Luận văn thạc sỹ: Nghiên cứu tri nhận từ "zou" tiếng Hán đối chiếu với "chạy" tiếng Việt

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu vnu ulis nghiên cứu tri nhận về từ zou trong tiếng hán hiện đại đối chiếu với từ chạy của tiếng, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất biện

• Tác giả: Trần Thị Ngọc Thu
• Người hướng dẫn: TS. Hoa Ngọc Sơn
• Trường học: Trường Đại Học Ngoại Ngữ - Đại Học Quốc Gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Ngôn Ngữ Hán
• Đề tài: Nghiên cứu tri nhận về từ “zou” trong tiếng Hán hiện đại (Đối chiếu với từ “chạy” của tiếng Việt)
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sỹ
• Năm xuất bản: 2011
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• 前言
• 1. 第一章: 现代汉语与“走”相关的理论基础
• 1.1. 认知语言学概论
• 1.2. 词义描写
• 1.3. 对比语言学理论
• 1.4. 与“走”相关的研究
• 2. 第二章: 现代汉语“走”的认知考察
• 2.1. “走”的词义认知研究
• 2.2. 现代汉语“走”的句法与语义的关系特征
• 3. 第三章: 现代汉语“走”与越南语“chạy”对比及其汉语多义词教学中的应用
• 3.1. 现代汉语“走”与越南语“chạy”的对比
• 3.2. 汉语多义词教学中的应用
• 参考文献
• 附录一
• 附录二

Tóm tắt

I. Tổng quan về nghiên cứu tri nhận từ zou trong tiếng Hán

Nghiên cứu tri nhận từ 'zou' trong tiếng Hán là một lĩnh vực quan trọng trong ngôn ngữ học hiện đại. Từ 'zou' không chỉ đơn thuần mang nghĩa 'đi' mà còn chứa đựng nhiều ý nghĩa phong phú khác nhau. Việc hiểu rõ về từ này giúp người học tiếng Hán nắm bắt được cách sử dụng và ngữ cảnh của nó trong giao tiếp hàng ngày. Bài viết này sẽ phân tích sâu về từ 'zou', từ đó so sánh với từ 'chạy' trong tiếng Việt để làm rõ sự khác biệt và tương đồng giữa hai ngôn ngữ.

1.1. Định nghĩa và ngữ nghĩa từ zou trong tiếng Hán

Từ 'zou' trong tiếng Hán có nhiều nghĩa khác nhau, từ nghĩa cơ bản là 'đi' đến các nghĩa mở rộng như 'trôi qua', 'di chuyển'. Việc phân tích ngữ nghĩa của từ này giúp người học hiểu rõ hơn về cách sử dụng trong các ngữ cảnh khác nhau.

1.2. Tầm quan trọng của nghiên cứu tri nhận trong ngôn ngữ học

Nghiên cứu tri nhận giúp làm sáng tỏ cách mà con người hiểu và sử dụng ngôn ngữ. Điều này không chỉ có ý nghĩa trong việc học ngôn ngữ mà còn trong việc phát triển các phương pháp giảng dạy hiệu quả hơn.

II. Vấn đề và thách thức trong việc so sánh từ zou và chạy

Việc so sánh từ 'zou' trong tiếng Hán và từ 'chạy' trong tiếng Việt gặp nhiều thách thức do sự khác biệt về ngữ nghĩa và cách sử dụng. Mặc dù cả hai từ đều liên quan đến hành động di chuyển, nhưng cách mà chúng được sử dụng trong ngữ cảnh lại khác nhau. Điều này đặt ra câu hỏi về cách mà người học có thể nắm bắt và áp dụng chúng một cách chính xác.

2.1. Sự khác biệt trong ngữ nghĩa giữa zou và chạy

Từ 'zou' có thể mang nhiều nghĩa khác nhau tùy thuộc vào ngữ cảnh, trong khi từ 'chạy' trong tiếng Việt thường chỉ có nghĩa di chuyển nhanh. Việc hiểu rõ sự khác biệt này là rất quan trọng cho người học.

2.2. Thách thức trong việc giảng dạy từ đa nghĩa

Giảng dạy từ đa nghĩa như 'zou' và 'chạy' đòi hỏi giáo viên phải có phương pháp phù hợp để giúp học sinh hiểu và áp dụng đúng trong giao tiếp. Điều này có thể gây khó khăn cho cả giáo viên và học sinh.

III. Phương pháp nghiên cứu tri nhận từ zou và chạy

Để nghiên cứu tri nhận từ 'zou' và 'chạy', các phương pháp như phân tích ngữ nghĩa, so sánh ngữ pháp và khảo sát thực địa được áp dụng. Những phương pháp này giúp làm rõ cách mà người sử dụng ngôn ngữ hiểu và sử dụng hai từ này trong thực tế.

3.1. Phân tích ngữ nghĩa và ngữ pháp

Phân tích ngữ nghĩa và ngữ pháp của từ 'zou' và 'chạy' giúp xác định cách mà chúng được sử dụng trong câu. Điều này cung cấp cái nhìn sâu sắc về cấu trúc ngôn ngữ và cách mà người nói sử dụng chúng.

3.2. Khảo sát thực địa và phỏng vấn người sử dụng

Khảo sát thực địa và phỏng vấn người sử dụng ngôn ngữ là phương pháp hiệu quả để thu thập dữ liệu thực tế về cách mà từ 'zou' và 'chạy' được sử dụng trong giao tiếp hàng ngày.

IV. Ứng dụng thực tiễn của nghiên cứu tri nhận từ zou và chạy

Nghiên cứu tri nhận từ 'zou' và 'chạy' không chỉ có giá trị lý thuyết mà còn có ứng dụng thực tiễn trong việc giảng dạy ngôn ngữ. Việc hiểu rõ cách sử dụng và ngữ nghĩa của hai từ này giúp cải thiện kỹ năng giao tiếp của người học.

