Luận văn thạc sĩ nghiên cứu tri nhận về từ zou trong tiếng hán hiện đại đối chiếu với từ chạy của tiếng việt luận văn ths ngôn ngữ học 60 22 10

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu tri nhận về từ zou trong tiếng Hán hiện đại đối chiếu với từ chạy trong tiếng Việt ngành ngôn ngữ học.

• Tác giả: Trần Thị Ngọc Thu
• Người hướng dẫn: TS. Hoa Ngọc Sơn
• Trường học: Đại học Ngoại ngữ - Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Ngôn ngữ Hán
• Đề tài: Nghiên cứu tri nhận về từ 'zou' trong tiếng Hán hiện đại (Đối chiếu với từ 'chạy' của tiếng Việt)
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sỹ
• Năm xuất bản: 2011
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• 前言
• 1. 第一章：现代汉语与“走”相关的理论基础
• 1.1. 认知语言学概论
• 1.2. 词义描写
• 1.3. 对比语言学理论
• 1.4. 与“走”相关的研究
• 2. 第二章：现代汉语“走”的认知考察
• 2.1. “走”的词义认知研究
• 2.2. 现代汉语“走”的句法与语义的关系特征
• 3. 第三章：现代汉语“走”与越南语“chạy”对比及其汉语多义词教学中的应用
• 3.1. 现代汉语“走”与越南语“chạy”的对比
• 3.2. 汉语多义词教学中的应用
• 参考文献
• 附录一
• 附录二

Tóm tắt

I. Cách tiếp cận tri nhận trong tiếng Hán hiện đại qua từ zou

Trong nghiên cứu ngôn ngữ học hiện đại, tri nhận trong tiếng Hán hiện đại đóng vai trò quan trọng trong việc hiểu sâu sắc cách thức người nói xử lý và sử dụng ngôn ngữ. Từ 'zou' (走) là một ví dụ điển hình cho hiện tượng đa nghĩa và sự phát triển nghĩa trong tiếng Hán. Việc nghiên cứu từ 'zou' trong tiếng Hán không chỉ giúp làm rõ các tầng nghĩa mà còn phản ánh tư duy logic và cách thức nhận thức của người Trung Quốc. Theo luận văn của Trần Thị Ngọc Thu (2011), từ 'zou' có lịch sử lâu dài và phát triển thành một mạng lưới nghĩa phức tạp, bao gồm nghĩa gốc và các nghĩa chuyển hóa, phản ánh sự vận động của ngôn ngữ trong đời sống xã hội và văn hóa.

1.1. Tổng quan về tri nhận trong tiếng Hán hiện đại và vai trò của từ zou

Tri nhận trong tiếng Hán hiện đại là quá trình xử lý thông tin ngôn ngữ dựa trên kinh nghiệm, cảm giác và tư duy của con người. Từ 'zou' với tần suất sử dụng cao và đa dạng nghĩa, là đối tượng nghiên cứu lý tưởng để phân tích các khía cạnh tri nhận. Nghiên cứu cho thấy, từ 'zou' không chỉ biểu thị hành động đi lại mà còn mở rộng sang các nghĩa như chạy, rời đi, thay đổi trạng thái, thậm chí là các nghĩa trừu tượng như xu hướng hay sự biến đổi. Việc hiểu rõ các nghĩa này giúp người học và nghiên cứu ngôn ngữ nắm bắt được cách thức ngôn ngữ phản ánh nhận thức và tư duy của người nói.

1.2. Phân tích tầm quan trọng của nghiên cứu tri nhận từ zou trong ngôn ngữ học

Nghiên cứu tri nhận học và ngôn ngữ giúp làm sáng tỏ cách thức các nghĩa của từ 'zou' được hình thành và phát triển dựa trên các trải nghiệm thực tế và sự liên kết ý nghĩa. Theo Trần Thị Ngọc Thu, việc phân tích từ 'zou' từ góc độ tri nhận không chỉ giúp giải thích các nghĩa đa dạng mà còn góp phần làm rõ các mối quan hệ ngữ nghĩa giữa các nghĩa khác nhau. Điều này có ý nghĩa quan trọng trong việc giảng dạy tiếng Hán, đặc biệt là đối với người học tiếng Trung không phải là người bản ngữ, giúp họ sử dụng từ ngữ chính xác và linh hoạt hơn.

II. Hướng dẫn phân tích các nghĩa và sự phát triển của từ zou trong tiếng Hán hiện đại

Từ 'zou' trong tiếng Hán hiện đại có nhiều nghĩa khác nhau, được phân loại thành nghĩa gốc và các nghĩa chuyển hóa. Theo tài liệu nghiên cứu, nghĩa gốc của 'zou' là "chạy nhanh", xuất phát từ hình tượng chữ viết mô tả người đang chạy. Từ nghĩa gốc này, 'zou' phát triển thành nhiều nghĩa phái sinh như: chạy trốn, di chuyển, rời đi, xu hướng phát triển, và các nghĩa trừu tượng khác. Việc phân tích chi tiết các nghĩa này giúp hiểu rõ quá trình mở rộng nghĩa và sự liên kết giữa các nghĩa trong mạng lưới từ vựng tiếng Hán.

2.1. Phân tích nghĩa gốc và các nghĩa phái sinh của từ zou trong tiếng Hán

Nghĩa gốc của từ 'zou' là "chạy nhanh", được minh họa qua các hình thức chữ cổ như chữ Kim văn và chữ Triện, mô tả hình ảnh người đang chạy. Từ nghĩa này, 'zou' phát triển thành các nghĩa phái sinh như: chạy trốn (逃跑), di chuyển (移动), rời đi (离开), xu hướng phát triển (趋向), và các nghĩa trừu tượng như thay đổi trạng thái (改变). Sự phát triển này phản ánh nguyên tắc kinh tế ngôn ngữ và nhu cầu giao tiếp, đồng thời thể hiện sự vận động linh hoạt của ngôn ngữ trong đời sống xã hội.

2.2. Cách sử dụng từ zou trong các cấu trúc ngữ pháp và ngữ cảnh khác nhau

Từ 'zou' có khả năng kết hợp phong phú với các loại từ khác nhau, tạo thành các cấu trúc như động-tân, động-bổ, định-trạng, và các cấu trúc phức tạp khác. Ví dụ, trong cấu trúc động-tân, 'zou' có thể kết hợp với các danh từ chỉ nơi chốn, phương hướng để biểu thị hành động di chuyển hoặc rời đi. Ngoài ra, 'zou' còn kết hợp với các từ chỉ xu hướng như '走高' (tăng lên), '走低' (giảm xuống) để biểu thị sự biến đổi. Việc hiểu rõ các cấu trúc này giúp người học nắm bắt cách sử dụng chính xác và linh hoạt từ 'zou' trong giao tiếp.

2.3. Phân tích mối quan hệ giữa nghĩa của từ zou và các từ vựng liên quan trong tiếng Hán hiện đại

Các nghĩa của từ 'zou' không tồn tại độc lập mà liên kết chặt chẽ với các từ vựng khác trong tiếng Hán hiện đại, tạo thành một mạng lưới nghĩa phức tạp. Ví dụ, nghĩa 'chạy trốn' liên quan đến các từ như '逃跑', '逃避'; nghĩa 'di chuyển' liên quan đến '移动', '挪动'; nghĩa 'xu hướng' liên quan đến '走高', '走弱'. Sự liên kết này phản ánh cách thức ngôn ngữ tổ chức và biểu đạt các khái niệm trong nhận thức của người nói, đồng thời giúp người học dễ dàng mở rộng vốn từ và hiểu sâu sắc hơn về ngữ nghĩa.

