Tội Giết Người Trong Luật Hình Sự Việt Nam và Đấu Tranh Phòng, Chống Tội Phạm

Luận án tiến sĩ luật học phân tích tội giết người trong luật hình sự việt nam và đấu tranh phòng chống loại tội phạm này, xây dựng cơ sở lý luận, kiểm chứng thực nghiệm, đóng góp

• Tác giả: Đô Đức Hồng Hà
• Người hướng dẫn: Đặng Quang Phương
• Trường học: Trường Đại Học Luật Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật hình sự
• Đề tài: Nghiên Cứu Tội Giết Người Trong Luật Hình Sự Việt Nam: Thực Trạng và Giải Pháp
• Loại tài liệu: luận án
• Năm xuất bản: 2006
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỘI GIẾT NGƯỜI TRONG LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM VÀ TÌNH HÌNH TỘI PHẠM GIẾT NGƯỜI Ở VIỆT NAM TRONG GIAI ĐOẠN 1996 - 2005
• 1.1. Tội giết người trong Luật hình sự Việt Nam
• 1.2. Tình hình tội phạm giết người ở Việt Nam trong giai đoạn 1996 - 2005
• 2. CHƯƠNG 2: NGUYÊN NHÂN CỦA TỘI PHẠM GIẾT NGƯỜI VÀ TÌNH HÌNH ĐẤU TRANH PHÒNG, CHỐNG TỘI PHẠM GIẾT NGƯỜI Ở VIỆT NAM TRONG GIAI ĐOẠN 1996 - 2005
• 2.1. Nguyên nhân của tội phạm giết người ở Việt Nam
• 2.2. Tình hình đấu tranh phòng, chống tội phạm giết người ở Việt Nam trong giai đoạn 1996 - 2005
• 3. CHƯƠNG 3: DỰ BÁO TÌNH HÌNH TỘI PHẠM GIẾT NGƯỜI VÀ CÁC GIẢI PHÁP NÂNG CAO HIỆU QUẢ ĐẤU TRANH PHÒNG, CHỐNG TỘI PHẠM GIẾT NGƯỜI Ở VIỆT NAM TRONG GIAI ĐOẠN HIỆN NAY
• 3.1. Dự báo tình hình tội phạm giết người
• 3.2. Các giải pháp nâng cao hiệu quả đấu tranh phòng, chống tội phạm giết người
• KẾT LUẬN
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Tội Giết Người trong Luật Hình Sự VN

Tội giết người là hành vi đặc biệt nguy hiểm, xâm phạm đến quyền được sống của con người - quyền tự nhiên, thiêng liêng và cao quý nhất. Nếu quyền này bị xâm phạm, mọi quyền khác không thể tồn tại. Bảo vệ quyền sống là mục tiêu hàng đầu của mọi quốc gia, mọi thời kỳ. Ở Việt Nam, pháp luật hình sự về tội giết người được hình thành sớm nhất trong hệ thống pháp luật, thể hiện sự quan tâm hàng đầu của nhà nước. Nghiên cứu luật hình sự về tội giết người qua các thời kỳ sẽ làm sáng tỏ những nhận định trên, từ đó đưa ra giải pháp phòng ngừa tội giết người hiệu quả.

1.1. Lịch Sử Hình Thành Pháp Luật Về Tội Giết Người

Pháp luật hình sự Việt Nam về tội giết người đã trải qua nhiều giai đoạn phát triển, từ những sắc lệnh, thông tư ban đầu đến các bộ luật hình sự hoàn chỉnh. Nghiên cứu lịch sử hình thành giúp hiểu rõ hơn quan điểm của Nhà nước về bảo vệ quyền sống và mức độ nghiêm khắc đối với hành vi xâm phạm quyền này. Theo thống kê của TANDTC về xét xử sơ thẩm hình sự, năm 2000, số vụ giết người là đáng kể. Việc nghiên cứu thường xuyên, đầy đủ và sâu sắc tội giết người trên phương diện Luật hình sự lẫn trên phương diện Tội phạm học để đưa ra những kiến nghị có cơ sở lý luận và thực tiễn, góp phần hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả đấu tranh phòng chống loại tội phạm này là rất cần thiết.

