Chương 1: Những vấn đề lý luận về tội phạm lừa đảo trực tuyến trên không gian mạng. - Chương 2: Thực tiễn tình hình tội phạm lừa đảo trực tuyến trên không gian mạng tại tỉnh Quảng Nam. - Chương 3: Dự báo tình hình và các giải pháp phòng ngừa, đấu tranh tội phạm lừa đảo trực tuyến trên không gian mạng từ thực tiễn tỉnh Quảng Nam. NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ TỘI PHẠM LỪA ĐẢO TRỰC TUYẾN TRÊN KHÔNG GIAN MẠNG 1.
Một số khái niệm liên quan 1. Khái niệm tội phạm Theo nguồn Bách khoa toàn thư mở Việt Nam thì “Tội phạm là hành vi vi phạm mang tính chất nguy hiểm cho xã hội, hành vi này đi ngược lại với chuẩn mực đạo đức và trật tự của xã hội. Các cá nhân, tổ chức phạm tội khi bị phát hiện sẽ bị truy cứu trách nhiệm và sẽ phải chịu các hình phạt theo quy định của bộ luật hình sự.[1] Theo quan điểm của Émile Durkheim – dưới góc độ xã hội học thì tội phạm được hiểu là bất kỳ hành vi nào có gây hại đến xã hội, đặc biệt là những hành vi gây tổn thất đến an ninh, trật tự và an toàn của cộng đồng. Mặt khác, dưới góc độ pháp luật thì tội phạm được giải thích “Là hành vi nguy hiểm cho xã hội được quy định trong Bộ luật Hình sự do người có năng lực trách nhiệm hình sự hoặc pháp nhân thương mại thực hiện một cách cố ý hoặc vô ý, xâm phạm độc lập, chủ quyền, thống nhất, toàn vẹn lãnh thổ Tổ quốc, xâm phạm chế độ chính trị, chế độ kinh tế, nền văn hóa, quốc phòng, an ninh, trật tự, an toàn xã hội, quyền, lợi ích hợp pháp của tổ chức, xâm phạm quyền con người, quyền, lợi ích hợp pháp của công dân, xâm phạm những lĩnh vực khác của trật tự pháp luật xã hội chủ nghĩa mà theo quy định của Bộ luật hình sự phải bị xử lý hình sự.[15] Tóm lại, tội phạm là một hiện tượng tiêu cực trong xã hội.
Tội phạm là hành vi vi phạm pháp luật do người có năng lực trách nhiệm hình sự hoặc pháp nhân thương mại thực hiện xâm phạm và gây ra sự tổn thất, nguy hiểm hoặc bất lợi cho cá nhân, xã hội và đất nước. Các hành vi tội phạm được quy định cụ thể tại Bộ Luật Hình Sự (hiện hành là BLHS năm 2015, SĐBS 2017) và người phạm tội phải bị truy cứu trách nhiệm, xử lý theo quy định của từng hành vi phạm tội. Khái niệm lừa đảo trực tuyến Hiện nay, tình trạng lừa đảo trực tuyến phát triển ở nhiều quốc gia trên thế giới trong đó có Việt Nam, đây vẫn là một vấn đề nghiêm trọng và diễn ra ngày càng phức tạp. 6 Lừa đảo trực tuyến là hành vi gian lận, lừa dối hoặc đánh lừa người khác thông qua mạng internet để đạt được lợi ích cá nhân hoặc mục tiêu không chính đáng.
Đây là một hành vi không trung thực và thường gây ra hậu quả khó lường, thiệt hại cho người bị lừa đảo. Lừa đảo có thể diễn ra ở nhiều lĩnh vực và nhiều môi trường khác nhau, bao gồm tài chính, kinh doanh, mạng lưới xã hội và thậm chí cả trong các mối quan hệ cá nhân, bạn bè, gia đình và mọi người xung quanh. Hay theo một cách hiểu khác thì “Lừa đảo trực tuyến là hoạt động sử dụng mạng internet để gian lận, lừa đảo người khác thông qua các phương tiện điện tử và nhiều hình thức khác nhau, điển hình như sử dụng các kỹ thuật công nghệ cao để xâm nhập vào các hệ thống trên không gian mạng. Đây thường là các hoạt động lừa đảo, bao gồm các hình thức như: gửi email giả mạo, trang web giả mạo, tin nhắn giả mạo, lừa đảo qua điện thoại, các trang mạng xã hội và qua công việc hoặc các hình thức khác nhằm mục đích chiếm đoạt thông tin cá nhân, tài sản, gây hậu quả không mong muốn cho nạn nhân”.