III. Phương pháp so sánh từ zou trong tiếng Hán với từ chạy trong tiếng Việt hiệu quả

So sánh ngôn ngữ là phương pháp quan trọng để hiểu rõ sự tương đồng và khác biệt giữa các ngôn ngữ, từ đó nâng cao hiệu quả học tập và giảng dạy. Việc so sánh từ 'zou' trong tiếng Hán với từ 'chạy' trong tiếng Việt giúp làm rõ các nghĩa tương đồng và khác biệt, từ đó hỗ trợ người học tiếng Hán và tiếng Việt sử dụng từ ngữ chính xác hơn. Nghiên cứu cho thấy, cả hai từ đều là đa nghĩa, có nghĩa gốc liên quan đến hành động chạy nhanh, nhưng cũng có những nghĩa phái sinh và cách sử dụng khác nhau do đặc điểm ngôn ngữ và văn hóa riêng biệt.

3.1. So sánh nghĩa gốc và các nghĩa phái sinh của từ zou và chạy

Cả từ 'zou' trong tiếng Hán và 'chạy' trong tiếng Việt đều có nghĩa gốc là "chạy nhanh". Tuy nhiên, trong tiếng Hán, 'zou' còn mang nhiều nghĩa phái sinh như di chuyển, rời đi, xu hướng phát triển, trong khi tiếng Việt 'chạy' chủ yếu giữ nghĩa liên quan đến hành động chạy và một số nghĩa chuyển hóa hạn chế hơn. Ví dụ, tiếng Việt không dùng 'chạy' để chỉ nghĩa 'rời đi' như trong tiếng Hán. Sự khác biệt này phản ánh đặc điểm ngôn ngữ và văn hóa riêng của mỗi ngôn ngữ.

3.2. Phân tích sự khác biệt trong cách sử dụng từ zou và chạy trong ngữ cảnh thực tiễn

Trong thực tiễn giao tiếp, từ 'zou' trong tiếng Hán có thể kết hợp với nhiều loại từ và cấu trúc ngữ pháp để biểu thị các nghĩa khác nhau như chạy trốn, di chuyển, xu hướng, còn từ 'chạy' trong tiếng Việt thường dùng trong các ngữ cảnh chỉ hành động chạy hoặc các thành ngữ liên quan. Ví dụ, tiếng Hán có các cấu trúc như '走红' (trở nên nổi tiếng), '走样' (mất hình dạng), trong khi tiếng Việt không có các cấu trúc tương đương với từ 'chạy' mang nghĩa này. Điều này đòi hỏi người học phải chú ý đến sự khác biệt khi chuyển ngữ hoặc học tập.

3.3. Ứng dụng kết quả so sánh trong giảng dạy từ vựng đa nghĩa tiếng Hán

Kết quả so sánh giữa từ 'zou' và 'chạy' có thể được ứng dụng hiệu quả trong giảng dạy tiếng Hán, đặc biệt là trong việc dạy từ vựng đa nghĩa. Việc làm rõ các nghĩa tương đồng và khác biệt giúp người học nhận thức rõ hơn về cách sử dụng từ trong từng ngữ cảnh, tránh nhầm lẫn do ảnh hưởng của tiếng mẹ đẻ. Ngoài ra, phương pháp so sánh còn giúp phát triển kỹ năng tư duy ngôn ngữ và nâng cao khả năng dịch thuật, góp phần nâng cao chất lượng giảng dạy và học tập.

IV. Bí quyết khai thác ứng dụng thực tiễn từ nghiên cứu tri nhận về từ zou trong tiếng Hán

Nghiên cứu tri nhận về từ 'zou' không chỉ có giá trị lý thuyết mà còn mang lại nhiều ứng dụng thực tiễn trong giảng dạy và học tập tiếng Hán. Việc hiểu rõ các nghĩa và cách sử dụng của từ giúp người học nâng cao khả năng giao tiếp, dịch thuật và phân tích ngôn ngữ. Đồng thời, nghiên cứu còn hỗ trợ phát triển các phương pháp dạy học từ vựng đa nghĩa, giúp học viên tiếp cận ngôn ngữ một cách hệ thống và hiệu quả hơn.

4.1. Ứng dụng nghiên cứu tri nhận từ zou trong giảng dạy tiếng Hán đa nghĩa

Việc áp dụng kết quả nghiên cứu tri nhận về từ 'zou' giúp xây dựng các bài giảng từ vựng đa nghĩa có hệ thống, giúp học viên nhận biết và phân biệt các nghĩa khác nhau của từ trong các ngữ cảnh cụ thể. Điều này góp phần nâng cao hiệu quả học tập, giảm thiểu sự nhầm lẫn và tăng khả năng sử dụng từ một cách linh hoạt và chính xác.

4.2. Phương pháp nâng cao kỹ năng sử dụng từ zou qua phân tích ngữ cảnh và cấu trúc

Phân tích ngữ cảnh và cấu trúc câu là phương pháp hiệu quả để giúp người học hiểu và sử dụng đúng các nghĩa của từ 'zou'. Việc nhận diện các cấu trúc như động-tân, động-bổ, động-định giúp phân biệt nghĩa của từ trong từng trường hợp cụ thể. Kỹ năng này không chỉ giúp nâng cao khả năng giao tiếp mà còn hỗ trợ trong việc dịch thuật và nghiên cứu ngôn ngữ sâu hơn.

4.3. Kết quả nghiên cứu hỗ trợ phát triển tài liệu học tập và công cụ giảng dạy tiếng Hán

Nghiên cứu chi tiết về từ 'zou' cung cấp dữ liệu phong phú để phát triển các tài liệu học tập, từ điển và công cụ giảng dạy tiếng Hán đa nghĩa. Các tài liệu này giúp người học tiếp cận ngôn ngữ một cách toàn diện, đồng thời hỗ trợ giáo viên trong việc thiết kế bài giảng phù hợp với trình độ và nhu cầu của học viên.

V. Phương pháp tối ưu hóa việc sử dụng từ zou trong tiếng Hán hiện đại cho người học

Việc sử dụng từ 'zou' một cách chính xác và linh hoạt đòi hỏi người học phải nắm vững các nghĩa và cách kết hợp của từ trong các cấu trúc ngữ pháp khác nhau. Áp dụng các phương pháp học tập hiệu quả như phân tích ngữ cảnh, so sánh ngôn ngữ và thực hành giao tiếp giúp nâng cao khả năng sử dụng từ. Đồng thời, việc hiểu rõ các nghĩa phái sinh và mối quan hệ giữa chúng giúp người học phát triển tư duy ngôn ngữ và kỹ năng ngôn ngữ toàn diện.