1.2. Vai Trò Của Điều 123 Bộ Luật Hình Sự Trong Xử Lý Tội Giết Người

Điều 123 Bộ Luật Hình sự là cơ sở pháp lý quan trọng để truy cứu trách nhiệm hình sự đối với người phạm tội giết người. Điều luật quy định rõ các yếu tố cấu thành tội phạm, các tình tiết tăng nặng, giảm nhẹ, và khung hình phạt áp dụng. Việc áp dụng đúng đắn và thống nhất điều luật này có ý nghĩa then chốt trong việc bảo đảm tính nghiêm minh của pháp luật và bảo vệ quyền lợi hợp pháp của các bên liên quan. Cần có bình luận khoa học điều 123 BLHS để làm rõ các vấn đề còn tồn tại.

II. Phân Tích Thực Trạng Tội Giết Người Tại Việt Nam Gần Đây

Tình hình tội phạm giết người ở Việt Nam diễn biến phức tạp, đòi hỏi sự phân tích toàn diện về số lượng, tính chất, mức độ nguy hiểm và các yếu tố liên quan. Thống kê cho thấy tỷ lệ tội giết người có xu hướng thay đổi theo thời gian, với nhiều vụ án mang tính chất côn đồ, hung hãn, gây bức xúc trong dư luận. Phân tích thực trạng giúp nhận diện những điểm nóng, những đối tượng nguy cơ cao, từ đó có giải pháp phòng ngừa hiệu quả. Cần có sự phối hợp đồng bộ giữa các cơ quan chức năng và toàn xã hội để phòng ngừa tội giết người.

2.1. Số Liệu Thống Kê Về Tỷ Lệ Tội Giết Người ở Việt Nam

Số liệu thống kê về tỷ lệ tội giết người ở Việt Nam cho thấy sự biến động theo từng năm, từng địa phương. Việc phân tích số liệu này giúp xác định xu hướng tăng giảm, các khu vực có tỷ lệ tội phạm cao, và các yếu tố tác động đến tình hình. Cần có sự so sánh với các quốc gia khác để đánh giá khách quan và đưa ra giải pháp phù hợp với điều kiện Việt Nam. Thống kê phải phản ánh đầy đủ, chính xác, và kịp thời để phục vụ công tác phòng ngừa, đấu tranh.

2.2. Các Dạng Giết Người Phổ Biến Và Động Cơ Gây Án Thường Gặp

Các dạng giết người phổ biến bao gồm giết người do mâu thuẫn cá nhân, giết người cướp của, giết người trả thù, và giết người do ghen tuông. Động cơ gây án giết người thường xuất phát từ những mâu thuẫn nhỏ nhặt, tích tụ lâu ngày, dẫn đến hành vi mất kiểm soát. Nghiên cứu động cơ gây án giúp hiểu rõ tâm lý tội phạm, dự đoán hành vi, và có biện pháp can thiệp kịp thời. Cần chú trọng công tác tuyên truyền, giáo dục pháp luật để nâng cao nhận thức của người dân.

2.3. Hậu Quả Nghiêm Trọng Của Tội Giết Người Đối Với Xã Hội

Hậu quả của tội giết người không chỉ gây ra mất mát về sinh mạng con người, mà còn ảnh hưởng nghiêm trọng đến trật tự an toàn xã hội, gây tâm lý hoang mang, lo sợ trong cộng đồng. Các vụ án giết người thường gây ra những hệ lụy kéo dài, ảnh hưởng đến gia đình nạn nhân và người phạm tội. Do đó, công tác phòng chống tội giết người có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong việc bảo đảm cuộc sống bình yên cho người dân. Bảo vệ cuộc sống bình yên cho mỗi người và chăm lo cho hạnh phúc của con người là mục tiêu phấn đấu cao nhất của chế độ ta.

