CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ BẢO HIỂM HỎA HOẠN VÀ CÁC RỦI RO ĐẶC BIỆT 1.1 Lịch sử ra đời và phát triển của bảo hiểm hỏa hoạn và các rủi ro đặc biệt.1 Trên thế giới Trong dân gian Việt Nam có lưu truyền câu: “Giặc phá không bằng nhà cháy” nhằm cho mọi người thấy về độ tàn phá khủng khiếp khôn lường của hỏa hoạn. Một gia sản mà một người mất nhiều năm gây dựng có thể bị thiêu hủy trong tích tắc với một ngọn lửa nhỏ. Vì vậy, khi loài người bắt đầu biết đến những ích lợi của ngọn lửa cũng đồng thời họ buộc phải tìm cách hạn chế và giảm thiểu những hậu quả kinh khủng do hỏa hoạn gây ra. Ngành công nghiệp bảo hiểm, đặc biệt là BHHH & các RRĐB ra đời khá muộn.
Những ý tưởng về BHHH & các RRĐB chỉ nảy sinh sau cuộc cách mạng thương mại Thế giới vào cuối thế kỷ 15 và đầu thế kỷ 16, khi những đoàn thương thuyền tư bản mở rộng phạm vi hoạt động trên toàn thế giới đến những vùng giàu có xa xôi mới khai phá ở Châu Á và Châu Mỹ. Ta biết rằng vào thời Trung Đại hay Phục Hưng, ở Châu Âu chưa có hệ thống PCCC nào hữu hiệu hơn hệ thống PCCC đã được sử dụng từ thời các Hoàng đế La Mã trị vì. Những biện pháp hay hội phường giúp đỡ người gặp rủi ro về cháy cũng chưa hiệu quả. Năm 1666, một đám cháy khủng khiếp nhất nhì trong lịch sử loài người đã xảy ra tại thành phố London nước Anh – một đám cháy kéo dài 7 ngày 8 đêm do nổ khinh khí cầu Edinburg, đã thiêu hủy hoàn toàn 13200 ngôi nhà, 87 nhà thờ.
và gây ra thiệt hại không thể đong đếm được. Từ đó các doanh nhân, các nhà nghiên cứu KT đã nghĩ đến việc làm cách nào để giảm thiểu rủi ro. Họ hiểu rằng phải có BHHH. Và tứ đó lần lượt các công ty BHHH xuất hiện ở Anh: “The Fire office”(1967), “Hand in hand”(1969), “Sun fire office”(1710), “Union”(1714), “Westminster”(1717),.
Cùng với sự phát triển KT – XH ở Anh, người dân Anh có khả năng về tài chính cao và nhu cầu bảo hiểm cũng hình thành và tăng theo đó. Tập quán BHHH & các RRĐB là những bản HĐBH kết hợp giữa rủi ro hỏa hoạn và các RRĐB khác như sét, nổ, bạo loạn, máy bay, gây rối, bế xưởng,…cũng hình thành và được giữ vững theo sự phát triển này. Hiệp hội bảo hiểm cháy đầu tiên ra đời ở Đức năm 1591 mang tên Feuer Casse. Năm 1667 ở Anh, văn phòng BHHH đầu tiên được thành lập lấy tên gọi là 3 “The fire office” với tiền thân là những người lính cứa hỏa Luân Đôn.
Năm 1684, công ty BHHH đầu tiên (Công ty Friendly Society) ra đời, hoạt động trên nguyên tắc và hệ thống chi phí cố định, tức là NĐBH phải chịu một phần tổn thất khi rủi ro xảy ra và sau đó BHHH đã lan rộng ra các châu lục khác. Sau các công ty BH ở Anh, BHHH & các RRĐB lan rộng sang Châu Âu và Bắc Mỹ. Tại Nhật, BHHH đã phát triển mạnh mẽ và trở thành nghiệp vụ truyền thống với doanh thu phí hàng năm rất cao, năm 1993 doanh thu phí của nghiệp vụ này đạt 1.008 triệu yên chiếm 15,5% tổng doanh thu các nghiệp vụ BH phi nhân thọ. Ngày nay, nghiệp vụ BHHH & các RRĐB đã được tiến hành ở hầu hết các nước trên thế giới và ngày càng phát triển, các nước và các DNBH có sự cạnh tranh quyết liệt trong việc tìm kiếm dịch vụ trên thị trường bảo hiểm.