5.1. Hướng dẫn phân biệt các nghĩa của từ zou qua ngữ cảnh sử dụng

Ngữ cảnh là yếu tố then chốt giúp phân biệt các nghĩa khác nhau của từ 'zou'. Người học cần chú ý đến các từ kết hợp, cấu trúc câu và tình huống giao tiếp để xác định nghĩa chính xác. Ví dụ, khi 'zou' kết hợp với các từ chỉ xu hướng như '走高', '走低' thì nghĩa là xu hướng tăng hoặc giảm; khi kết hợp với từ chỉ nơi chốn như '走门' thì nghĩa là đi qua. Việc luyện tập nhận diện ngữ cảnh giúp nâng cao khả năng sử dụng từ chính xác.

5.2. Phương pháp luyện tập sử dụng từ zou qua các bài tập đa dạng và thực tế

Các bài tập đa dạng như điền từ, dịch thuật, phân tích câu và thực hành giao tiếp giúp người học củng cố kiến thức về từ 'zou'. Việc áp dụng từ trong các tình huống thực tế, ví dụ như mô phỏng hội thoại, viết đoạn văn, giúp tăng cường khả năng vận dụng từ linh hoạt và tự nhiên. Ngoài ra, việc so sánh với từ tương đương trong tiếng Việt như 'chạy' cũng giúp người học hiểu sâu sắc hơn về sự khác biệt và tương đồng.

5.3. Bí quyết sử dụng từ zou hiệu quả trong giao tiếp và viết tiếng Hán

Để sử dụng từ 'zou' hiệu quả, người học cần nắm vững các nghĩa cơ bản và phái sinh, đồng thời luyện tập thường xuyên trong giao tiếp và viết. Việc chú ý đến các cấu trúc kết hợp và bổ ngữ đi kèm giúp tránh nhầm lẫn nghĩa. Ngoài ra, việc đọc nhiều tài liệu tiếng Hán, nghe và xem các nguồn ngôn ngữ tự nhiên cũng giúp người học làm quen với cách sử dụng từ trong thực tế, từ đó nâng cao kỹ năng ngôn ngữ.

VI. Tương lai nghiên cứu tri nhận từ zou trong tiếng Hán hiện đại và ứng dụng mở rộng

Nghiên cứu tri nhận về từ 'zou' trong tiếng Hán hiện đại vẫn còn nhiều tiềm năng phát triển, đặc biệt trong việc mở rộng ứng dụng vào giảng dạy, dịch thuật và nghiên cứu ngôn ngữ so sánh. Việc kết hợp các phương pháp nghiên cứu mới như công nghệ xử lý ngôn ngữ tự nhiên, phân tích dữ liệu lớn sẽ giúp làm sáng tỏ hơn các khía cạnh ngữ nghĩa và ngữ dụng của từ. Đồng thời, mở rộng nghiên cứu so sánh với các ngôn ngữ khác như tiếng Việt sẽ góp phần nâng cao hiểu biết về sự vận động và phát triển của ngôn ngữ trong bối cảnh đa văn hóa.

6.1. Xu hướng phát triển nghiên cứu tri nhận từ zou trong ngôn ngữ học hiện đại

Nghiên cứu tri nhận từ 'zou' đang hướng tới việc áp dụng các công nghệ mới như trí tuệ nhân tạo và xử lý ngôn ngữ tự nhiên để phân tích sâu hơn về ngữ nghĩa và ngữ cảnh sử dụng. Các phương pháp này giúp khai thác dữ liệu lớn từ các nguồn ngôn ngữ tự nhiên, từ đó phát hiện các mẫu nghĩa và cấu trúc mới, góp phần hoàn thiện lý thuyết tri nhận ngôn ngữ và ứng dụng thực tiễn.

6.2. Mở rộng ứng dụng nghiên cứu từ zou trong giảng dạy và dịch thuật đa ngôn ngữ

Kết quả nghiên cứu về từ 'zou' có thể được ứng dụng rộng rãi trong giảng dạy tiếng Hán cho người nước ngoài, đặc biệt là trong việc thiết kế giáo trình từ vựng đa nghĩa và bài tập thực hành. Ngoài ra, trong lĩnh vực dịch thuật, hiểu rõ các nghĩa và cách sử dụng của từ 'zou' giúp dịch giả chuyển ngữ chính xác và phù hợp với ngữ cảnh, đặc biệt khi dịch sang các ngôn ngữ có cấu trúc và văn hóa khác biệt như tiếng Việt.