III. Giải Pháp Nâng Cao Hiệu Quả Phòng Chống Tội Giết Người

Để nâng cao hiệu quả phòng chống tội giết người, cần có giải pháp đồng bộ, toàn diện, kết hợp giữa các biện pháp pháp luật, kinh tế, xã hội và giáo dục. Tăng cường công tác tuyên truyền, phổ biến giáo dục pháp luật, nâng cao nhận thức của người dân về pháp luật về tội giết người. Nâng cao năng lực của các cơ quan điều tra, truy tố, xét xử trong việc phát hiện, xử lý tội phạm. Phát huy vai trò của cộng đồng trong việc phòng ngừa, tố giác tội phạm. Cần có sự đầu tư thích đáng cho công tác này để đạt được hiệu quả cao nhất.

3.1. Hoàn Thiện Hệ Thống Pháp Luật Hình Sự Về Tội Giết Người

Cần rà soát, sửa đổi, bổ sung các quy định của luật hình sự về tội giết người để phù hợp với tình hình thực tế và đáp ứng yêu cầu đấu tranh phòng chống tội phạm. Làm rõ các yếu tố cấu thành tội phạm, các tình tiết tăng nặng, giảm nhẹ, và khung hình phạt áp dụng. Bảo đảm tính minh bạch, công bằng, và nghiêm minh của pháp luật. Nghiên cứu so sánh luật hình sự Việt Nam và quốc tế về tội giết người để học hỏi kinh nghiệm và hoàn thiện pháp luật.

3.2. Tăng Cường Công Tác Điều Tra Truy Tố Xét Xử Tội Giết Người

Nâng cao năng lực của các cơ quan điều tra, truy tố, xét xử trong việc phát hiện, thu thập chứng cứ, và xử lý tội phạm giết người. Áp dụng các biện pháp nghiệp vụ hiện đại, khoa học kỹ thuật để điều tra các vụ án phức tạp. Bảo đảm tính khách quan, công bằng, và đúng pháp luật trong quá trình điều tra, truy tố, xét xử. Tăng cường phối hợp giữa các cơ quan chức năng để nâng cao hiệu quả công tác điều tra tội giết người.

3.3. Biện Pháp Xã Hội Phòng Ngừa Tội Giết Người Hiệu Quả

Chú trọng công tác tuyên truyền, giáo dục pháp luật, nâng cao nhận thức của người dân về biện pháp phòng ngừa tội giết người. Xây dựng môi trường sống lành mạnh, tạo điều kiện cho người dân có việc làm, thu nhập ổn định, và tiếp cận các dịch vụ xã hội. Phát huy vai trò của gia đình, nhà trường, và cộng đồng trong việc giáo dục đạo đức, lối sống cho thế hệ trẻ. Tăng cường công tác hòa giải, giải quyết mâu thuẫn trong cộng đồng để ngăn chặn các hành vi bạo lực.

IV. Nghiên Cứu Động Cơ Nguyên Nhân Tội Giết Người Phòng Ngừa

Nguyên nhân dẫn đến tội giết người thường rất phức tạp, không chỉ do yếu tố kinh tế, xã hội mà còn do những mâu thuẫn cá nhân, sự thiếu kiềm chế cảm xúc, và ảnh hưởng của văn hóa bạo lực. Việc nghiên cứu sâu sắc nguyên nhân của tội phạm giết người giúp đưa ra các giải pháp phòng ngừa hiệu quả hơn, tập trung vào việc giải quyết các vấn đề xã hội, nâng cao nhận thức pháp luật và đạo đức của người dân, đồng thời tăng cường công tác tư vấn tâm lý, hòa giải mâu thuẫn.

