艰难的天气条件，还能保持原来的好品德。 4）比喻重要、珍贵 30 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 玉温润细节，富有美感，惹人喜爱，从最初就被人们用玉制作各 种佩饰以展示美丽和高贵，进而又被演化成一切美好事物的指称。中国 古代用“玉”比拟一切走到极致的美。用“玉”的冰洁、自然、色泽之美比 拟人的容貌风度之美。人们在描写女姓的时候特别喜欢用玉座位比拟物， 玉与女性之美有着深厚的关系。 在成语中，用“玉”来比拟宝藏、财富的用例很多，我们可以从中 感知到玉的价值。早在先秦，玉就具有交换尺度和交换媒介的功能，成 为货币的一种。管子指出：“珠玉为上币，黄金为中币，刀币为下币。” 玉的货币价值与黄金并驾齐驱，甚至还高出黄金。于是“金”，“玉”成为 世界钱财，财富的最高象征。如：“堆金积玉”、“金玉满堂”都是用来形 容占有大量财富。“琼楼玉宇”指华丽精美的建筑物。常用以形容仙家楼 台或月中官。“玉楼金”。美玉砌成的楼房，金子塔建的官。形容楼阁官 室的精致优美或指仙人之居所。表现玉德财富价值的成语还有：“金装 玉裹”、“玉器雕阑”、“珠兰玉”、“琼林玉树”等等。 （7）“对着皇城里那一片琼楼玉宇，玉树琼花，痛饮了几杯。” 张恨水 《啼笑因缘》第二二回 31 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.3 “玉”词群的语义分析 由于“玉”本身的引申义异常丰富，所以在汉语双音花的过程中， 加之“玉”广泛参与造词，使得带“玉”合成词的语义范畴有了扩展。从语 义的角度分析，“玉”词群大体上有以下七类。 ）指称某一种玉 共有 个词：白玉、碧玉、翠玉、刚玉、黄玉、软玉、硬玉、玉佩、 玉石、美玉、玉器。 （8）“其馀众人，或挂中国的玉佩，或著中国的绸衣。 ”冰心《寄小读 者》二四 “玉佩”是玉制装饰品，与“绸衣”都是有价值的物品。 （9）“ 祥子在棚里坐着呢，人模狗样的，脸上的疤被灯光照得象块玉 石。”老舍《骆驼祥子》十四 “玉石”在这里是指“玉”的意思，玉有光泽，所以老舍运用来形容祥子那 时发光的脸色。 （10）“那屋子却不是照摆玉器摊子、洋货铺子似的那样摆法，只有些 名书古画，周鼎商彝，一一的位置不俗。”《儿女英雄传》第二八回 2）指玉质的事物 共有 6 个：玉带、玉雕、玉佩、玉玺、玉簪、玉镯。 32 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] （11）“在一件精致的玉雕面前，她和尚师傅都愣住了。”萧复兴《玉雕 记》 “玉雕”是指用玉装饰的工艺品，这种物品的质量一定就好，当然与“精致” 这个词结合起来是很符合的。 3）表示植物 共有 2 个：玉兰、玉米。 （12）“午后政工大队送来煮玉米，大喜过望，分享之。 ” 郭沫若《洪 波曲》第十章五 4）表示尊称敬辞：玉音、玉体、玉照、玉女、玉成 （13）“ 木实君的玉照看到了。”鲁迅《书信集·致增田涉》 “玉照”是对别人照片的敬称。照片是很平常的事物，加上了“玉”这个词 就成为了珍贵的物品，也是对别人的尊重。 5）表示委婉用语 “玉”词群中的‘玉碎’一词表示委婉用语。例如： （14） “我李自成宁为玉碎，不为瓦全。” 姚雪垠《李自成》第一卷第 十二章 “玉碎”是指美好的事物遇到不幸，融在“宁为玉碎，不为瓦全”这个成语 表示为坚持正义而不惜献出自己的生命。这就是语言的一种委婉使用。 33 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 6）表示与神话传说相关的人或事物 共有两个：玉兔、玉宇 （15）“八月十五中秋节，满月的银光之下，说着蟾蜍玉兔的故事，何 其清切。” 冰心《寄小读者》二三 “玉兔”指神话中月亮里的白兔，还是天上美貌的象征。 7）表示美酒 只有一个：玉液 2.含“玉”字成语的语义分析 在中国社会里，“玉”文化源远流长，也反映在语言中，上面所说， 单音节“玉”的意义很丰富，这使它成为一个极为活跃的构词语素，从而 广泛参与到双音节合成词的构词中。