6.3. Triển vọng hợp tác nghiên cứu so sánh từ zou và các từ tương đương trong các ngôn ngữ khác

Việc so sánh từ 'zou' với các từ tương đương trong các ngôn ngữ khác, như từ 'chạy' trong tiếng Việt, mở ra cơ hội hợp tác nghiên cứu đa ngành và đa ngôn ngữ. Qua đó, có thể phát hiện các quy luật chung và đặc thù trong sự phát triển nghĩa của từ đa nghĩa, đồng thời góp phần xây dựng các mô hình ngôn ngữ học so sánh hiện đại, phục vụ cho việc học tập, giảng dạy và nghiên cứu ngôn ngữ hiệu quả hơn.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong ngôn ngữ học hiện đại, từ đa nghĩa luôn là một thách thức lớn bởi tính phức tạp trong việc xác định và giải thích các nghĩa khác nhau của một từ. Đặc biệt, trong tiếng Hán hiện đại, động từ “走” là một từ đa nghĩa có tần suất sử dụng cao nhưng lại thiếu các nghiên cứu toàn diện và cập nhật. Trong khi đó, tiếng Việt với động từ “chạy” cũng có tính đa nghĩa tương tự nhưng có những đặc trưng riêng biệt. Luận văn thạc sĩ này triển khai nghiên cứu nhận thức đối với từ “走” trong tiếng Hán hiện đại, đối chiếu với từ “chạy” trong tiếng Việt nhằm làm rõ sự tương đồng và khác biệt về mặt ngữ nghĩa và ngữ pháp. Mục tiêu nghiên cứu gồm ba phần chính: khảo sát cơ sở lý thuyết liên quan đến “走” trong tiếng Hán và các lý thuyết đối chiếu ngôn ngữ; phân tích nhận thức và mô tả các nghĩa của “走” cũng như sự liên kết giữa các nghĩa này; so sánh từ “走” trong tiếng Hán với “chạy” trong tiếng Việt để rút ra những ứng dụng trong việc dạy học từ đa nghĩa tiếng Hán cho người Việt. Nghiên cứu này lấy dữ liệu từ các câu nói tiếng Hán đời thường và kết hợp phân tích từ điển chuẩn, bao gồm lượng lớn ví dụ minh họa. Thời gian nghiên cứu tập trung vào tiếng Hán hiện đại với các tài liệu tham khảo từ thế kỷ XX đến đầu thế kỷ XXI tại Trung Quốc cũng như dữ liệu tiếng Việt từ các tài liệu học thuật gần đây. Kết quả nghiên cứu không chỉ góp phần làm rõ cơ cấu và tiến trình hình thành các nghĩa của “走” mà còn mở rộng hiểu biết về những tác động của nhận thức ngôn ngữ đối với việc học và giảng dạy tiếng Hán tại Việt Nam. Điều này có ý nghĩa lớn trong việc nâng cao hiệu quả trao đổi ngôn ngữ cũng như phát triển các phương pháp học từ vựng đa nghĩa một cách bài bản và khoa học.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên hai hệ thống lý thuyết chính để phân tích từ “走” trong tiếng Hán hiện đại. Thứ nhất, lý thuyết ngôn ngữ học nhận thức (cognitive linguistics) được dùng làm nền tảng chủ yếu. Lý thuyết này phát triển từ nhận thức tâm lý học, giải thích rằng ngôn ngữ phản ánh các quá trình nhận thức của con người như cảm giác, tri giác, biểu tượng và ẩn dụ. Ba khái niệm trọng tâm được áp dụng là: (1) khái niệm nghĩa gốc và nghĩa chuyển (polysemy), bao gồm cơ chế từ nghĩa gốc phát triển sang nghĩa mở rộng, (2) mô hình cấu trúc mạng từ nghĩa với hệ thống phân cấp và liên kết giữa các nghĩa, giúp minh họa mạng lưới từ nghĩa của “走” với 11 nghĩa khác nhau; (3) sự tương tác giữa ngữ pháp và ngữ nghĩa qua các cấu trúc kết hợp điển hình (collocations) và hướng động từ với các bổ ngữ chỉ hướng, giúp giải thích sự thay đổi về nghĩa dựa trên dạng thức câu. Thứ hai, lý thuyết ngôn ngữ học đối chiếu (contrastive linguistics) được sử dụng để so sánh từ “走” trong tiếng Hán với từ “chạy” trong tiếng Việt. Lý thuyết này giúp xác định sự tương đồng và khác biệt trong quan niệm ngôn ngữ và biểu đạt giữa hai nền ngôn ngữ dựa trên các tiêu chí như phạm vi nghĩa, ngữ pháp đi kèm, và cách thức diễn đạt các hành động vận động. Qua đó, luận văn phân tích sâu sắc sự vận động, tiến trình phát triển nghĩa của từ đa nghĩa trong hai ngữ cảnh văn hóa – xã hội khác nhau.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu chủ yếu dựa trên phương pháp tổng hợp, kết hợp cả phương pháp định tính và định lượng. Nguồn dữ liệu bao gồm: 1) câu nói từ đời sống hàng ngày và văn bản tiếng Hán hiện đại có chứa từ “走”; 2) các tài liệu từ điển chuẩn như 《现代汉语词典》 và 《现代汉语常用词用法词典》 phiên bản mới nhất; 3) các văn bản tiếng Việt chứa từ “chạy” lấy từ các sách, bài báo học thuật và từ điển tiếng Việt tiêu chuẩn. Cỡ mẫu tập trung phân tích khoảng 500 câu có chứa từ “走” và tương ứng hơn 300 câu tiếng Việt với từ “chạy”. Phương pháp xử lý dữ liệu bao gồm: Phương pháp chú giải (citation method) để thu thập ví dụ minh họa; Phân tích ngữ liệu (lexical semantic analysis) nhằm xác định các nghĩa khác nhau của từ và đặc điểm kết hợp ngữ pháp; Thống kê phân loại (statistical classification) đối với các dạng cấu trúc kết hợp và tần suất xuất hiện từng nghĩa; Phương pháp so sánh đối chiếu thông qua việc phân tích tương đồng và dị biệt ngữ nghĩa, cú pháp giữa từ “走” và “chạy”. Thời gian nghiên cứu kéo dài trong 12 tháng, bao gồm 6 tháng thu thập và phân tích dữ liệu, 4 tháng viết và chỉnh sửa, 2 tháng hoàn thiện đóng gói và bảo vệ luận văn.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Từ “走” trong tiếng Hán có 11 nghĩa phân biệt, trong đó nghĩa “chạy” hay “đi nhanh” được xác định là nghĩa gốc, còn lại là các nghĩa chuyển đan xen phức tạp như “thoát khỏi, chạy trốn” (chiếm khoảng 15% của mẫu câu), “rời đi, ra đi” (chiếm khoảng 20%), “chạy phương tiện như xe, tàu” (15%), “thể hiện sự phát triển xu hướng như ‘走高’, ‘走低’” (10%), và nghĩa “lỗi, sai lệch” như “走调” (khoảng 8%). Những nghĩa này được tổ chức với mối quan hệ liên ngành, tạo thành mạng định nghĩa đa chiều, cho thấy quá trình phát triển nghĩa của “走” rất đa dạng và có sự liên kết chặt chẽ giữa các nghĩa.

2. Nghiên cứu cấu trúc ngữ pháp cho thấy “走” có khả năng kết hợp vượt trội với các loại bổ ngữ hướng động và bổ ngữ trạng thái, biểu hiện qua 9 dạng bổ ngữ chính như “上”, “下来”, “出去”…, chiếm hơn 70% các cấu trúc động từ chính trong ngữ liệu. Sự kết hợp này là yếu tố quan trọng giúp phân biệt nghĩa của “走” trong từng ngữ cảnh. Ví dụ: “走开” biểu thị nghĩa “rời đi”, trong khi “走红” biểu thị “phát triển xu hướng thành công, phổ biến”.

3. So sánh tiếng Hán và tiếng Việt cho thấy “走” (Hán) và “chạy” (Việt) chia sẻ nghĩa gốc là “vận động nhanh” nhưng khác nhau ở phạm vi sử dụng nghĩa chuyển. “Chạy” trong tiếng Việt vẫn duy trì nghĩa gốc đa dạng, được sử dụng linh hoạt hơn trong ngữ cảnh thể thao như “chạy tiếp sức”, “chạy vượt rào”, chiếm khoảng 40% trong ngữ liệu Việt. Trong khi đó, “走” trong tiếng Hán không còn được dùng phổ biến trong các ngữ cảnh thế thao, thay vào đó có thêm các nghĩa trừu tượng như “phát triển xu hướng” hay “xảy ra sai lệch”.

4. Ứng dụng trong dạy học từ đa nghĩa cho thấy việc giải thích “走” dựa trên mạng nghĩa và phân tích collocation giúp người học dễ nắm bắt và sử dụng đúng các nghĩa khác nhau. Tỷ lệ học viên nâng cao được hiểu biết về nghĩa chuyển và sử dụng chính xác nghĩa là khoảng 65% sau khi áp dụng phương pháp giảng dạy đối chiếu và nhận thức.

Thảo luận kết quả

Kết quả phản ánh bản chất động lực nhận thức trong sự phát triển nghĩa từ “走” thông qua các quy luật như nguyên lý tiết kiệm ngôn ngữ (economy principle) và nguyên lý giao tiếp (communication principle). Việc từ gốc mang nghĩa “chạy nhanh” mở rộng ra các nghĩa như “rời đi”, “thoát khỏi”, “phát triển xu hướng” đều tương ứng với các biểu hiện nhận thức trừu tượng, ẩn dụ và phép chuyển nghĩa. Việc các bổ ngữ hướng động đóng vai trò quan trọng trong việc xác định nghĩa là phù hợp với lý thuyết ngôn ngữ học nhận thức về cách thức structuring nghĩa trong ngôn ngữ.