4.1. Các Yếu Tố Tâm Lý Gây Tác Động Đến Hành Vi Giết Người

Nghiên cứu tâm lý tội phạm là rất quan trọng để hiểu rõ hành vi giết người. Stress, trầm cảm, rối loạn nhân cách, và lạm dụng chất kích thích có thể là những yếu tố tác động đến hành vi bạo lực. Cần có sự phối hợp giữa các chuyên gia tâm lý, bác sĩ, và cơ quan chức năng để hỗ trợ những người có nguy cơ cao. Tìm hiểu về giết người trong trạng thái tinh thần bị kích động mạnh là rất cần thiết.

4.2. Ảnh Hưởng Của Văn Hóa Môi Trường Đến Tội Giết Người

Văn hóa bạo lực, sự bất bình đẳng xã hội, và môi trường sống ô nhiễm có thể góp phần làm gia tăng tội phạm giết người. Cần có sự thay đổi trong nhận thức của xã hội về bạo lực, tăng cường giáo dục đạo đức, và cải thiện môi trường sống. Chính sách kinh tế, xã hội phải hướng đến sự công bằng, bình đẳng, và tạo cơ hội cho mọi người phát triển.

4.3. Nghiên Cứu Tội Phạm Học Về Tội Giết Người Xu Hướng và Giải Pháp

Nghiên cứu tội phạm học về tội giết người giúp chúng ta hiểu rõ hơn về các xu hướng, đặc điểm của tội phạm này, từ đó đưa ra các giải pháp phòng ngừa, đấu tranh hiệu quả. Các nghiên cứu về tỷ lệ tội giết người ở Việt Nam, xu hướng tội giết người giúp có cái nhìn tổng quan hơn. Cần có sự đầu tư cho công tác nghiên cứu tội phạm học để nâng cao chất lượng công tác phòng chống tội phạm.

V. Ứng Dụng Giám Định Pháp Y Điều Tra Vụ Án Giết Người

Giám định pháp y đóng vai trò quan trọng trong việc xác định nguyên nhân cái chết, thời gian chết, và các dấu vết liên quan đến vụ án. Kết quả giám định pháp y là căn cứ quan trọng để cơ quan điều tra xác định hung thủ và làm rõ diễn biến vụ án. Quá trình điều tra tội giết người đòi hỏi sự tỉ mỉ, khách quan, và tuân thủ đúng quy trình tố tụng hình sự. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan chức năng và sự tham gia của các chuyên gia pháp y.

5.1. Vai Trò Của Giám Định Pháp Y Trong Vụ Án Giết Người

Giám định pháp y trong vụ án giết người giúp xác định nguyên nhân cái chết, thời gian chết, hung khí gây án, và các dấu vết khác liên quan đến vụ án. Kết quả giám định pháp y là chứng cứ quan trọng để cơ quan điều tra xác định hung thủ và làm rõ diễn biến vụ án. Cần có sự đào tạo, bồi dưỡng nâng cao năng lực cho đội ngũ giám định viên pháp y.

5.2. Quy Trình Điều Tra Tội Giết Người Từ Khám Nghiệm Đến Thu Thập Chứng Cứ

Quy trình điều tra tội giết người bao gồm nhiều giai đoạn, từ khám nghiệm hiện trường, thu thập chứng cứ, lấy lời khai nhân chứng, đến xác định nghi phạm và truy bắt hung thủ. Mỗi giai đoạn đều đòi hỏi sự tỉ mỉ, cẩn thận, và tuân thủ đúng quy định của pháp luật. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan chức năng và sự tham gia của các chuyên gia trong lĩnh vực điều tra.

5.3. Các Khó Khăn Thường Gặp Trong Điều Tra Án Giết Người

Trong quá trình điều tra tội giết người, cơ quan điều tra có thể gặp nhiều khó khăn, như hiện trường bị xáo trộn, chứng cứ bị tiêu hủy, nhân chứng không hợp tác, hoặc thông tin bị sai lệch. Cần có kinh nghiệm, kỹ năng, và sự kiên trì để vượt qua những khó khăn này và làm sáng tỏ vụ án. Cần có sự hỗ trợ về kỹ thuật, trang thiết bị, và kinh phí để nâng cao hiệu quả công tác điều tra.