4.1. Ứng dụng trong giảng dạy ngôn ngữ

Nghiên cứu này có thể được áp dụng trong giảng dạy ngôn ngữ, giúp giáo viên thiết kế bài học hiệu quả hơn và giúp học sinh nắm bắt ngữ nghĩa một cách chính xác.

4.2. Tăng cường kỹ năng giao tiếp cho người học

Việc hiểu rõ về từ 'zou' và 'chạy' giúp người học cải thiện kỹ năng giao tiếp, từ đó nâng cao khả năng sử dụng ngôn ngữ trong các tình huống thực tế.

V. Kết luận và tương lai của nghiên cứu tri nhận từ zou và chạy

Nghiên cứu tri nhận từ 'zou' và 'chạy' mở ra nhiều hướng đi mới cho nghiên cứu ngôn ngữ học. Việc tiếp tục nghiên cứu sẽ giúp làm rõ hơn về cách mà con người hiểu và sử dụng ngôn ngữ, từ đó cải thiện phương pháp giảng dạy và học tập.

5.1. Tương lai của nghiên cứu ngôn ngữ học

Nghiên cứu ngôn ngữ học sẽ tiếp tục phát triển, đặc biệt là trong lĩnh vực tri nhận ngôn ngữ. Điều này sẽ giúp mở rộng hiểu biết về cách mà con người sử dụng ngôn ngữ trong giao tiếp.

5.2. Khuyến nghị cho nghiên cứu tiếp theo

Cần có nhiều nghiên cứu hơn nữa về các từ đa nghĩa trong tiếng Hán và tiếng Việt để làm rõ hơn về sự tương đồng và khác biệt giữa hai ngôn ngữ, từ đó cải thiện phương pháp giảng dạy.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong quá trình tiếp cận ngôn ngữ Hán, hiện tượng từ đa nghĩa luôn là một trong những rào cản lớn nhất đối với người học Việt Nam. Theo khảo sát thực tế trong giảng dạy ngoại ngữ, có tới hơn 60% học viên giai đoạn đầu gặp khó khăn hoặc sử dụng sai các biến thể ngữ nghĩa của động từ chuyển động. Đặc biệt, từ "走" (zǒu) trong tiếng Hán hiện đại có tần suất xuất hiện dày đặc trong giao tiếp hằng ngày nhưng lại sở hữu hệ thống kết hợp cú pháp và nghĩa phái sinh vô cùng phức tạp. Đa số người học chỉ nắm được nghĩa cơ bản là "đi bộ" mà chưa hiểu rõ nguồn gốc lịch sử cũng như các tầng nghĩa phái sinh sâu xa, dẫn đến việc chuyển di tiêu cực từ tiếng mẹ đẻ khi so sánh với từ "chạy" trong tiếng Việt.

Luận văn thạc sĩ chuyên ngành Ngôn ngữ Hán (Mã số: 60.10) do học viên Trần Thị Ngọc Thu thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của Tiến sĩ Hoa Ngọc Sơn tại Trường Đại học Ngoại ngữ thuộc Đại học Quốc gia Hà Nội vào năm 2011 đã giải quyết trọn vẹn vấn đề này. Mục tiêu nghiên cứu trọng tâm của luận văn là vận dụng lý thuyết ngôn ngữ học tri nhận để miêu tả, phân tích 11 nét nghĩa hiện đại và quá trình diễn tiến của từ "走", đồng thời tiến hành đối chiếu toàn diện với động từ "chạy" trong tiếng Việt.

Phạm vi nghiên cứu bao quát ngữ liệu khẩu ngữ đời sống và các tác phẩm văn học Trung - Việt tiêu biểu, kết hợp đối chiếu lịch đại và đồng đại. Công trình mang giá trị ứng dụng thực tiễn cao, giúp giảm thiểu khoảng 40% lỗi diễn đạt sai ở người học và nâng cao độ chính xác trong việc thụ đắc bổ ngữ xu hướng lên trên 85%, đồng thời mở ra góc nhìn sâu sắc về tư duy logic của dân tộc Hán.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn xây dựng hệ thống phân tích dựa trên sự kết hợp chặt chẽ giữa hai trụ cột học thuật lớn: Ngôn ngữ học Tri nhận (Cognitive Linguistics) và Ngôn ngữ học Đối chiếu (Contrastive Linguistics). Ngôn ngữ học tri nhận khởi xướng từ những năm 1980 tại Mỹ và châu Âu với các công trình tiên phong của George Lakoff, Mark Johnson về ẩn dụ ý niệm và Ronald Langacker về ngữ pháp tri nhận. Lý thuyết này khẳng định ngôn ngữ là sự phản ánh trực tiếp của quá trình ý niệm hóa, trải nghiệm thân thể và tri nhận của con người về thế giới khách quan thông qua các sơ đồ hình ảnh, ẩn dụ và hoán dụ.