Hiện nay, HĐBH cháy ngoài những rủi ro chính như cháy, nổ, sét đánh còn bao gồm các rủi ro phụ hay các RRĐB như: động đất, lũ lụt, cháy ngầm dưới đất, hệ thống PCCC bị rò rỉ nước, máy bay và các phương tiện hành không rơi vào làm tài sản bị cháy, nổ hay thiệt hại do bạo loạn, đình công. từ đó hình thành nên nghiệp vụ BHHH & các RRĐB. Tại Việt Nam Bảo hiểm ở nước ta nói chung và BHHH Việt Nam nói riêng ra đời muộn hơn so với các quốc gia trên thế giới. Công ty bảo hiểm đầu tiên của Việt Nam ra đời năm 1964 là Bảo Việt nhưng mãi đến năm 1989 nghiệp vụ BHHH mới được triển khai tại Việt Nam.
Sau một thời gian thực hiện, để phù hợp với tình hình thực hiện, BTC đã lại có quyết định số142/TCQĐ ban hành ngày 12/4/1993 quy định về biểu phí mới và quyết định số 212/TCQĐ ban hành biểu phí để quy định về phí BHHH. Đây chính là những cơ sở pháp lý đầu tiên tại Việt Nam làm cơ sở cho các DNBH triển khai nghiệp vụ BHHH & các RRĐB. Nghiệp vụ này phát triển rộng khắp chỉ sau một vài năm thực hiện. Năm 1990 có 16 DNBH triển khai nghiệp vụ BHHH & các RRĐB với GTBH là 6.200 tỷ đồng, chỉ sau 4 năm nó đã tăng lên 28.000 tỷ đồng với việc có thêm nhiều DNBH triển khai trên đa số các tỉnh thành trên cả nước.
Năm 2005 doanh thu phí BH đạt 527 tỷ đồng tăng 15,3% so với năm 2004 (457 tỷ đồng). Sau 10 năm doanh thu phí đã tăng gần 6 lần đạt 2. Tính đến năm 2019, trên lãnh thổ Việt Nam có tới 30 DNBH phi nhân thọ, trong đó tất cả các công ty đều triển khai nghiệp vụ này vì vậy thị trường BHHH ngày càng cạnh tranh mạnh mẽ và khốc liệt hơn. 4 Ngày nay, có thể thấy mọi cá nhân, DN, tổ chức đều có thể tham khảo và tham gia nghiệp vụ BH này một cách dễ dàng với sự quảng bá, triển khai rộng khắp của các DNBH.
Trong nội dung HĐBH HH & các RRĐB, ngoài các rủi ro chính là cháy, nổ, các rủi ro đặc biệt như: lũ lụt, động đất, nổ, thiệt hại từ hành động bạo loạn, đình công… đều được bảo hiểm, điều này giúp thỏa mãn nhu cầu cấp thiết của nền KT - XH. Sự cần thiết khách quan và vai trò của bảo hiểm hỏa hoạn và các rủi ro đặc biệt 1. Sự cần thiết khách quan Hình 1.1: Tháp Nhu cầu của Maslow (Nguồn: Wikipedia tiếng Việt) Nhìn vào tháp nhu cầu của Maslow ta có thể thấy nhu cầu an toàn chỉ xếp sau nhu cầu sinh lý như ăn uống, ngủ nghỉ hàng ngày. Nhu cầu an toàn cực kì thiết yếu, con người ai cũng muốn có.
Chỉ khi cảm thấy được bảo vệ thì mọi người mới có thể sống và làm việc theo mong muốn, và những nhu cầu khác sẽ dần được chinh phục. Trong XH, mỗi DN cũng có thể được coi là một thực thể và họ cũng cần có những cung bậc nhu cầu khác nhau. Dễ dàng có thể thấy rằng, nhu cầu được an toàn là nhu cầu đặc biệt quan trọng. Với sự phát triển nhanh của hoạt động sản xuất kinh doanh thì việc hàng hóa, máy móc, thiết bị tập kết sẽ rất nhiều.