VI. Tương Lai Xu Hướng Phòng Ngừa Tội Giết Người Tại VN

Dự báo xu hướng tội giết người trong tương lai là cần thiết để chủ động phòng ngừa và đối phó. Cần tiếp tục hoàn thiện pháp luật, nâng cao năng lực của các cơ quan chức năng, và tăng cường các biện pháp phòng ngừa xã hội. Sự phát triển của khoa học công nghệ cũng mở ra những cơ hội mới trong công tác phòng chống tội phạm. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các quốc gia trong việc trao đổi thông tin, kinh nghiệm, và hợp tác điều tra tội phạm xuyên quốc gia.

6.1. Dự Báo Xu Hướng Tội Giết Người Trong Bối Cảnh Hiện Nay

Việc dự báo tình hình tội phạm giết người cần dựa trên các yếu tố kinh tế, xã hội, và chính trị, cũng như các xu hướng tội phạm đang diễn ra trên thế giới. Sự gia tăng của tội phạm mạng, tội phạm xuyên quốc gia, và tội phạm sử dụng công nghệ cao có thể tác động đến tình hình tội phạm giết người. Cần có sự nghiên cứu, phân tích kỹ lưỡng để đưa ra dự báo chính xác.

6.2. Ứng Dụng Công Nghệ Trong Phòng Chống Tội Giết Người

Công nghệ thông tin, camera giám sát, và các phần mềm phân tích dữ liệu có thể được ứng dụng trong công tác phòng chống tội giết người. Hệ thống cảnh báo sớm, phần mềm nhận diện khuôn mặt, và các công cụ hỗ trợ điều tra có thể giúp cơ quan chức năng phát hiện, ngăn chặn, và xử lý tội phạm kịp thời. Cần có sự đầu tư cho việc nghiên cứu, phát triển và ứng dụng công nghệ trong công tác này.

6.3. Vai Trò Của Cộng Đồng Trong Ngăn Chặn Tội Giết Người

Cộng đồng đóng vai trò quan trọng trong việc phòng ngừa, phát hiện, và tố giác tội phạm. Việc xây dựng mối quan hệ tốt đẹp giữa người dân và cơ quan chức năng, tăng cường công tác tuyên truyền, và khuyến khích người dân tham gia vào các hoạt động phòng chống tội phạm là rất cần thiết. Cần có chính sách bảo vệ người tố giác tội phạm và khen thưởng những người có công trong công tác phòng chống tội phạm.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Nghiên cứu về tội giết người và công tác đấu tranh phòng, chống tội phạm giết người giữ vị trí trọng yếu trong khoa học luật hình sự và tội phạm học tại Việt Nam. Luận án tiến sĩ luật học "Tội giết người trong Luật hình sự Việt Nam và đấu tranh phòng, chống loại tội phạm này" (Chuyên ngành: Luật hình sự, Mã số: 62.38.40.01) do nghiên cứu sinh Đỗ Đức Hồng Hà thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của TS. Đặng Quang Phương tại Trường Đại học Luật Hà Nội (2006) là công trình chuyên khảo tiên phong tiếp cận toàn diện hành vi tước đoạt tính mạng con người dưới lăng kính kép: quy phạm pháp lý hình sự thực định và thực tiễn vận động xã hội học của tội phạm.

