phần mở đầu và kết luận, luận án đƣợc triển khai trên 3 chƣơng: Chƣơng 1: Tổng quan vấn đề nghiên cứu và cơ sở lý thuyết Trong chƣơng này, chúng tôi sẽ khái quát những vấn đề lý luận liên quan trực tiếp đến đề tài nghiên cứu của luận án nhƣ vấn đề cảnh huống ngôn ngữ, khái niệm song (đa) ngữ và vấn đề giao tiếp trong xã hội đa ngữ, vấn đề năng lực và thái độ ngôn ngữ, vấn đề giáo dục ngôn ngữ ở vùng dân tộc thiểu số… Chƣơng 2: Cảnh huống ngôn ngữ ở huyện Mƣờng Chà – tỉnh Điện Biên Trên cơ sở lý thuyết chung về cảnh huống ngôn ngữ, nội dung chƣơng 2 sẽ trình bày một số yếu tố tác động đến cảnh huống ngôn ngữ ở Mƣờng Chà nhƣ đặc điểm kinh tế - xã hội, đặc điểm về sự phân bố dân cƣ cũng nhƣ đời sống của ngƣời dân tộc thiểu số ở Mƣờng Chà, chính sách ngôn ngữ đối với vùng dân tộc thiểu số. Phần nội dung chính của chƣơng sẽ miêu tả và phân tích đặc điểm cảnh huống ngôn ngữ ở Mƣờng Chà. Chƣơng 3: Năng lực ngôn ngữ, tình hình sử dụng ngôn ngữ và thái độ ngôn ngữ của ngƣời dân tộc thiểu số ở huyện Mƣờng Chà – Tỉnh Điện Biên Trong chƣơng này, chúng tôi sẽ khảo sát đặc điểm giao tiếp của ngƣời dân tộc thiểu số trong gia đình và ngoài xã hội, các tình huống giao tiếp quy thức và phi quy thức, ngôn ngữ chính đƣợc sử dụng trong các tình huống đó. Luận án cũng sẽ tập trung làm rõ năng lực sử dụng ngôn ngữ và thái độ ngôn ngữ của ngƣời dân tộc thiểu số ở Mƣờng Chà theo từng nhóm đối tƣợng, quá trình linh hoạt sử dụng ngôn ngữ trong giao tiếp.
Từ đó, luận án sẽ đề xuất một số kiến nghị cho vấn đề bảo tồn sự đa dạng ngôn ngữ ở Mƣờng Chà nói riêng và Điện Biên nói chung. 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Chƣơng 1 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ THUYẾT Chƣơng này trình bày một cách tổng quan có lựa chọn các công trình nghiên cứu liên quan đến vấn đề song (đa) ngữ từ các quan điểm khác nhau và xác định cơ sở lý thuyết cho đề tài từ những nghiên cứu mang tính lý luận về song (đa) ngữ, cảnh huống ngôn ngữ, năng lực và thái độ ngôn ngữ, giáo dục ngôn ngữ. Nội dung của chƣơng đƣợc chia làm 2 phần chính: phần 1 trình bày tổng quan vấn đề nghiên cứu và phần 2 là cơ sở lý thuyết. Tổng quan vấn đề nghiên cứu 1.
Tình hình nghiên cứu ở ngoài nước 1. Những nghiên cứu mang tính lý luận liên quan đến vấn đề song (đa) ngữ Không có nghi ngờ rằng một bức tranh nhiều sắc thái hơn của ngôn ngữ loài người, và của cả tâm trí con người, đã nổi lên như là một kết quả của cuộc nghiên cứu về song ngữ và đa ngữ trong nhiều thập kỷ. Chúng ta hiểu thêm rất nhiều về khả năng của con người đối với ngôn ngữ thông qua những nghiên cứu này nếu so với bất cứ quan điểm đơn ngữ nào có thể cung cấp (There is no doubt that a much more nuanced picture of the human language falculty, and indeed of the human mind, has emerged as a result of extensive research on bilingualism and multilingualism over many decades. We understand more about the human capacity for language through such research than the monolingual perspective can ever offer.) [Li Wei, 2013, tr.45] Mặc dù hầu hết mọi ngƣời trên thế giới sử dụng nhiều hơn một ngôn ngữ trong cuộc sống hàng ngày, các phƣơng pháp tiếp cận để nghiên cứu hiện tƣợng song ngữ thƣờng là các phƣơng pháp nghiên cứu đơn ngữ.