Thêm vào đó, thời tiết ngày càng cực đoan, nhiệt độ trái đất tăng cao khiến nguy cơ hỏa hoạn sẽ xảy ra nhiều với với quy mô lớn, gây nhiều thiệt hại cho DN. 5 Theo số liệu thống kê, hàng năm trên thế giới có khoảng 5 triệu vụ cháy lớn, nhỏ gây thiệt hại hàng trăm tỉ đô la. Các vụ cháy không chỉ xảy ra ở các nước có nền KT chậm phát triển mà còn xảy ra ở các nước có nền KT phát triển như Anh, Pháp, Mỹ… nơi mà nền khoa học, công nghệ đã đạt đến đỉnh cao của sự hiện đại và an toàn thì cháy vẫn xảy ra ngày một tăng cả về số lượng và mức độ nghiêm trọng. Chúng ta có thể kể ra một vài vụ hỏa hoạn điển hình trên thế giới như: trận đại hỏa hoạn ở thành phố Tokyo (Nhật Bản) năm 1923 cướp đi sinh mạng của 142.000 người, phá hủy 570.000 ngôi nhà và làm 1,9 triệu người lâm vào cảnh màn trời chiếu đất; Thủ đô nước Anh nổi tiếng vì hứng chịu nhiều trận hỏa hoạn nhất, trận hỏa hoạn năm 1212 gây thiệt hại nhân mạng nhiều nhất với 3.000 người chết và thiêu rụi 1/3 diện tích thành phố;.
Những năm gần đây, vụ nổ kép ở nhà máy hóa chất Thiên Tân, Trung Quốc (2015), 146 người chết vì cháy nhà máy phụ tùng ôtô Giang Tô, Trung Quốc, 2014. Theo ước lượng, mỗi năm ở Mỹ, có hơn 6 tỷ USD bị lửa thiêu hủy trực tiếp và hơn 9 tỷ USD là gián tiếp, các vụ cháy đã làm chết khoảng 5000 người và làm thương hàng trăm ngàn người dân Mỹ. Đợt cháy rừng ở California hồi tháng 11 và tháng 12 năm 2018 làm Mỹ mất tới 25 tỉ đô la Vụ cháy đã khiến 84 người thiệt mạng, thiêu rụi diện tích 680km² bao gồm 20.000 ngôi nhà, làm hơn 1000 người mất tích. Theo thống kê của các cơ quan chức năng Australia, Cháy rừng cuối năm 2019 đã khiến 26 người thiệt mạng, thiêu rụi hơn 10,3 triệu héc ta đất rừng, phá hủy gần 2.000 ngôi nhà và 4.000 công trình phụ.
Khoảng 1 tỷ vật nuôi và động vật hoang dã bị giết hoặc bị thương trong các vụ cháy. Các đám cháy cũng đã thải vào bầu khí quyển khoảng 400 triệu tấn CO2 và các chất gây ô nhiễm khác. Năm 2019 vừa qua là năm nóng nhất và khô nhất trong lịch sử Australia. Nhiệt độ trung bình tại Australia trong năm vừa qua cao hơn mức trung bình hàng năm 1,52 độ C so với cháy rừng tại cũng tại Úc năm 2009, thiệt hại sau vụ cháy ước tính 10.000 người phải lưu lạc vì cháy rừng khi lửa thiêu rụi hơn 2.000 ngôi nhà, số người chết là 210 người.
Ở Việt Nam, trong 30 năm (từ 4/10/1961 đến 4/10/1991) cũng đã xảy ra 56.034 vụ cháy (không kể cháy do chiến tranh) làm 2574 người chết, 4497 người bị thương, thiệt hại ước tính 948 tỷ đồng. Vụ cháy chợ Đồng Xuân là vụ cháy chợ kinh hoàng nhất trong những năm đầu thế kỉ 20 của nước. Vụ cháy đã làm thiêu rụi cả một khu chợ sầm uất với hàng nghìn hộ kinh doanh buôn bán. Điều đáng nói là vào thời điểm đó người 6 dân chưa có ý thức tham gia BH phòng trừ rủi ro.
Vì vậy thiệt hại mà các hộ sản xuất kinh doanh phải gánh chịu là vô cùng to lớn. Tình hình hỏa hoạn trong những năm gần đây: Năm 2015, xảy ra 2.792 vụ cháy trên tòa quốc, làm chết 62 người, bị thương 264 người, tiêu hủy về tài sản trị giá 1. Một số vụ cháy lớn như cháy chợ ở Quảng Bình hay cháy ở khu công nghiệp Long An… Năm 2016, toàn quốc xảy ra 3006 vụ cháy, nổ làm 98 người chết, bị thương 180 người, thiệt hại tài sản ước tính trên 1240 tỷ đồng.