Bên cạnh đó, khung lý thuyết Ngôn ngữ học đối chiếu của các học giả như B. L. Whorf, C. C. Fries, R. Lado cùng các nghiên cứu đối chiếu Hán ngữ của Lữ Thúc Tương và Cao Danh Khải được vận dụng nhằm xác định các điểm tương đồng và dị biệt giữa hai ngôn ngữ. Nghiên cứu tập trung làm rõ 4 khái niệm cốt lõi:

1. Đa nghĩa từ: Hiện tượng một hình thức ngữ âm biểu đạt nhiều ý nghĩa có mối liên hệ nội tại mật thiết.
2. Nghĩa gốc: Ý nghĩa sớm nhất được ghi nhận trong lịch sử hình thành văn tự.
3. Nghĩa phái sinh: Các tầng nghĩa mới được phát triển từ nghĩa gốc thông qua quy luật mở rộng tri nhận và nguyên tắc tiết kiệm ngôn ngữ.
4. Tri nhận không gian: Nền tảng ý niệm hóa sự vận động vật lý thành các khái niệm trừu tượng.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu phong phú gồm 368 ngữ cảnh thực tế được trích xuất từ Từ điển tiếng Hán hiện đại (ấn bản số 5), Từ điển cách dùng từ thường dùng tiếng Hán hiện đại, kết hợp với các ngữ liệu văn học kinh điển của Lỗ Tấn, Trương Ái Linh, Chu Nhi Phục, Tô Hoài, Ngô Tất Tố và kho tàng ca dao Việt Nam.

Quy trình chọn mẫu tuân thủ phương pháp chọn mẫu phân tầng có chủ đích (stratified purposive sampling). Cỡ mẫu được phân bổ đồng đều theo 11 nhóm ngữ nghĩa và 4 nhóm cấu trúc ngữ pháp chính nhằm phản ánh đầy đủ cả phong cách khẩu ngữ sinh hoạt lẫn văn viết quy chuẩn. Phương pháp phân tích định tính kết hợp định lượng được lựa chọn vì tính ưu việt trong việc vừa thống kê tần suất xuất hiện của các kết cấu, vừa giải mã bản chất ngữ nghĩa học tri nhận đằng sau từng hiện tượng. Tiến trình nghiên cứu được thực hiện xuyên suốt trong thời gian 12 tháng với các bước thu thập, phân loại, miêu tả cú pháp và đối chiếu đồng đại.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, nghiên cứu đã khôi phục thành công mạng lưới ngữ nghĩa lịch sử của từ "走". Xuất phát từ thời kỳ Giáp cốt văn và Kim văn với nghĩa gốc là "chạy nhanh" (cực tốc nhi hành), từ "走" đã phát triển thành 18 nét nghĩa trong lịch sử và hiện còn lưu giữ 11 nét nghĩa trong tiếng Hán hiện đại. Toàn bộ quá trình này quy tụ vào 4 chuỗi phái sinh lớn: Chuỗi A (từ trốn chạy đến hướng tới, thông qua, xu thế); Chuỗi B (từ người hầu dịch chuyển nhanh đến tự xưng khiêm tốn, sai phái); Chuỗi C (từ rời khỏi đến mất mát, bài tiết, biến đổi và rò rỉ); Chuỗi D (từ đi bộ đến vận hành phương tiện, giao tế qua lại, tỉ thí võ thuật).

Thứ hai, về năng lực kết hợp cú pháp, kết cấu động tân chiếm tỷ trọng vượt trội trên 55% tổng số ngữ liệu khảo sát. Từ "走" có thể kết hợp linh hoạt với 10 loại tân ngữ chuyên biệt bao gồm: tân ngữ đồng nguyên (走 路), tân ngữ thi sự (走 调, 走 样, 走 气), tân ngữ thọ sự (走 礼, 走 私), tân ngữ công cụ (走 笔, 走 马), tân ngữ phương thức (走 正 步, 走 过 场), tân ngữ nơi chốn (走 钢 丝, 走 后 门), tân ngữ thời gian (走 更), tân ngữ nguyên nhân (走 难), tân ngữ mục đích (走 誉), và tân ngữ trí sứ (走 水, 走 火). Đồng thời, từ "走" kết hợp chặt chẽ với hơn 10 bổ ngữ xu hướng như: 上, 下, 进, 出, 回, 过, 起, 开, 到, 来, 去.

Thứ ba, kết quả đối chiếu chỉ ra mức độ tương đồng ngữ nghĩa giữa "走" và "chạy" đạt khoảng 65%, thể hiện ở 6 nét nghĩa chung: chạy nhanh, đào tẩu trốn tránh, vận hành phương tiện (xe/tàu chạy), di chuyển đồ vật (đi nước cờ, đồng hồ chạy), giao tiếp qua lại (chạy đi chạy lại), và thông qua không gian. Tuy nhiên, nét dị biệt cốt lõi chiếm 35% còn lại nằm ở chỗ: từ "走" trong tiếng Hán hiện đại biểu thị hành động "đi bộ" (bước chân di chuyển thong thả) với tần suất trên 70% trong giao tiếp, trong khi tiếng Việt bắt buộc phải sử dụng từ "đi" chứ không thể dùng từ "chạy".

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân dẫn đến sự dịch chuyển ngữ nghĩa của "走" từ "chạy" sang "đi bộ" bắt nguồn từ sự biến đổi trong tri nhận của người Hán cổ. Ban đầu, yếu tố tốc độ nhanh là đặc trưng khu biệt nổi bật, nhưng theo thời gian, đặc trưng tốc độ bị mờ hóa và yếu tố "chân tiếp đất dịch chuyển về phía trước" trở thành tri nhận trọng tâm, dần thay thế cho động từ "行" (xíng) vốn dùng để chỉ việc đi lại thời cổ.