Trong vài thập kỷ trở lại đây, sự quan tâm đến hiện tƣợng song ngữ và tiếp xúc ngôn ngữ đã mang lại một số cách tiếp cận mới dựa trên nghiên cứu tại các cộng đồng đa ngữ khác nhau của thế giới. “Tiếp xúc ngôn ngữ và song ngữ” của Rene Appel và Pieter Muysken (2006) là một nghiên 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com cứu mang tính lý luận về vấn đề này. Cuốn sách này đƣợc xuất bản lần đầu vào năm 1987 tại Edward Arnold (đƣợc tái bản vào năm 2006 tại Amsterdem). Trong nghiên cứu này, song ngữ đƣợc coi là một hệ quả của tiếp xúc ngôn ngữ.
Tiếp xúc ngôn ngữ đƣợc nhìn từ bốn quan điểm khác biệt: xã hội song ngữ; ngƣời song ngữ; sử dụng ngôn ngữ trong cộng đồng song ngữ; cuối cùng là chính ngôn ngữ (ngôn ngữ thay đổi khi tiếp xúc với nhau? Làm thế nào ngôn ngữ mới có thể xuất hiện từ sự tiếp xúc ngôn ngữ?). Kết quả nghiên cứu cung cấp một cái nhìn tổng quan rất cần thiết về vấn đề song ngữ và tiếp xúc ngôn ngữ trong nghiên cứu. Từ đó, lĩnh vực này đã trải qua một sự phát triển to lớn, dẫn đến một loạt các cuộc điều tra mới và một vài tạp chí chuyên ngành nhƣ “Tạp chí Quốc tế Song ngữ”, “Tạp chí phát triển đa ngôn ngữ và đa văn hóa”, và “Song ngữ: Ngôn ngữ và nhận thức”. Một số nghiên cứu lý thuyết cơ bản hơn cũng đã xuất hiện từ cuối thập kỷ 90 của thế kỷ trƣớc.
“The Handbook of Bilingualism” của Tej K. Ritchie xuất bản lần đầu năm 2004 và các lần tái bản sau đó với tựa đề “The Handbook of Bilingualism and Multilingualism” đã cung cấp những nghiên cứu trong những vấn đề trọng tâm phát sinh trong việc xem xét các hiện tƣợng đa ngữ, từ sự diễn tả của hai ngôn ngữ trong bộ não cá nhân đa ngữ đến các hình thức khác nhau của giáo dục đa ngữ, bao gồm cả tình trạng đa ngữ ở từng khu vực của thế giới. Đồng thời, những nghiên cứu này cũng cung cấp những quan điểm và phƣơng pháp tiếp cận về đa ngữ khác nhau, từ nghiên cứu thần kinh và tâm lý ngôn ngữ học, ngôn ngữ học xã hội để nghiên cứu hiện tƣợng đa ngữ. Peter Auer và Li Wei (2007) cũng đã có một giới thiệu ngắn gọn về song ngữ và đa ngữ trong các trƣờng học, nơi làm việc, và ở trong một thế giới toàn cầu hóa.
Các tác giả đã sử dụng một số cách tiếp cận để giải quyết vấn đề và đặt câu hỏi ở phạm vi rộng về song ngữ và đa ngữ trong xã hội, bao gồm cả vấn đề thu nhận ngôn ngữ và bảo tồn song ngữ. Một công trình tổng hợp các nghiên cứu về “Ngôn ngữ học xã hội và giảng dạy ngôn ngữ” của Sandra Lee McKay & Nancy H Hornberger (2009) đã giới thiệu về các lĩnh vực xã hội học cho các giáo viên giảng dạy ngôn ngữ thứ hai. Cuốn sách bao 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com gồm các lĩnh vực cơ bản của ngôn ngữ học xã hội, bao gồm cả các biến thể của khu vực và xã hội trong các phƣơng ngữ, ngôn ngữ và giới tính, thế giới tiếng Anh và giao tiếp liên ngữ. Mỗi chƣơng đƣợc viết riêng cho công trình này bởi một cá nhân đã thực hiện nghiên cứu sâu rộng về các chủ đề liên quan đến đa ngữ.