提到“玉”这个词不能不谈到成语， 跟单音节词、双音节词结合一样那么活跃“玉”也积极地参与其中，形成 数量极大的含有“玉”的成语。 由于成语语义具有较大的变异性，并其语义不是只由它的各个组 成成分的的意义直接组合而成，而是要通过隐喻而表达的。换句话说， 是通过成语所提到的事物而表出对这些事物的联想。“玉”指温润而有光 泽的美石，它大量参与构成成语。那时候，“玉”的基本义融化在词语中， 跟成语的语义构成成分通过一个整体隐喻来表达意义。因此研究“玉”成 34 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 语的语义范畴和隐喻认知难以分开。由于“玉”在社会中表现出极为重要 的价值并参与到生活的方方面面，所以“玉”的语义范畴更庞大，从指称 玉石，“玉”在颜色、声音、质地方面表现出的一系列道的具体特征，到 指称人类生活抽象领域里的许多概念，“玉”的这些语义有的是依据玉石 的天然物理属性形成的，有的是将玉的天然属性抽象化以后形成的。在 “玉”成语的语义形成过程中，“玉”分别以它的具体特征和抽象特征而表 现出来的。 ） 指乐声、歌声、诗文的韵律之美 在含“”玉包字成语中，“珠圆玉润”、“金声玉振”、“锵金铿玉”这 个成语指乐声、歌声、室温的韵律之美。 由于玉石相击发出的天然声响，清脆悦耳，明快响亮，人们就利 用以“玉”声之美隐喻乐声之美、歌声之美，或者是诗文在音韵上表现出 的音韵美。如：“珠圆玉润”喻指歌声婉转优美，或文字流畅明快，喻指 音韵响亮、和谐，喻指音节响亮，诗句优美。 （16）见书法珠圆玉润之中，另有一种飘飘欲仙丰致。《花月痕》 “珠圆玉润”跟“书法”结合就有了文字流畅明快的意思，从“圆”和“润”这两 个词可以看到这个成语的这个含义。 （17）那肉色的丝袜子，紧裹着珠圆玉润的肌肤。《啼笑因缘》张恨水 35 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 2）指美酒： “金波玉液”、“玉液琼浆”这 个成语喻指美酒。 玉石的色泽通透澄澈，看上去晶莹透明。这种天然的特点与美酒 的透明晶莹极为相似。在这个相似点的联系下，用“玉”的澄澈特征隐喻 酒的晶莹透明，再结合其他构词语素的参与，就成了一些成语，其中包 含的隐喻机制就是以两种事物之间的相似性为纽带而形成的。如：“玉 液琼浆”喻指仙水、美酒，“金波玉液”喻指美酒，“瑶池玉液”喻指名贵美 酒。 （18）今闻老母被囚，虽金波玉液不能下咽矣。《三国演义》第三六回。 （19）“休道是酒，便是玉液琼浆，我嚥不下。” 《金钱记》元 乔吉 （20）“忽转头，见右壁厢长廊之下，有几个造酒的力士，领几个运水 的道人，烧火的童子，在那里洗缸刷，已造成了玉液琼浆，香醪佳酿。” 《西游记》第五回 3）指女子或女子的美貌： 共有 个成语：“冰肌玉骨”、“金童玉女”、“香消玉减”、“香消玉 碎”、“香消玉殒”、“小家碧玉”、“玉减香消”、“玉碎香消”、“花容玉貌”、 “亭亭玉立”、“珠辉玉映”、“如花似玉”。 36 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 在对“玉”词群研究过程中已发现以“玉”来隐喻女性之美或直接隐喻美丽 的女性无论在双音节词还是成语里都有很多的比例。“玉”具有各个方面 的美制，外形圆润、色泽澄澈、声音清脆、质地凝透，这些不同的侧面 综合在一起是以种整体的美。在中国传统文化中，女性的美从外到内也 有一种整体，如容貌娇美、身材匀称、姿态婀娜、气质含蓄、道德温雅 等。东方女性的美与“玉”的各种的美达成了形神合一。美玉赏心悦目， 与美女给人的审美感受相同，所以在人们的认知心理中随即形成了以玉 喻女性之美的审美倾向。如：“玉貌花容”喻指长得漂亮，如花似玉，“玉 软花柔”喻指女子娇嫩柔弱，如花似玉，“玉骨冰肌”喻指女子苗条的身段 和洁白光润的肌肤，“仙姿玉色”喻指女子姿态容貌极美，“玉碎香残”喻 指美貌女子的死亡。 （21）“生成玉骨冰肌态，长就兰襟蕙质心。” 