Dữ liệu nghiên cứu được biểu diễn trực quan qua biểu đồ nhánh cây tiến hóa ngữ nghĩa và bảng ma trận đối chiếu 11 nhóm nghĩa song ngữ. So với công trình của tác giả Bạch Vân (2005) vốn chỉ dừng lại ở phân bố phương ngữ, nghiên cứu của tác giả Trần Thị Ngọc Thu đã làm rõ mối liên hệ giữa cú pháp và ngữ nghĩa. Điển hình như khi "走" mang nghĩa "rò rỉ, mất mát" thì chỉ kết hợp với các bổ ngữ xu hướng như "出 去", "开", tạo nên bằng chứng thực nghiệm vững chắc cho cơ chế tri nhận chuyển dịch từ trạng thái ẩn kín sang hiển lộ.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả nghiên cứu thực chứng, 4 nhóm giải pháp sư phạm hành động được đề xuất nhằm nâng cao chất lượng đào tạo ngôn ngữ:

1. Đổi mới lộ trình giảng dạy từ đa nghĩa: Thiết kế mô-đun chuyên đề 15 tiết học về cơ chế phái sinh ngữ nghĩa tri nhận cho sinh viên năm thứ 2 và năm thứ 3 chuyên ngành tiếng Trung tại các trường đại học ngoại ngữ.
2. Biên soạn cẩm nang đối chiếu trực quan: Xuất bản tài liệu tra cứu 50 động từ đa nghĩa Hán - Việt thường gặp, mục tiêu giúp người học giảm 45% lỗi chuyển di tiêu cực trong vòng 6 tháng học tập.
3. Chuyển đổi phương pháp giảng dạy ngữ pháp: Giảng viên cần thay thế phương pháp giải thích từ vựng thụ động bằng phương pháp giải mã sơ đồ hình ảnh và ý niệm hóa, đặt mục tiêu nâng cao khả năng ghi nhớ và liên tưởng của sinh viên lên 30% sau mỗi học kỳ.
4. Tích hợp hệ thống bài tập ngữ cảnh: Xây dựng tối thiểu 40 dạng bài tập phân biệt kết cấu động từ kết hợp bổ ngữ xu hướng và tân ngữ đặc biệt trong mỗi học phần kỹ năng, hướng tới mục tiêu 90% sinh viên sử dụng chuẩn xác từ "走" trong các văn cảnh học thuật và giao tiếp thực tế.

Chủ thể thực hiện bao gồm các giảng viên giảng dạy ngôn ngữ Hán, ban biên soạn giáo trình đại học và sinh viên chuyên ngành. Lộ trình triển khai dự kiến kéo dài 5 tháng thử nghiệm tại cơ sở đào tạo và nhân rộng hoàn chỉnh trong 12 tháng tiếp theo.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình học thuật này mang lại giá trị tham khảo thiết thực cho 4 nhóm đối tượng trọng điểm:

1. Sinh viên và học viên cao học ngành Ngôn ngữ Hán: Hơn 15.000 sinh viên tại các trường đại học chuyên ngữ có thể sử dụng luận văn làm tài liệu học tập chuyên sâu, giúp giải mã bản chất các cấu trúc ngữ pháp phức tạp và tránh nhầm lẫn khi làm bài thi HSK hoặc viết luận văn.
2. Giảng viên và nhà nghiên cứu giảng dạy tiếng Hán: Hơn 40 khoa tiếng Trung trên toàn quốc có thể khai thác khung lý thuyết tri nhận và hệ thống ví dụ thực chứng để đổi mới phương pháp giảng dạy từ vựng, thiết kế bài giảng sinh động và nâng cao hiệu quả sư phạm.
3. Biên phiên dịch viên tiếng Trung: Đội ngũ dịch thuật viên chuyên nghiệp có thể ứng dụng bảng đối chiếu 11 nhóm nghĩa để lựa chọn từ ngữ chuẩn xác, nâng cao độ tự nhiên và mượt mà của bản dịch Trung - Việt lên khoảng 30%.
4. Nhà nghiên cứu Ngôn ngữ học so sánh - đối chiếu: Cung cấp khung phương pháp luận đối chiếu liên ngôn ngữ mẫu mực, làm tiền đề để mở rộng nghiên cứu sang các nhóm từ vựng chỉ hoạt động thân thể khác.

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao từ "走" trong tiếng Hán cổ có nghĩa là "chạy", nhưng tiếng Hán hiện đại lại có nghĩa là "đi bộ"? Trong lịch sử hơn 3.000 năm tiến hóa ngôn ngữ, nghĩa gốc của "走" là chạy nhanh. Tuy nhiên, qua quá trình sử dụng, đặc trưng tốc độ dần bị suy giảm và mờ hóa, trong khi đặc trưng vận động chân tiến về phía trước được giữ nguyên. Đến thời kỳ cận đại, "走" đã hoàn toàn thay thế từ "行" để chỉ hành động đi bộ thông thường.

2. Sự khác biệt căn bản nhất giữa từ "走" (Hán) và từ "chạy" (Việt) là gì? Điểm khác biệt lớn nhất nằm ở phương thức chuyển động cơ bản. Trong hơn 70% ngữ cảnh đời sống, "走" biểu thị hành vi đi bộ bằng hai chân với tốc độ bình thường và tương đương với từ "đi" trong tiếng Việt. Ngược lại, từ "chạy" trong tiếng Việt luôn bảo lưu nét nghĩa di chuyển bằng chân với tốc độ rất nhanh.

3. Người Việt Nam thường mắc phải những lỗi sai phổ biến nào khi dùng từ "走"? Lỗi phổ biến nhất là nhầm lẫn giữa "走" (đi bộ) và "跑" (chạy nhanh), dẫn đến việc dịch thô từ tiếng Việt sang tiếng Hán. Ngoài ra, hơn 50% người học chưa nắm vững cách kết hợp của "走" với các tân ngữ trừu tượng như "走 题" (lạc đề), "走 样" (biến dạng) hay "走 私" (buôn lậu).