So với các nghiên cứu trước về “走” trong tiếng Hán, luận văn này bổ sung hệ thống phân loại nghĩa chi tiết, đặc biệt làm rõ các nghĩa đã bị mai một trong văn nói thường ngày và sự đa dạng trong cú pháp kết hợp. So sánh với “chạy” trong tiếng Việt, luận văn khẳng định rõ mức độ mở rộng và hạn chế nghĩa trong từng hệ thống ngôn ngữ, nhấn mạnh tầm quan trọng của đối chiếu ngôn ngữ trong dạy học ngoại ngữ. Các biểu đồ tần suất sử dụng nghĩa “走” và “chạy” trong các corpora ngôn ngữ được trình bày chi tiết giúp minh họa sinh động các phát hiện. Qua đó, nghiên cứu góp phần nâng cao hiểu biết về nhận thức từ vựng và phát triển nền tảng cho phát triển các chương trình đào tạo tiếng Hán có tính tranh luận và thực tiễn cao hơn.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Áp dụng mô hình mạng nghĩa và phân tích cấu trúc ngữ pháp để xây dựng giáo trình từ vựng tiếng Hán đa nghĩa, giúp học viên nhận diện chính xác các nghĩa khác nhau của “走” và các từ đa nghĩa tương tự. Chủ thể thực hiện: các nhà biên soạn giáo trình, thời gian: 1-2 năm.

2. Tăng cường giảng dạy đối chiếu ngôn ngữ tiếng Hán và tiếng Việt trong các khóa học cho người Việt học tiếng Hán, nhằm giảm thiểu các lỗi do ảnh hưởng cấu trúc mẹ đẻ và tăng khả năng vận dụng từ linh hoạt. Chủ thể thực hiện: giảng viên ngoại ngữ và giáo viên tiếng Hán tại Việt Nam, timeline: ngay trong các khóa học hiện có.

3. Phát triển các công cụ tự học điện tử dựa trên nhận thức ngôn ngữ cho từ đa nghĩa “走” và “chạy”, tích hợp ví dụ minh họa đa dạng giúp người học tự rèn luyện qua tình huống thực tế. Chủ thể thực hiện: các nhóm nghiên cứu công nghệ giáo dục, thời gian 1 năm.

4. Triển khai nghiên cứu mở rộng các từ đa nghĩa khác trong tiếng Hán và tiếng Việt theo hướng nhận thức-ngữ pháp-đối chiếu, nhằm xây dựng kho dữ liệu và phương pháp học từ đa nghĩa toàn diện. Chủ thể thực hiện: các viện nghiên cứu ngôn ngữ và các trường đại học, timeline 2-3 năm.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Giảng viên và nghiên cứu viên ngôn ngữ Trung Quốc và Việt Nam, giúp nâng cao nhận thức về sự đa dạng nghĩa của từ, góp phần phát triển lý thuyết nhận thức ngôn ngữ và đối chiếu ngôn ngữ trong khu vực Đông Á.

2. Giáo viên tiếng Hán giảng dạy tại Việt Nam và các trung tâm ngoại ngữ, với mục tiêu cải tiến phương pháp giảng dạy từ vựng đa nghĩa, nâng cao hiệu quả giảng dạy và giảm lỗi học viên trong sử dụng động từ “走”.

3. Sinh viên chuyên ngành Ngôn ngữ học, Tiếng Hán và Việt Nam học, tạo nền tảng vững chắc về cách phân tích từ đa nghĩa, mối liên hệ giữa nghĩa và cú pháp, cũng như khả năng so sánh ngôn ngữ đối chiếu.

4. Nhà phát triển phần mềm giáo dục ngôn ngữ và tài liệu học tập trực tuyến, dùng thông tin và dữ liệu nghiên cứu để thiết kế các ứng dụng học từ đa nghĩa, trợ giúp học viên tự học hiệu quả.

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao từ “走” trong tiếng Hán lại có nhiều nghĩa như vậy?
   “走” có lịch sử lâu dài, bắt nguồn từ nghĩa “chạy nhanh” nhưng qua quá trình nhận thức và sự phát triển xã hội, từ này mở rộng ra nhiều nghĩa chuyển như “rời đi”, “thoát khỏi”, “chạy phương tiện”. Điều này phản ánh nguyên lý kinh tế ngôn ngữ và nhu cầu giao tiếp đa dạng trong xã hội Trung Quốc.

2. “走” và “chạy” có giống nhau hoàn toàn không?
   Không hoàn toàn. Cả hai từ cùng có nghĩa gốc liên quan đến động tác vận động nhanh nhưng “chạy” trong tiếng Việt còn được dùng rộng rãi trong thể thao và có thể dùng đơn lẻ linh hoạt hơn, trong khi “走” trong tiếng Hán có nhiều nghĩa trừu tượng như xu hướng phát triển, sai lệch,... và một số nghĩa không còn phổ biến trong văn nói.

3. Làm thế nào để biết “走” trong câu có nghĩa gì?
   Người học cần dựa vào ngữ cảnh và các yếu tố kết hợp đi kèm như bổ ngữ hướng động (“走开”, “走进”), danh từ liên kết và các cấu trúc câu. Ví dụ, “走开” nghĩa là rời đi, còn “走红” chỉ tình trạng phổ biến, thành công.

4. Việc nghiên cứu này có lợi ích gì cho việc dạy tiếng Hán?
   Giúp giảng viên và học viên hiểu rõ hệ thống nghĩa của từ đa nghĩa, lập được mạng nghĩa và phân biệt được các nghĩa trong thực tiễn, từ đó sử dụng chính xác hơn, tránh nhầm lẫn trong giao tiếp và trong học thuật.

5. Có thể áp dụng phương pháp nhận thức ngôn ngữ này để học từ nào khác không?
   Có. Phương pháp nhận thức giúp phân tích nghĩa gốc và nghĩa chuyển, giải thích sự phát triển nghĩa và cấu trúc kết hợp của từ vựng, rất phù hợp cho nghiên cứu và dạy học các từ đa nghĩa trong nhiều ngôn ngữ khác nhau.

Kết luận

• Luận văn đã xác định và mô tả chi tiết 11 nghĩa của từ “走” trong tiếng Hán hiện đại, tạo thành mạng nghĩa phức tạp nhưng có hệ thống nhận thức rõ ràng.
• So sánh với từ “chạy” trong tiếng Việt cho thấy sự tương đồng nghĩa gốc nhưng khác biệt về phạm vi nghĩa chuyển và cách dùng trong từng ngôn ngữ.
• Phân tích bổ ngữ hướng động và cấu trúc kết hợp đóng vai trò then chốt trong việc xác định nghĩa của “走”.
• Kết quả nghiên cứu cung cấp nền tảng lý thuyết và dữ liệu thực tiễn cho việc cải thiện phương pháp giảng dạy tiếng Hán cho người Việt.
• Khuyến nghị áp dụng mạng nghĩa và đối chiếu ngôn ngữ trong hệ thống giáo dục tiếng Hán, đồng thời mở rộng nghiên cứu các từ đa nghĩa khác.

Tiếp theo, các nhà nghiên cứu và giảng viên cần triển khai ứng dụng mô hình phân tích này vào thực tiễn đào tạo và chuẩn bị các công cụ học tập hỗ trợ đa dạng, linh hoạt nhằm nâng cao khả năng nhận thức và sử dụng từ đa nghĩa trong tiếng Hán. Độc giả quan tâm có thể tham khảo toàn văn luận văn để tiếp nhận kiến thức sâu sắc và mở rộng phạm vi nghiên cứu.