《再生缘》第二回 4）指才能或人才： 在含“”玉包字成语中有“抱玉怀珠”、“抱玉握珠”、“金马玉堂”、“金 声玉振”、“芝兰玉树”这 个成语。 “玉”的内在价值使它石头当中脱颖而出，表现出极为独特、珍贵 的品质，这种精美的内在特征正好似人所应该具备的内在才学、学识一 样，期间的相似性使得汉民族以“玉”比才。另外，中国传统文化认为才 37 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 学、学识是君子必备的重要素质，然而可称得上君子的人只有才学、学 识是不够的，他还必须具备良好的道德品质和人格美。这种内在兼修的 品质恰好与“玉”外观精美、光彩夺目的特点在人们的认知心理上形成了 契合点。如：“抱玉握珠”喻指满腹经纶，富有才学，“金玉满堂”喻指人 很有才能，学识丰富，“昆山之玉”喻指杰出的人才，“芝兰玉树”喻指优 秀子弟。 （22）抱玉握珠真博学，经天纬地实奇英。《再生缘》第十一回 “抱玉握珠”比喻满腹经纶，富有才学，因此在上面这个例子与“博学”连 用是很合适的。 （23）其他文词超绝、抱玉怀珠者百余人，皆是当世名儒。《醒世恒言》 5）指难得、重要、珍贵的事物： 共有 个：“金科玉律”、“金口玉言”、“金玉良言”、“金玉之言”、 “金枝玉叶” 因为天然美玉数量稀少，加之加工困难，工艺考究，致使上好的 玉或玉质品价值连城，显得优为难得、珍贵。因此人们顺理成章地用 “玉”来隐喻各种具有“难得、重要、珍贵”等特征的事物。这种隐喻形成 的机制在于一种突显原则，将“玉”身上的某种特征突显出来，直接形成 38 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 隐喻义。这样的成语有：“金科玉律”多指不可变更的信条，“珠零玉落” 喻指珍物残破毁坏，“金玉锦绣”喻指珍贵华美之物。 （24）愚人不能看深奥的书，见了一篇小说，就是金科玉律，说起话来 便是有书为证。《二十年目睹之怪现状》 “金科玉律”比喻不可变更的信条，也象说话要有依据，不可乱说，说出 来也不可改正。 （25）黄道周的性格非常屈强，又自幼熟读儒家的经史书籍，只想着做 个忠臣，学古代那些敢言直谏之士，把‘文死谏，武死战’的话当做了为 臣的金科玉律。《李自成》姚雪垠 （26）“众人道：‘适才长文公所逾金玉之言，老汉辈拱听已久，愿得示 下’。” 《醒世恒言》 （27）“我说的乃是金玉之言，外交秘诀。老哥，你千万不要当做耳旁 风” 《官场现形记》 （28）“杜月笙‘啪’的一拍大腿，说‘哎呀！你者番话确实是金玉之言！说 的有道理！’” 《战争和人》王火 6）指财富： 39 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 在含“”玉包字成语中共有“炊金馔玉”、“爨桂炊玉”、“雕栏玉砌”、 “堆金积玉”、“金玉满堂”、“锦衣玉食”、“象箸玉杯”、“玉石锦衣”、“食玉 炊桂”、“玉叶金枝”这 个成语指财富。 在贵族民的眼中，玉就是财富，民间的广大群众视玉为物质生活、 精神生活的最高标准。再加上金也是较少的贵金属，“金”和“玉”常常连 用来泛指物质财富，其社会蕴含极其丰富，几乎成了社会上的神奇的精 神力量，因此，还可以用其来表示皇权和出身高贵的人。如：“金镶玉 裹”喻指荣华的生活，“堆金积玉”喻指财富充裕，“金枝玉叶”喻指出身皇 族的后代、王孙公子或出身高贵的公子小姐，“玉堂人物”喻指显贵的文 士。 （ ）“贱货！你还自以为是金枝玉叶的小姐吗？”《青春之歌》第一部 第二章。杨沫 （ ）忽一日，有两个朋友来看，却是金枝玉叶，凤子龙孙，是宗室赵 人节使之子。《警世通言》 （ ）你是龙子龙孙，金枝玉叶，今日已为长哥，日后就是天下之主， 怎么能同奴婢们摔起交来？皇家体统何在？《李自成》姚雪垠 （ ）“你是个金枝玉叶的贵小姐，嫁了我们这么个人家，自然是委屈 你了！” 《二十年目睹之怪现状》 40 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.