Khái niệm tội phạm lừa đảo trực tuyến trên không gian mạng Tội phạm lừa đảo trực tuyến trên không gian mạng (gọi tắt TP LĐTT trên KGM) không giống như tội phạm truyền thống. Có rất nhiều cách định nghĩa về loại tội phạm này nhưng nhìn chung nhất thì: TP LĐTT trên KGM là những cá nhân hoặc tổ chức sử dụng internet, chúng thuần thục các công nghệ kỹ thuật số và nhiều ứng dụng khác nhằm thực hiện các hành vi gian lận, lừa đảo, hoặc đánh lừa người khác với mục đích chiếm đoạt thông tin cá nhân, tài sản hoặc tiền bạc. Các tội phạm này thường sử dụng các kỹ thuật số phức tạp, lợi dụng sự tin tưởng, thiếu hiểu biết của người dân và mức độ không cảnh giác của người dùng mạng để đạt được mục đích của mình. TP LĐTT trên KGM thường tận dụng sự tin tưởng, sơ hở trong bảo mật của ứng dụng để thực hiện các hành động gian lận.
Xét về bản chất thì TP LĐTT trên KGM cũng có đầy đủ các tính chất, đặc điểm như mọi tội phạm truyền thống khác, cũng được xem là tội phạm nguy hiểm cho xã hội, gồm 4 cấu thành cơ bản của một tội phạm đó là mặt khách thể, mặt khách quan, chủ thể của tội phạm và mặt chủ quan của tội phạm. Điểm khác biệt giữa TP LĐTT trên KGM với tội phạm truyền thống đó là TP LĐTT trên KGM thì chúng sử dụng công nghệ thông tin, máy tính và mạng máy tính để thực hiện hành vi lừa đảo. Công cụ, phương tiện thực hiện hành vi đó có vai trò quan trọng trong việc thực hiện, che giấu và gây ra những hậu quả nhất định cho xã hội. Đặc điểm của tội phạm lừa đảo trực tuyến trên không gian mạng Lừa đảo trực tuyến là vấn đề đã và đang nhận được nhiều sự quan tâm của toàn xã hội.
Các đối tượng lợi dụng bối cảnh bùng nổ của công nghệ thông tin, mạng lưới internet phát triển mạnh mẽ với tốc độ nhanh, chi phối mọi lĩnh vực của đời sống xã hội để thực hiện nhiều vụ lừa đảo trực tuyến, chiếm đoạt tài sản có giá trị cao. Trong các loại tội phạm sử dụng công nghệ cao, TP LĐTT trên KGM là loại tội phạm phổ biến nhất. Chúng được hình thành trên nhiều ngành, lĩnh vực khác nhau, thủ đoạn thì hết sức đa dạng, tinh vi và phức tạp. Chúng thường xuyên thay đổi phương thức, thủ đoạn rất khó để nhận diện, gây thiệt hại to lớn cho nhà nước, tổ chức và cá nhân.
TP LĐTT trên KGM nhanh chóng trở thành vấn đề gây nhức nhói cho dư luận. Chính vì vậy, để đưa ra tất cả các dấu hiệu để nhận biết TP LĐTT trên KGM là một việc rất khó khăn. Dưới đây là một vài dấu hiệu cơ bản để có thể nhận biết được loại tội phạm này. Hành vi của tội phạm lừa đảo trực tuyến trên không gian mạng là hành vi nguy hiểm cho xã hội Hành vi của TP LĐTT trên KGM không chỉ là một vấn đề cá nhân mà nó còn là một mối đe dọa lớn đối với toàn xã hội.