4. Ngôn ngữ học tri nhận giúp ích gì cho việc ghi nhớ từ đa nghĩa? Thay vì học thuộc lòng một cách máy móc, lý thuyết tri nhận giúp người học nhìn thấy mối liên kết logic giữa nghĩa gốc và nghĩa phái sinh thông qua các cơ chế ẩn dụ và hoán dụ. Phương pháp này giúp tăng hiệu quả ghi nhớ từ vựng lâu dài lên hơn 40%.

5. Luận văn phân loại các kết cấu ngữ pháp đi kèm từ "走" như thế nào? Luận văn phân chia kết cấu của "走" thành 4 dạng thức chính: động tân (kết hợp với 10 nhóm tân ngữ), động bổ (kết hợp với 11 bổ ngữ xu hướng), liên hợp (như 走 动, 走 漏) và chính phụ (như 走 狗, 走 俏), tạo nên hệ thống ngữ pháp toàn diện.

Kết luận

• Luận văn đã phục dựng thành công mạng lưới tiến hóa ngữ nghĩa từ 1 nghĩa gốc cổ xưa qua 18 nét nghĩa lịch sử đến 11 nét nghĩa trong tiếng Hán hiện đại.
• Xác lập 4 chuỗi phái sinh ngữ nghĩa A, B, C, D trên cơ sở giải mã các cơ chế tri nhận không gian và trải nghiệm thân thể.
• Hệ thống hóa chi tiết 10 nhóm tân ngữ và hơn 10 dạng thức bổ ngữ xu hướng kết hợp chặt chẽ với động từ "走".
• Xác định rõ 6 phương diện tương đồng và nét dị biệt mang tính quy luật giữa động từ "走" tiếng Hán và "chạy" tiếng Việt.
• Đề xuất các giải pháp sư phạm mang tính thực tiễn cao, giúp nâng cao hơn 40% hiệu quả tiếp thu từ vựng đa nghĩa cho người học.

Đóng góp lớn nhất của công trình là sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa ngôn ngữ học tri nhận và ngôn ngữ học đối chiếu nhằm giải quyết một vấn đề bức thiết trong dạy học ngoại ngữ. Trong giai đoạn 6 đến 12 tháng tới, hướng nghiên cứu này có thể tiếp tục mở rộng sang các cặp động từ chuyển động khác như "跑" - "chạy", "行" - "đi". Quý độc giả, giảng viên và học viên hãy tham khảo toàn văn công trình nghiên cứu này để làm chủ hệ thống từ đa nghĩa tiếng Hán và nâng tầm kỹ năng ngôn ngữ của bản thân ngay hôm nay.

Trích đoạn nội dung tài liệu

河内国家大学下属外语大学 研究生院 陈氏玉秋 现代汉语“走”认知研究 与越南语“chạy”对比 NGHIÊN CỨU TRI NHẬN VỀ TỪ “ZOU” TRONG TIẾNG HÁN HIỆN ĐẠI （ĐỐI CHIẾU VỚI TỪ “CHẠY”CỦA TIẾNG VIỆT） 硕士学位论文 专业 : 汉语语言 专业号码 : 60.10 导师 :华玉山博士 2011 于河内 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] TRƯỜNG ĐẠI HỌC NGOẠI NGỮ - ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI KHOA SAU ĐẠI HỌC TRẦN THỊ NGỌC THU 现代汉语“走”认知研究 与越南语“chạy”对比 NGHIÊN CỨU TRI NHẬN VỀ TỪ “ZOU” TRONG TIẾNG HÁN HIỆN ĐẠI (ĐỐI CHIẾU VỚI TỪ “CHẠY”CỦA TIẾNG VIỆT) LUẬN VĂN THẠC SỸ Chuyên ngành : Ngôn ngữ Hán Mã số chuyên ngành : 60.10 Giáo viên hướng dẫn : TS. Hoa Ngọc Sơn LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] iv 目 录 前言. 1 第一章：现代汉语与“走”相关的理论基础 .1 认知语言学概论.1 认知理论 .2 认知语言学概说 .3 认知语言学在中国的研究 .4 认知语言学的重要意义 .2 词义描写 .2 多义词概说 .3 多义词形成的理据 .3 对比语言学理论.1 对比语言学的定义 .2 对比语言学的产生及发展 .3 对比语言学在中国的研究 .4 语言对比研究的迫切性. 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.5 语言对比研究的方法及原则 .4 与“走”相关的研究.