Bối cảnh khoa học của luận án xuất phát từ yêu cầu thể chế hóa quyền con người và bảo vệ quyền sống – quyền tự nhiên thiêng liêng, tối cao được ghi nhận xuyên suốt lịch sử lập hiến và lập pháp. Luận án trích dẫn khẳng định cốt lõi: "Trải qua mấy cuộc trường chinh đánh giặc dựng nước, giữ nước, với bao hi sinh, mất mát, mỗi người Việt Nam hiểu rõ hơn ai hết các giá trị của tự do và quyền làm người. Vì vậy, với chúng ta, quyền con người thật sự thiêng liêng". Đồng thời, bối cảnh thực tiễn được định hình bởi Nghị quyết ngày 31-7-1998 của Chính phủ về tăng cường công tác phòng, chống tội phạm trong tình hình mới và Chương trình quốc gia phòng, chống tội phạm.

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) mà luận án giải quyết bao gồm:

1. Thiếu vắng một định nghĩa khoa học chuẩn xác, bao hàm đầy đủ yếu tố năng lực trách nhiệm hình sự (TNHS) và độ tuổi chịu TNHS, khắc phục sự trùng lặp ngữ nghĩa trong các tài liệu kinh điển.
2. Sự bất cập, thiếu thống nhất trong giải thích và áp dụng các tình tiết định khung (TTĐK) tăng nặng mới được bổ sung tại Điều 93 Bộ luật Hình sự (BLHS) năm 1999 (như giết trẻ em; giết ông, bà, cha, mẹ, người nuôi dưỡng, thầy cô giáo; giết người để lấy bộ phận cơ thể; thuê giết người).
3. Thiếu công trình nghiên cứu định lượng quy mô quốc gia về thực trạng tội phạm giết người và "tội phạm ẩn" trong giai đoạn chuyển đổi kinh tế - xã hội 1996 - 2005.

Hệ thống câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết khoa học được xác định:

• Câu hỏi nghiên cứu 1 (RQ1): Các dấu hiệu pháp lý - hình sự của cấu thành tội giết người theo Điều 93 BLHS năm 1999 cần được giải thích chuẩn hóa như thế nào để phân định triệt để với các tội danh gây chết người khác?
• Câu hỏi nghiên cứu 2 (RQ2): Bản chất pháp lý và tiêu chí áp dụng các TTĐK tăng nặng mới trong thực tiễn tư pháp giai đoạn 1996 - 2005 bộc lộ những vướng mắc gì?
• Câu hỏi nghiên cứu 3 (RQ3): Thực trạng, động thái, cơ cấu và tỷ lệ tội phạm ẩn của tội giết người tại Việt Nam diễn biến ra sao trong giai đoạn 1996 - 2005?
• Giả thuyết nghiên cứu 1 (H1): Việc cụ thể hóa và phân hóa TNHS trong BLHS năm 1999 tạo cơ sở pháp lý vững chắc hơn nhưng đòi hỏi các tiêu chí định tội danh khách quan về mối quan hệ nhân quả và lỗi.
• Giả thuyết nghiên cứu 2 (H2): Số liệu tội phạm giết người xét xử thực tế thấp hơn thực tế phát sinh khoảng 15,38% do tồn tại tội phạm ẩn thống kê và năng lực điều tra khám phá đạt 86,03%.

Khung lý thuyết của công trình tích hợp học thuyết cấu thành tội phạm mác-xít, lý thuyết phân hóa trách nhiệm hình sự, và trường phái tội phạm học xã hội học (Sociological Criminology). Luận án khảo sát phạm vi 10 năm (1996 - 2005) với dung lượng mẫu xét xử sơ thẩm toàn quốc gồm 11.784 vụ án và 17.174 bị cáo, đặt nền tảng định lượng quy mô lớn cho khoa học pháp lý Việt Nam.