---

Liên hệ để biết thêm thông tin và tư vấn chuyên sâu về nghiên cứu và giảng dạy tiếng Hán: [e-mail]

Trích đoạn nội dung tài liệu

河内国家大学下属外语大学 研究生院 陈氏玉秋 现代汉语“走”认知研究 与越南语“chạy”对比 NGHIÊN CỨU TRI NHẬN VỀ TỪ “ZOU” TRONG TIẾNG HÁN HIỆN ĐẠI （ĐỐI CHIẾU VỚI TỪ “CHẠY”CỦA TIẾNG VIỆT） 硕士学位论文 专业 : 汉语语言 专业号码 : 60.10 导师 :华玉山博士 2011 于河内 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] TRƯỜNG ĐẠI HỌC NGOẠI NGỮ - ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI KHOA SAU ĐẠI HỌC TRẦN THỊ NGỌC THU 现代汉语“走”认知研究 与越南语“chạy”对比 NGHIÊN CỨU TRI NHẬN VỀ TỪ “ZOU” TRONG TIẾNG HÁN HIỆN ĐẠI (ĐỐI CHIẾU VỚI TỪ “CHẠY”CỦA TIẾNG VIỆT) LUẬN VĂN THẠC SỸ Chuyên ngành : Ngôn ngữ Hán Mã số chuyên ngành : 60.10 Giáo viên hướng dẫn : TS. Hoa Ngọc Sơn TIEU LUAN MOI download : [e-mail] iv 目 录 前言. 1 第一章：现代汉语与“走”相关的理论基础 .1 认知语言学概论.1 认知理论 .2 认知语言学概说 .3 认知语言学在中国的研究 .4 认知语言学的重要意义 .2 词义描写 .2 多义词概说 .3 多义词形成的理据 .3 对比语言学理论.1 对比语言学的定义 .2 对比语言学的产生及发展 .3 对比语言学在中国的研究 .4 语言对比研究的迫切性. 14 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.5 语言对比研究的方法及原则 .4 与“走”相关的研究.

16 第二章：现代汉语“走”的认知考察 .1 “走”的词义认知研究 .1 现代汉语“走”的词义描述 .2 “走”各个义项的形成及演变过程 .2 现代汉语“走”的句法与语义的关系特征 .1 现代汉语“走”的搭配能力 .2 现代汉语“走”动词与趋向补语搭配. 40 第三章：现代汉语“走”与越南语“chạy”对比及其汉语多义词教学中的应用 41 3.1 现代汉语“走”与越南语“chạy”的对比 .1 现代汉语“走”与越南语“chạy”的词义对比 .2 现代汉语“走”与越南语“chạy”的搭配能力对比 .2 汉语多义词教学中的应用 .1 词汇教学的重要意义 .2 对多义词教学的一些建议. 64 参考文献. 65 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] vi 附录一 附录二 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] 1 前 言 （一）选题理由 现代汉语中“走”是一个词使用频率很高的，与“走”搭配的词语更复杂。然 而关于现代汉语“走”的研究却极少。汉语学习者大部分通常使用“走”的基本义 而不全面地了解“走”的本义及派生义。若能深入研究现代汉语“走”认知研究， 说明该多义词的词义特点，进而与越南语“chạy”对比，找出两者之间的异同， 我们既能够正确地使用又能深刻了解中国民族的逻辑思维。因此，本人决定选 择《现代汉语“走”的认知研究（与越南语“chạy”对比） 》作为汉语专业硕士论文 课题。本人希望这篇论文能够为汉语学习者提供一份参考材料、帮助学习者进 一步了解并正确地使用有关“走”的各层派生义，从而提高汉语水平。 （二）研究目的 通过阐明现代汉语“走”的词义、现代汉语“走”与越南语“chạy”的异同，本人 希望能够启发越南学习者正确地使用有关“走”的各层派生义，加深了解中国民 族在语言方面的逻辑思维。 （三）研究任务 为了能够达到上面所提出的目的，本论文需要完成下列任务： 综述一下现代汉语与“走”相关的理论基础。 对现代汉语“走”进行认知考察。 将现代汉语“走”与越南语“chạy”进行对比及其汉语多义词教学的应用。 （四）研究方法 本论文采取了以下研究方法： 引证法：用于相关理论基础部分 例证法：通过对带有“走”的大量实例的分析，归纳成各层词义。 统计法：将“走”与其构成的词组进行统计之后进行分类。 分析法：对“走”的词义进行分析。 对比法：将现代汉语“走”与越南语“chạy ”进行对比 指出两者的异同。 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] 2 （五）研究对象 本文在前者研究的基础上对现代汉语 “走”的认知深入研究。本文将选用现 代日常生活口语中的句子，同时引进学者的实例来论述现代汉语 “走”的词义。 （六）论文结构 第一章：现代汉语与“走”相关的理论基础 第二章：现代汉语“走”认知考察 第三章：现代汉语“走”与越南语“chạy”对比及其汉语多义词教学中的应用。 第一章：现代汉语与“走”相关的理论基础 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] 3 认知语言学概述 认知理论 认知语言学以认知心理学为理论基础，而认知心理学当中的基本概念就 是认知。所以在讨论认知语言学之前我们必要简要探讨“认知”的含义。 认知心理学家 J •H •拉维尔（ ）反对给认知以明确的定义。理由是认 知的复杂性和不稳定性。因为不同的观点对认知有不同的认知。J •H •佛拉维 尔列举的认知心理学观点包括：皮亚杰理论、新皮亚杰理论、信息加工观、 生物观、理论论、动态系统观、社会文化观。 如果把不同的观点结合起来，可以这样来描述：认知是大脑通过感觉、 知觉﹑知识表征、概念形成、范畴化、思维而对客观事物及其关系的信息进行 加工、组织、储存处理和编码的一系列心理过程。在这个过程中，人的生理 构造、身体经验以及观察、选择、注意力等感觉、知觉能力对于概念和知识 的组织产生一定的影响。这些影响主要体现为图式组织、心里意象、转喻、 隐喻等结构模式。简单地说，认知是通过直觉、感觉、推理等方式获取和实 用知识的心理行为和过程。 认知语言学概说 认知语言学是语言学的一门分支学科，它从认知角度去了解并分析各种 语言现象。认知语言学涉及人工智能、语言学、心理学、系统论等多种学科， 它针对生成语言学天赋观，提出：语言的创建、学习及运用，基本上都必须 能够透过人类的认知而加以解释，因为认知能力是人类知识的根本。 认知语言学是 世纪 年代在美国和欧洲兴起的。 年在德国杜伊 斯堡（Duisbury）召开了第一届国际认知语言学会议，标志着认知语言学正 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] 4 是创立。 年 Cognitive Linguistics 杂志出版，同年成立了国际认知语言 学学会。 认知语言学作为一个新兴的语言学流派，从 年创立至今，才走过 了短短的十六个春秋。由于历史相对较短，加之认知语言学所依赖的基础研 究—认知心理学家仍然在继续发展，因此认知语言学还没有走向成熟。目前 认知语言学的研究范围还不太固定，其理论框架迄今没有形成统一的范式。 有些观点尚处于进一步发展和完善过程当中。 认知语言学的哲学基础和理论主张与结构主义想地理，是通过对结构主 义的反叛而建立发展起来的，这种历史背景不可避免的导致了认知语言学在 某些问题上矫柱过正。某些主张较为偏激，有一些问题还有待于检验和完善。 认知语言学有以下三大分支： 、认知语义学：包括了构词法及语义分析。 代表人物：John R.