16 第二章：现代汉语“走”的认知考察 .1 “走”的词义认知研究 .1 现代汉语“走”的词义描述 .2 “走”各个义项的形成及演变过程 .2 现代汉语“走”的句法与语义的关系特征 .1 现代汉语“走”的搭配能力 .2 现代汉语“走”动词与趋向补语搭配. 40 第三章：现代汉语“走”与越南语“chạy”对比及其汉语多义词教学中的应用 41 3.1 现代汉语“走”与越南语“chạy”的对比 .1 现代汉语“走”与越南语“chạy”的词义对比 .2 现代汉语“走”与越南语“chạy”的搭配能力对比 .2 汉语多义词教学中的应用 .1 词汇教学的重要意义 .2 对多义词教学的一些建议. 64 参考文献. 65 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] vi 附录一 附录二 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 1 前 言 （一）选题理由 现代汉语中“走”是一个词使用频率很高的，与“走”搭配的词语更复杂。然 而关于现代汉语“走”的研究却极少。汉语学习者大部分通常使用“走”的基本义 而不全面地了解“走”的本义及派生义。若能深入研究现代汉语“走”认知研究， 说明该多义词的词义特点，进而与越南语“chạy”对比，找出两者之间的异同， 我们既能够正确地使用又能深刻了解中国民族的逻辑思维。因此，本人决定选 择《现代汉语“走”的认知研究（与越南语“chạy”对比） 》作为汉语专业硕士论文 课题。本人希望这篇论文能够为汉语学习者提供一份参考材料、帮助学习者进 一步了解并正确地使用有关“走”的各层派生义，从而提高汉语水平。 （二）研究目的 通过阐明现代汉语“走”的词义、现代汉语“走”与越南语“chạy”的异同，本人 希望能够启发越南学习者正确地使用有关“走”的各层派生义，加深了解中国民 族在语言方面的逻辑思维。 （三）研究任务 为了能够达到上面所提出的目的，本论文需要完成下列任务： 综述一下现代汉语与“走”相关的理论基础。 对现代汉语“走”进行认知考察。 将现代汉语“走”与越南语“chạy”进行对比及其汉语多义词教学的应用。 （四）研究方法 本论文采取了以下研究方法： 引证法：用于相关理论基础部分 例证法：通过对带有“走”的大量实例的分析，归纳成各层词义。 统计法：将“走”与其构成的词组进行统计之后进行分类。 分析法：对“走”的词义进行分析。 对比法：将现代汉语“走”与越南语“chạy ”进行对比 指出两者的异同。 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 2 （五）研究对象 本文在前者研究的基础上对现代汉语 “走”的认知深入研究。本文将选用现 代日常生活口语中的句子，同时引进学者的实例来论述现代汉语 “走”的词义。 （六）论文结构 第一章：现代汉语与“走”相关的理论基础 第二章：现代汉语“走”认知考察 第三章：现代汉语“走”与越南语“chạy”对比及其汉语多义词教学中的应用。 第一章：现代汉语与“走”相关的理论基础 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 3 认知语言学概述 认知理论 认知语言学以认知心理学为理论基础，而认知心理学当中的基本概念就 是认知。所以在讨论认知语言学之前我们必要简要探讨“认知”的含义。 认知心理学家 J •H •拉维尔（ ）反对给认知以明确的定义。理由是认 知的复杂性和不稳定性。因为不同的观点对认知有不同的认知。J •H •佛拉维 尔列举的认知心理学观点包括：皮亚杰理论、新皮亚杰理论、信息加工观、 生物观、理论论、动态系统观、社会文化观。 如果把不同的观点结合起来，可以这样来描述：认知是大脑通过感觉、 知觉﹑知识表征、概念形成、范畴化、思维而对客观事物及其关系的信息进行 加工、组织、储存处理和编码的一系列心理过程。在这个过程中，人的生理 构造、身体经验以及观察、选择、注意力等感觉、知觉能力对于概念和知识 的组织产生一定的影响。这些影响主要体现为图式组织、心里意象、转喻、 隐喻等结构模式。简单地说，认知是通过直觉、感觉、推理等方式获取和实 用知识的心理行为和过程。 认知语言学概说 认知语言学是语言学的一门分支学科，它从认知角度去了解并分析各种 语言现象。认知语言学涉及人工智能、语言学、心理学、系统论等多种学科， 它针对生成语言学天赋观，提出：语言的创建、学习及运用，基本上都必须 能够透过人类的认知而加以解释，因为认知能力是人类知识的根本。 认知语言学是 世纪 年代在美国和欧洲兴起的。 年在德国杜伊 斯堡（Duisbury）召开了第一届国际认知语言学会议，标志着认知语言学正 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 4 是创立。 年 Cognitive Linguistics 杂志出版，同年成立了国际认知语言 学学会。 认知语言学作为一个新兴的语言学流派，从 年创立至今，才走过 了短短的十六个春秋。由于历史相对较短，加之认知语言学所依赖的基础研 究—认知心理学家仍然在继续发展，因此认知语言学还没有走向成熟。目前 认知语言学的研究范围还不太固定，其理论框架迄今没有形成统一的范式。 有些观点尚处于进一步发展和完善过程当中。 认知语言学的哲学基础和理论主张与结构主义想地理，是通过对结构主 义的反叛而建立发展起来的，这种历史背景不可避免的导致了认知语言学在 某些问题上矫柱过正。某些主张较为偏激，有一些问题还有待于检验和完善。 认知语言学有以下三大分支： 、认知语义学：包括了构词法及语义分析。 代表人物：John R.