Áp dụng phƣơng pháp xã hội, Jean-Jacques Weber và Kristine Horner (2012) trong công trình nghiên cứu của mình đã trình bày các lý thuyết về đa ngữ. Các tác giả đã đặt những câu hỏi giả định về ngôn ngữ và đa ngữ và khuyến khích ngƣời đọc nghĩ nghiêm túc về các vấn đề xã hội và giáo dục quan trọng nhƣ sau: Làm thế nào làm ngôn ngữ “rò rỉ” vào nhau (chứ không phải đƣợc xác định rõ ràng nhƣ các thực thể)? và điều gì có thể giúp chúng ta xác định thế nào đơn ngữ và đa ngữ? Theo nghĩa một ngôn ngữ có thể được cho là đang bị đe dọa, những lợi ích và những cạm bẫy của việc cố gắng để khôi phục lại nó là gì? Cách tốt nhất để tổ chức một hệ thống giáo dục đa ngữ là gì? … Các tác giả cũng cung cấp một cách tiếp cận khác để nghiên cứu đa ngữ. Cùng với đó, các nội dung lý thuyết đƣợc khám phá thông qua một loạt các nghiên cứu trƣờng hợp từ khắp nơi trên thế giới. Những nghiên cứu trường hợp về hiện tượng song (đa) ngữ Fishman (1964, 1965, và 1968) là một trong những ngƣời đầu tiên giới thiệu phƣơng pháp nghiên cứu sự lựa chọn ngôn ngữ (hay sử dụng ngôn ngữ) bằng cách đề xuất các lĩnh vực (các bối cảnh có tổ chức) mà ông mô tả là một tập hợp của các yếu tố nhƣ vị trí, chủ đề và ngƣời tham gia.
Những lĩnh vực điển hình mà Fishman đề xuất bao gồm gia đình, bạn bè, hàng xóm, thị trƣờng, tôn giáo, trƣờng học, nơi làm việc, và cơ quan. Một nghiên cứu lớn về mô hình sử dụng ngôn ngữ là nghiên cứu của Gal (1979) ở Oberwart, Áo. Gal đã thực hiện một nghiên cứu trong cộng đồng của những ngƣời song ngữ Hungary và Đức. Để thu thập dữ liệu, Gal sử dụng phƣơng pháp quan sát tham dự và phỏng vấn.
Gal tìm thấy một mô hình rõ ràng của sự lựa chọn ngôn ngữ. Tuổi tác là một yếu tố quan trọng trong việc dự đoán việc sử dụng ngôn ngữ Đức so với Hungary. Sự chuyển dịch ngôn ngữ xảy ra khi những ngƣời trẻ tuổi đang sử dụng tiếng Đức trong các lĩnh vực mà những ngƣời lớn tuổi sử dụng Hungary. 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Một cuộc khảo sát xã hội học quy mô lớn với kỹ thuật điều tra hiện đại là cuộc khảo sát sử dụng ngôn ngữ ở Himachal Pradesh, một bang nhỏ ở Ấn Độ.
Misra và Dua (1980) đã tiến hành một nghiên cứu toàn diện về tình hình đa ngữ rất phức tạp với một vấn đề khó khăn trong việc xây dựng các mục tiêu và đối tƣợng, thu thập và xử lý dữ liệu liên quan đến nhiều biến ngôn ngữ và xã hội. Kết quả điều tra xã hội học về ngôn ngữ của Himachal Pradesh tiết lộ sự thật đa dạng về tiếng địa phƣơng và ngôn ngữ, về việc sử dụng chúng trong các lĩnh vực xã hội khác nhau và trình độ của ngƣời trả lời. Kết quả nghiên cứu cung cấp một số quan điểm để xem xét tình hình ngôn ngữ phức tạp của nhà nƣớc Ấn Độ. Tƣơng tự nhƣ vậy, Krueger (1986) cũng đã làm một cuộc khảo sát về thái độ ngôn ngữ và việc sử dụng ngôn ngữ trong cộng đồng đa ngữ giữa những ngƣời nói tiếng Gujarati ở Ấn Độ.
Nghiên cứu này nhằm xác định đầy đủ Tiếng Hin-di, tiếng Urdu, hoặc tiếng Anh để giao tiếp ở một mức độ sâu sắc và cá nhân. Ông đã thiết kế các bài kiểm tra thái độ với các loại sau: 1. Những lĩnh vực sử dụng ngôn ngữ 2. Cách thức sử dụng ngôn ngữ 3.