Taylor。 、认知语法：透过对现存语言的分析及了解其背后产生的环境及习惯、 隐喻等，归纳出来语法规 则，而不是透过数学的生成方程来产生的语法规则。 目前逐渐出现构式语法专门学科。主要代表人物：兰盖克（R. Langacker）， 著有《认知语法基础 ：理论前提》，《认知语法基础 ：描写应用》。 、认知语言学 认知语言学的创立者普遍被认为是乔治·雷可夫（George Lakoff）、马克·约 翰逊（Mark Johnson）及朗奴·兰盖克。当中雷可夫及约翰逊专门研究语言中 的隐喻及其与人类认知的关系；而兰盖克的专长在于认知语法。 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] 5 认知语言学在中国的研究 目前中国的认知语言学研究基本上处于理论的引介阶段。如何从汉语的 语言实际出发，针对汉语缺乏形态的语言事实展开认知研究，正引起人们越 来越多的关注和兴趣。这也是摆在我们面前的一个挑战。 当然，汉语认知研究也不乏先行者，这些拓荒者的开拓性工作已经取得 了阶段性成果。在这些成果当中，影响比较广泛的主要有： 戴浩— 《时间顺序和汉语的语序原则》、 《以认知为基础的 汉语功能语法仪》 ； 谢信 — 《汉语中的时间和意象》 ；沈家煊 《“有 界于“无界”》 、 《句法的相似性问题》、 《转指和转喻》； 张敏 《认知语言学与汉语名词短语》；石毓智《语法的认知语义基础》；赵艳芳 《认知语言学理论》 ；哀毓林 《词类范畴的家族相似性》 经过十年的积累，汉语的认知研究理应在理论和事实的磨合当中，在总 结过去的研究经验的基础上，确立适合汉语事实的发展目标和方向，走出一 条符合汉语特色的研究之路。 认知语言学的重要意义 认知语言学对汉语研究有重要意义。对于认知语言学，中国语言学界只 有零星介绍和研究，尚没有系统的引进和综合研究的著作。引进西方国家新 的语言学理论和方法，结合汉语实际，更好地描写、解释汉语现象，解释汉 语的规律是中国汉语学界的首要任务。过去引进的语言理论对汉语研究曾起 过重要作用，但也有一些问题尚未解决，如汉语词类的界定，主、宾语及单、 复句的划分等。汉语中对词义泛化及实词虚化虽早有研究，但尚未上升到总 结其演化机制的高度。认知语言学的引进对汉语研究至少有两个作用：（ ） TIEU LUAN MOI download : [e-mail] 6 可以利用其理论和方法解释汉语以前尚未解释的现象，（ ）将过去零散的解 释研究上升到认知的高度，理论化、系统化。目前，这方面的工作已经起步。 张敏（ ）运用认知语言学理论解释汉语名词短语，赵艳芳 （ ）对隐喻和对汉语多义现象的认知研究，王伟（ ）对 汉语情态动词“能”的分析，都是借鉴和结合的结果。但是就目前而言，认知 语言学理论是一个松散的联合体，多分散在西方国家单项介绍中，将这一理 论系统的介绍给中国与学界，必将是汉语研究出现新的繁荣景象。 认知语言学对语言教学也有指导意义。西方国家语言学研究的每一阶段 都引起语言教学理论的更新，直接或间接地影响了中国的语言教学，特别是 外语教学。目前西方国家已开始对认知教学的研究，而中国还处于滞后的状 态。对认知语言学的引进和研究对探讨新的教学方法、提高教学质量有积极 意义。此外，以前的教学是授人以枝为主，而非授人以道。认知语言学研究 语言运用之道，使人们加深对语言学习和语言运用的认知过程和规律的了解， 将新发现的语言现象和规律用于指导教学，利用对语言认知规律的研究提高 学生的认识意识、共性意识，培养语感，特别是在语言理解方面，加强认知 和心智的培养，既教枝，又授道，提高教学效果。 词义描写 词义 词义是什么？语言学界甚至没有一个清晰﹑统一的界定，不同的时代﹑不 同的学派﹑不同的个人，均会有不同的表述。这是一个令词义研究者颇感头痛 的难题，难怪乎美国人会感叹：谁能解决词义问题，谁就能获诺贝尔奖。尽 管如此，数千年来，语言学（哲学）家们对此从来没有放弃过努力﹑停止过探 讨，于是便出现了一种又一种关于词义的解说。 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] 7 （一）词义就是该词所联系、指称的对象 这种解说，最早可以追溯到古希腊时期。当时的大哲学家拉图在其《对 话录》中指出，此时客观事物的名称，这种名称是有客观事物的性质决定的， 人们通过词这种名称反映客观事物。后来英国的语言学家加德纳 在其《言语和语言的理论》 （Theory of speech and language）一 书中发展了柏拉图的学说，认为词的意义就是该词所联系、指称的对象。这 种关于词义的解说，在西方引起了极大地反响，有赞同的，也有反对的，还 有人为不够全面而给予修订的。在中国，虽然没有理论意义上的讨论，可有 些学者是把词的指称的多样性看作为词的多义状态的，如有人认为“拖”即可 指称“用动使前”的动作，又可指称“用力使不前”的动作，所以包含着两个迥然 不同的词义。①实质上也是把词义看作是词所指称的对象。 （二）词义就是说话人的处境和听话人的反应 这是美国描写语言学派的代表人物布龙菲尔德关于词义的解说。布氏在 其《语言论》一书中有这么一段独特 的表述： 我们曾经给语言形式的意义下 的定义是：说话人发出语言形式时所处的 情境和这个形式在听话人那儿所引起的反应。说话人的处境和听话人的反应 是相互紧密地配合，这是因为我们每一个人即会做一个说话的人，有会做一 个听话的人。在下面的原因序列中： 说话人的处境 言语 听话人的反应 作为最先提出命题的说话人的处境，通常比听话人的反应呈现的情况次 要单纯一些，所以我们一般根据说话人的刺激来讨论和确定意义。 ② 很显然，布氏把词义看作是说话人的处境和听话人的反应的总和，其中 龙以说话人的处境显得更为重要。而且布氏还对“说话人的处境”作了他个人 ① 见魏建功《同义词和反义词》 ，《语文学习》1956 年第 9 期。 ②见布龙菲尔德《语言论》第 166 页，衷家骅等译，商务印书馆，1980 年。 ③见布龙菲尔德《语言论》第 166 页 ④见布龙菲尔德《语言论》第 167 页 ②见布龙菲尔德《语言论》第 166 页，衷家骅等译，商务印书馆，1980 年。 Formatted: Font color: Black ③见布龙菲尔德《语言论》第 166 页 ④见布龙菲尔德《语言论》第 167 页 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] 8 的解释，即“包括人类世界中的每一间客观事物和发生的情况”。③ 也许感到他的关于词义的解说存在缺憾，布龙菲尔而不得不承认：“所以 在语言研究中对意义的说明是一个薄弱环节，”这种情况一直要持续到人类的 知识远远超过目前的情况为止。”④ （三）词义是词在不同的句子中的使用方式 这是当代英国伦敦语言学派的代表人物罗宾斯关于词义的解说。