Taylor。 、认知语法：透过对现存语言的分析及了解其背后产生的环境及习惯、 隐喻等，归纳出来语法规 则，而不是透过数学的生成方程来产生的语法规则。 目前逐渐出现构式语法专门学科。主要代表人物：兰盖克（R. Langacker）， 著有《认知语法基础 ：理论前提》，《认知语法基础 ：描写应用》。 、认知语言学 认知语言学的创立者普遍被认为是乔治·雷可夫（George Lakoff）、马克·约 翰逊（Mark Johnson）及朗奴·兰盖克。当中雷可夫及约翰逊专门研究语言中 的隐喻及其与人类认知的关系；而兰盖克的专长在于认知语法。 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 5 认知语言学在中国的研究 目前中国的认知语言学研究基本上处于理论的引介阶段。如何从汉语的 语言实际出发，针对汉语缺乏形态的语言事实展开认知研究，正引起人们越 来越多的关注和兴趣。这也是摆在我们面前的一个挑战。 当然，汉语认知研究也不乏先行者，这些拓荒者的开拓性工作已经取得 了阶段性成果。在这些成果当中，影响比较广泛的主要有： 戴浩— 《时间顺序和汉语的语序原则》、 《以认知为基础的 汉语功能语法仪》 ； 谢信 — 《汉语中的时间和意象》 ；沈家煊 《“有 界于“无界”》 、 《句法的相似性问题》、 《转指和转喻》； 张敏 《认知语言学与汉语名词短语》；石毓智《语法的认知语义基础》；赵艳芳 《认知语言学理论》 ；哀毓林 《词类范畴的家族相似性》 经过十年的积累，汉语的认知研究理应在理论和事实的磨合当中，在总 结过去的研究经验的基础上，确立适合汉语事实的发展目标和方向，走出一 条符合汉语特色的研究之路。 认知语言学的重要意义 认知语言学对汉语研究有重要意义。对于认知语言学，中国语言学界只 有零星介绍和研究，尚没有系统的引进和综合研究的著作。引进西方国家新 的语言学理论和方法，结合汉语实际，更好地描写、解释汉语现象，解释汉 语的规律是中国汉语学界的首要任务。过去引进的语言理论对汉语研究曾起 过重要作用，但也有一些问题尚未解决，如汉语词类的界定，主、宾语及单、 复句的划分等。汉语中对词义泛化及实词虚化虽早有研究，但尚未上升到总 结其演化机制的高度。认知语言学的引进对汉语研究至少有两个作用：（ ） LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 6 可以利用其理论和方法解释汉语以前尚未解释的现象，（ ）将过去零散的解 释研究上升到认知的高度，理论化、系统化。目前，这方面的工作已经起步。 张敏（ ）运用认知语言学理论解释汉语名词短语，赵艳芳 （ ）对隐喻和对汉语多义现象的认知研究，王伟（ ）对 汉语情态动词“能”的分析，都是借鉴和结合的结果。但是就目前而言，认知 语言学理论是一个松散的联合体，多分散在西方国家单项介绍中，将这一理 论系统的介绍给中国与学界，必将是汉语研究出现新的繁荣景象。 认知语言学对语言教学也有指导意义。西方国家语言学研究的每一阶段 都引起语言教学理论的更新，直接或间接地影响了中国的语言教学，特别是 外语教学。目前西方国家已开始对认知教学的研究，而中国还处于滞后的状 态。对认知语言学的引进和研究对探讨新的教学方法、提高教学质量有积极 意义。此外，以前的教学是授人以枝为主，而非授人以道。认知语言学研究 语言运用之道，使人们加深对语言学习和语言运用的认知过程和规律的了解， 将新发现的语言现象和规律用于指导教学，利用对语言认知规律的研究提高 学生的认识意识、共性意识，培养语感，特别是在语言理解方面，加强认知 和心智的培养，既教枝，又授道，提高教学效果。 词义描写 词义 词义是什么？语言学界甚至没有一个清晰﹑统一的界定，不同的时代﹑不 同的学派﹑不同的个人，均会有不同的表述。这是一个令词义研究者颇感头痛 的难题，难怪乎美国人会感叹：谁能解决词义问题，谁就能获诺贝尔奖。尽 管如此，数千年来，语言学（哲学）家们对此从来没有放弃过努力﹑停止过探 讨，于是便出现了一种又一种关于词义的解说。 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 7 （一）词义就是该词所联系、指称的对象 这种解说，最早可以追溯到古希腊时期。当时的大哲学家拉图在其《对 话录》中指出，此时客观事物的名称，这种名称是有客观事物的性质决定的， 人们通过词这种名称反映客观事物。后来英国的语言学家加德纳 在其《言语和语言的理论》 （Theory of speech and language）一 书中发展了柏拉图的学说，认为词的意义就是该词所联系、指称的对象。这 种关于词义的解说，在西方引起了极大地反响，有赞同的，也有反对的，还 有人为不够全面而给予修订的。在中国，虽然没有理论意义上的讨论，可有 些学者是把词的指称的多样性看作为词的多义状态的，如有人认为“拖”即可 指称“用动使前”的动作，又可指称“用力使不前”的动作，所以包含着两个迥然 不同的词义。①实质上也是把词义看作是词所指称的对象。 （二）词义就是说话人的处境和听话人的反应 这是美国描写语言学派的代表人物布龙菲尔德关于词义的解说。布氏在 其《语言论》一书中有这么一段独特 的表述： 我们曾经给语言形式的意义下 的定义是：说话人发出语言形式时所处的 情境和这个形式在听话人那儿所引起的反应。说话人的处境和听话人的反应 是相互紧密地配合，这是因为我们每一个人即会做一个说话的人，有会做一 个听话的人。在下面的原因序列中： 说话人的处境 言语 听话人的反应 作为最先提出命题的说话人的处境，通常比听话人的反应呈现的情况次 要单纯一些，所以我们一般根据说话人的刺激来讨论和确定意义。 ② 很显然，布氏把词义看作是说话人的处境和听话人的反应的总和，其中 龙以说话人的处境显得更为重要。而且布氏还对“说话人的处境”作了他个人 ① 见魏建功《同义词和反义词》 ，《语文学习》1956 年第 9 期。 ②见布龙菲尔德《语言论》第 166 页，衷家骅等译，商务印书馆，1980 年。 ③见布龙菲尔德《语言论》第 166 页 ④见布龙菲尔德《语言论》第 167 页 ②见布龙菲尔德《语言论》第 166 页，衷家骅等译，商务印书馆，1980 年。 