Điều này đặt ra không ít thách thức nghiêm trọng đối với ngành an ninh mạng, tài chính và quyền riêng tư của mọi người. Mỗi ngày, hàng triệu người trên khắp thế giới đều có thể trở thành nạn nhân của các hoạt động lừa đảo trực tuyến trên không gian mạng, từ việc trở thành nạn nhân của các email giả mạo đến các trang web bán hàng không đáng tin cậy. Tính nguy hiểm cho xã hội của TP LĐTT trên KGM được xem là một dấu hiệu quan trọng, quyết định đến cả các dấu hiệu còn lại. Tính nguy hiểm cho xã hội của TP LĐTT trên KGM được đánh giá dựa trên các tiêu chí như: - Hành vi của TP LĐTT trên KGM xâm hại nghiêm trọng đến tính chất các quan hệ xã hội.
Chúng không chỉ gây ra hậu quả là sự mất mát về tài sản mà nó còn làm suy giảm niềm tin và quan hệ giữa mọi người trong xã hội. Khi một cá nhân hoặc tổ chức trở thành nạn nhân của hành vi lừa đảo, họ dần bị mất lòng tin vào người khác và trở nên kỳ thị, làm giảm sự hòa hợp và sự đoàn kết trong cộng đồng. - TP LĐTT trên KGM thường sử dụng các phương pháp, thủ đoạn, công cụ và phương tiện phạm tội hết sức tinh vi và hiện đại. 8 - Mức độ thiệt hại do TP LĐTT trên KGM gây ra vô cùng lớn, nó không chỉ gây thiệt hại về tài chính, về tinh thần mà nó còn đưa ra nhiều mối đe doạ khác cho xã hội.
- Tính chất lừa dối và mức độ có lỗi của loại tội phạm này. - Động cơ và mục đích phạm tội của TP LĐTT trên KGM. Động cơ chủ yếu của TP LĐTT trên KGM thường là về mặt tài chính, nhưng cũng có thể bao gồm cả sự tham vọng về quyền lực hoặc thú vui cần được thỏa mãn thông qua việc lừa đảo người khác. - Ngoài ra còn có một số căn cứ khác như hoàn cảnh của người phạm tội, thù hận với nạn nhân… 1.
Hành vi của tội phạm lừa đảo trực tuyến trên không gian mạng là hành vi trái pháp luật xâm hại tới các quan hệ xã hội được pháp luật xác lập và bảo vệ Hành vi trái pháp luật là tất cả những xử sự của con người được biểu hiện ra thế giới khách quan dưới những hình thức nhất định gây thiệt hại hoặc đe dọa gây thiệt hại cho các quan hệ xã hội được pháp luật bảo vệ. Hành vi trái pháp luật mang thuộc tính hiển nhiên đó là tính có khả năng gây nguy hiểm cho xã hội. Hành vi trái pháp luật phải có sự kiểm soát của ý thức và phải có sự điều khiển của ý chí người phạm tội. Hành vi của TP LĐTT trên KGM được xem là hành vi trái pháp luật xâm hại tới các quan hệ xã hội được pháp luật xác lập và bảo vệ.
Trong trường hợp này hành vi trái pháp luật được nhắc đến đó chính là hành vi lừa đảo, hành vi này không chỉ xâm hại đến quan hệ tài chính mà còn làm suy yếu niềm tin của nhân dân vào cộng đồng và hệ thống pháp luật. Hành vi của tội phạm lừa đảo trực tuyến trên không gian mạng là hành vi có lỗi của chủ thể Lỗi là một khái niệm được biết đến và được sử dụng rất nhiều trong khoa học luật Việt Nam. Trong cấu thành TP LĐTT trên KGM nguyên tắc lỗi là nguyên tắc cơ bản, một người phải chịu trách nhiệm pháp lý không chỉ đơn thuần vì họ có hành vi lừa đảo gây ra thiệt hại cho xã hội mà nó còn là hành vi “có lỗi” trong việc thực hiện hành vi lừa đảo đó.