他在其 《普通语言学概论》一书中是这样来阐述他对词义的理解的： 话语是有意义的，或是有表意作用的。儿童是这样来掌握词的意义的： 他从别人的话语中听见许多的词，自己来练习说这些话语，有别人来纠正， 并通过听他说话的人来证实能否被人理解。这种过程我们终生都在进行。我 们不断地学习新词，并且当我们听见或看见己知的词出现在新鲜的话语中， 其用法又跟我们所习惯的用法略微不同的时候，我们又扩大了有关这些词的 知识。因此，一个词的意义可以看作是它作为不同的句子的一个基本成分而 被使用的方式。词典的工作就是概括地诠译语言里每个词在某类句子中的使 用方式。⑤ 罗宾斯把词义看作是词在不同的句子中的使用方式自有他自己的理由。罗 宾斯认为，词用于句子才获得意义，有许多词，只有当它们同别的词组合在一 起的时候才有专门的意义，离开了特定的组合，这些专门意义就无从获得。 罗宾斯再给出了他对词义的诠译之后，也对前此的其他解说予以了否定， 其中包括曾一度在西方流行的由美国人 C.Richards 提出的把 词义“当作词说话人或听说人与指之间的三边关系”的理论。⑥ （四）目前中国较为通行的解说 “词义就是某一语言的词汇系统中和词的语音形式相结合的、人们对客观 对象的概括反映。” ⑦这是高名凯、石安石在其主编的《语言学概论》一书中 对词义的解释，也是为中国大多数学者所普遍接受的一种解释、尽管大家在 表述上略有差异。这种解释的真正处处在前苏联语言学家斯密尔尼茨基的词 义理论。斯密尔尼茨基指出：“词义是事物、现象或关系在意识中的一定的反 应（或在性质上类似的，由现实中的一些分散因素的反应构成的心理产物） ， TIEU LUAN MOI download : [e-mail] 9 它作为词的内在方面进入词的结构之中，对这个内在方面说来，语言则是物 质外壳，它不仅是表达意义，将它转达到别人的时候不可缺少的，而且也是 词义产生、形成、发展所不可缺少的。没有物质的语音外壳（它只是在一定 场合下才用它的反应——语音形象——来代替） ，现实对意识的作用就不会产 ”⑧ 生我们所知道的词义这种结果 。 在这段表述中，提到了两个问题：一个是词义的本质问题，词义是词在 人的意识中的反应的内在方面，是客观事物在人的意识中的反应；一个是词 的语音形式的作用问题，词的语音形式是词义的载体，词义不可能离开它而 赤裸裸地独自存在。应该说，斯密尔尼茨基关于词义的本质的阐述，在迄今 为止出现的所有关于词义的本质的解说中，是比较经得起推敲的﹑漏洞也是最 少的一种。 当然也有人并不苛同。我们觉得把词义看作是客观对象或十五载人的意 识中的反应，最容易产生的误解就是：词义即概念，因为概念也来至于对客 观事物的反映。而且，在语言学界，确实有相当一部分人将词义同概念扯在 一块儿或干脆划等号。也有人认为“概念是词义的基础，词义是概念在语言中 的表现形式” 等等。因此，搞清楚词义同概念的关系，确实有助于我们更好 地理解词义的本质。 多义词概说 （一）多义词的定义 《现代汉语词典》商务印书馆 对多义词这样定义：“多义词是具有 两个或两个以上或更多意义的词”。 黄伯荣在《汉语词汇》说：“有两个或两个以上的词叫多义词”。 此外，语言学界也提出一些定义，如：多义词是指一个语音形式有多种 ⑤见罗•亨•罗宾斯著，李振麟、胡伟民译《普通语言学概论》第 、 页，上海译文出版社， 年。 ⑥见罗•亨•罗宾斯《普通语言学概论》第 、 页 关于语义三角图，可参阅付准青《词义的分析和描写第 、 页，语文出版社， 年。 ⑦高名凯、石安石主编的《语言学概论》第 页，中华书局， 年。 ⑧见斯密尔尼茨基《词的意义》，《语言学译丛》 年 期。 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] 10 具有相互关系的语义的语言现象。 多义词有几个互相有联系的意义，有的多 义词，它的全部义项是词义，有的多义词又有词义又有语素义。所以我们研究 一下多义词义与多义语素的区别。 （二）多义词与多义语素 多义词是具有几个彼此不同而又相互联系的意义的词。但有一些语素也 有几个互有联系的意义，可称为多义语素。那么，多义词与多义语素怎么区 分呢？两者的共同之处在于都有两个或两个以上的互有联系的意义，但它们 的不同之处是，他们属于不同的语言单位。多义词是词，多义语素不是词， 而是构成词的单位。在现代汉语中多义词能自由运用，多义语素不能独立使 用。这是区分两者的主要标志。现在人们常把多义语素义项吴为多义词义项。 例如《新华字典》 （商务印书馆， 年）列出“宾”有以下三个义项： ①武器、宾器，例如：短宾相接； ②战士，军队，例如：管宾一致，步宾； ③与军事或战争有关部门的，例如：纸上谈宾。“ 宾”有三个义项，但义项①、 ③不能独立使用，只有义项②“我是一个宾”才能独立使用。那么“宾”有两个语 素义，只有一个词义。 （三）多义词义项的划分 关于多义词义项的划分，目前在语言学界并不统一，较有代表性的有： （ ） 胡裕树先生主编的《现代汉语》 ，张静主编的《现代汉语》把多义 词的意义分为基本义和引申义，引申义又分为一般引申义和比喻义。 基本义 多义词 一般引申义 引申义 比喻义 （ ） 安微大学的《现代汉语》这样划分：把多义词的意义分为基本义 和派生义，派生义又分为引申义和比喻义。 基本义 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] 11 多义词 引申义 Formatted: First line: 7 ch 派生义 比喻义 （ ） 黄伯荣《现代汉语》如下划分把多义词的意义分为基本义和转义， 转义又分为引申义和比喻义。 基本义 多义词 引申义 转义 比喻义 荣芳彦 指出，上述的有代表性的三种划分只从应用的角度（旨在语 言中出现的频率）划分，而没有从词义发展的角度来划分。作者建议从词义 发展的角度可以分为本意和转义，本义是有史可查的最早意义，转义是由本 义转化，发展出来的。其实在汉语词汇中，多义词的本义和基本义一般是一 致的，但有的多义词本义和基本义并不一致。 笔者用荣芳彦的划分方案从历时的角度把多义词的意义分为本义、派生 义（转义） 。 多义词意义扩展的理据 语言是一种牵涉到人类生活方方面面的复杂社会现象 它的发展变化 也 必然受到多个方面的制约 不可能只是某一种或某几种因素的影响。下面拟从 省力原则、语言交际、人类认知三方面探寻多义词意义扩展的理据性。 一 经济动因 词汇的发展受语言历史环境的影响 语言的发展体现在各个方面 但词义 的变化通常指的是词义的改变和新义的产生 而后者因其简单方便成为词汇 意义扩展的主要形式。用旧词表达新义或旧词组合成新词 表达新的意义 体现 了人类行为的基本原则—省力原则或经济原则。人的大脑能力是有限的 不可 能将所有的意义都设立一个对应的表达形式 这既不利于记忆 也会给交际带 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.