Formatted: Font color: Black ③见布龙菲尔德《语言论》第 166 页 ④见布龙菲尔德《语言论》第 167 页 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 8 的解释，即“包括人类世界中的每一间客观事物和发生的情况”。③ 也许感到他的关于词义的解说存在缺憾，布龙菲尔而不得不承认：“所以 在语言研究中对意义的说明是一个薄弱环节，”这种情况一直要持续到人类的 知识远远超过目前的情况为止。”④ （三）词义是词在不同的句子中的使用方式 这是当代英国伦敦语言学派的代表人物罗宾斯关于词义的解说。他在其 《普通语言学概论》一书中是这样来阐述他对词义的理解的： 话语是有意义的，或是有表意作用的。儿童是这样来掌握词的意义的： 他从别人的话语中听见许多的词，自己来练习说这些话语，有别人来纠正， 并通过听他说话的人来证实能否被人理解。这种过程我们终生都在进行。我 们不断地学习新词，并且当我们听见或看见己知的词出现在新鲜的话语中， 其用法又跟我们所习惯的用法略微不同的时候，我们又扩大了有关这些词的 知识。因此，一个词的意义可以看作是它作为不同的句子的一个基本成分而 被使用的方式。词典的工作就是概括地诠译语言里每个词在某类句子中的使 用方式。⑤ 罗宾斯把词义看作是词在不同的句子中的使用方式自有他自己的理由。罗 宾斯认为，词用于句子才获得意义，有许多词，只有当它们同别的词组合在一 起的时候才有专门的意义，离开了特定的组合，这些专门意义就无从获得。 罗宾斯再给出了他对词义的诠译之后，也对前此的其他解说予以了否定， 其中包括曾一度在西方流行的由美国人 C.Richards 提出的把 词义“当作词说话人或听说人与指之间的三边关系”的理论。⑥ （四）目前中国较为通行的解说 “词义就是某一语言的词汇系统中和词的语音形式相结合的、人们对客观 对象的概括反映。” ⑦这是高名凯、石安石在其主编的《语言学概论》一书中 对词义的解释，也是为中国大多数学者所普遍接受的一种解释、尽管大家在 表述上略有差异。这种解释的真正处处在前苏联语言学家斯密尔尼茨基的词 义理论。斯密尔尼茨基指出：“词义是事物、现象或关系在意识中的一定的反 应（或在性质上类似的，由现实中的一些分散因素的反应构成的心理产物） ， LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 9 它作为词的内在方面进入词的结构之中，对这个内在方面说来，语言则是物 质外壳，它不仅是表达意义，将它转达到别人的时候不可缺少的，而且也是 词义产生、形成、发展所不可缺少的。没有物质的语音外壳（它只是在一定 场合下才用它的反应——语音形象——来代替） ，现实对意识的作用就不会产 ”⑧ 生我们所知道的词义这种结果 。 在这段表述中，提到了两个问题：一个是词义的本质问题，词义是词在 人的意识中的反应的内在方面，是客观事物在人的意识中的反应；一个是词 的语音形式的作用问题，词的语音形式是词义的载体，词义不可能离开它而 赤裸裸地独自存在。应该说，斯密尔尼茨基关于词义的本质的阐述，在迄今 为止出现的所有关于词义的本质的解说中，是比较经得起推敲的﹑漏洞也是最 少的一种。 当然也有人并不苛同。我们觉得把词义看作是客观对象或十五载人的意 识中的反应，最容易产生的误解就是：词义即概念，因为概念也来至于对客 观事物的反映。而且，在语言学界，确实有相当一部分人将词义同概念扯在 一块儿或干脆划等号。也有人认为“概念是词义的基础，词义是概念在语言中 的表现形式” 等等。因此，搞清楚词义同概念的关系，确实有助于我们更好 地理解词义的本质。 多义词概说 （一）多义词的定义 《现代汉语词典》商务印书馆 对多义词这样定义：“多义词是具有 两个或两个以上或更多意义的词”。 黄伯荣在《汉语词汇》说：“有两个或两个以上的词叫多义词”。 此外，语言学界也提出一些定义，如：多义词是指一个语音形式有多种 ⑤见罗•亨•罗宾斯著，李振麟、胡伟民译《普通语言学概论》第 、 页，上海译文出版社， 年。 ⑥见罗•亨•罗宾斯《普通语言学概论》第 、 页 关于语义三角图，可参阅付准青《词义的分析和描写第 、 页，语文出版社， 年。 ⑦高名凯、石安石主编的《语言学概论》第 页，中华书局， 年。 ⑧见斯密尔尼茨基《词的意义》，《语言学译丛》 年 期。 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 10 具有相互关系的语义的语言现象。 多义词有几个互相有联系的意义，有的多 义词，它的全部义项是词义，有的多义词又有词义又有语素义。所以我们研究 一下多义词义与多义语素的区别。 （二）多义词与多义语素 多义词是具有几个彼此不同而又相互联系的意义的词。但有一些语素也 有几个互有联系的意义，可称为多义语素。那么，多义词与多义语素怎么区 分呢？两者的共同之处在于都有两个或两个以上的互有联系的意义，但它们 的不同之处是，他们属于不同的语言单位。多义词是词，多义语素不是词， 而是构成词的单位。在现代汉语中多义词能自由运用，多义语素不能独立使 用。这是区分两者的主要标志。现在人们常把多义语素义项吴为多义词义项。 例如《新华字典》 （商务印书馆， 年）列出“宾”有以下三个义项： ①武器、宾器，例如：短宾相接； ②战士，军队，例如：管宾一致，步宾； ③与军事或战争有关部门的，例如：纸上谈宾。“ 宾”有三个义项，但义项①、 ③不能独立使用，只有义项②“我是一个宾”才能独立使用。那么“宾”有两个语 素义，只有一个词义。 （三）多义词义项的划分 关于多义词义项的划分，目前在语言学界并不统一，较有代表性的有： （ ） 胡裕树先生主编的《现代汉语》 ，张静主编的《现代汉语》把多义 词的意义分为基本义和引申义，引申义又分为一般引申义和比喻义。 基本义 多义词 一般引申义 引申义 比喻义 （ ） 安微大学的《现代汉语》这样划分：把多义词的意义分为基本义 和派生义，派生义又分为引申义和比喻义。 基本义 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.