Literature Review và Positioning

Tổng quan tài liệu cho thấy hai dòng nghiên cứu chính trong và ngoài nước:

Tại Việt Nam, các nghiên cứu chuyên ngành trước năm 2005 tiếp cận từng khía cạnh đơn lẻ:

• Đặng Quang Phương (1990) nghiên cứu "Trách nhiệm về tội giết người theo Luật hình sự nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam" (Luận án Tiến sĩ, Tashkent), đặt nền tảng phân tích cấu thành tội phạm theo BLHS 1985.
• Trần Hữu Ứng (1993) luận giải về "Thời điểm bắt đầu và kết thúc sự sống của con người nhìn từ góc độ luật học", tạo tiền đề lý luận về khách thể và đối tượng tác động.
• Triệu Quốc Kế (1998) tập trung vào khía cạnh khoa học điều tra hình sự qua chuyên khảo "Điều tra các vụ án giết người chưa rõ thủ phạm ở Việt Nam hiện nay".
• Trần Văn Luyện (2000) hệ thống hóa các tội danh xâm phạm tính mạng, sức khỏe trong giáo trình và chuyên khảo chuyên ngành.
• Bộ Công an (2000) khảo sát đặc điểm tâm lý của nhóm tội phạm giết người - cướp tài sản.

Trên trường quốc tế, các học giả đã phát triển nhiều hướng tiếp cận đa dạng:

• Kenneth Polk (1999) trong "When Men Kill" phân tích mối liên hệ giữa cấu trúc giới, hành vi bạo lực và bối cảnh xã hội của tội giết người.
• Stanley Yeo (1998) trong "Unrestrained Killings and the Law" phân tích các chế định giảm nhẹ và loại trừ trách nhiệm hình sự trong hệ thống thông luật (Common Law).
• Michael Doherty (2002) trong "Criminology" tổng kết các lý thuyết về căn nguyên tội phạm và các giải pháp kiểm soát xã hội.
• John Lindow (1997) và Berg & John J. Horgan (1998) tiếp cận phương pháp luận điều tra hình sự thực nghiệm và tâm lý học tội phạm.

Các tranh luận học thuật then chốt nổi bật qua hai luồng quan điểm đối lập:

• Về thời điểm bắt đầu sự sống: Trường phái duy sinh học phôi thai (dẫn chiếu Đạo luật Bảo vệ Phôi thai năm 1990 của CHLB Đức và Điều 187 BLHS Bang California - Hoa Kỳ) xem bào thai từ lúc thụ tinh là con người; ngược lại, Peter Singer và Norbert Hoerster (Úc) lập luận sự sống con người dưới góc độ pháp lý chỉ bắt đầu khi thai nhi đã sinh ra hoàn toàn và tồn tại độc lập. Luận án định vị vị trí dung hòa khoa học: xác định sự sống bắt đầu khi quá trình chuyển dạ sinh diễn ra và một phần cơ thể thai nhi xuất hiện qua ngả tự nhiên.
• Về quyền được chết (Euthanasia): BLHS Hà Lan năm 2002 (Điều 293) và Luật về cái chết êm dịu của Bỉ năm 2002 cho phép bác sĩ hỗ trợ y tế tự nguyện chấm dứt sự sống trong các điều kiện ngặt nghèo; luận án định vị kiên định lập trường pháp lý Việt Nam: coi hành vi cố ý làm chết người mắc bệnh hiểm nghèo là trái pháp luật và phạm tội giết người, xuất phát từ chuẩn mực đạo đức truyền thống.

Luận án khẳng định bước tiến vượt bậc khi vượt qua sự chia cắt giữa khoa học luật hình sự thuần túy và tội phạm học thực nghiệm, thiết lập mô hình tiếp cận liên ngành chuẩn mực đầu tiên tại Việt Nam.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng và hoàn thiện hệ thống lý luận của khoa học luật hình sự Việt Nam thông qua ba luận điểm nền tảng:

Thứ nhất, xây dựng định nghĩa hoàn chỉnh về tội giết người. Bằng việc phân tích phê phán các định nghĩa truyền thống (vốn lặp từ "cố ý tước đoạt tính mạng" khi bản thân từ "tước đoạt" đã hàm ý cố ý, hoặc bỏ quên điều kiện độ tuổi), luận án chuẩn hóa định nghĩa: "Tội giết người là hành vi cố ý gây ra cái chết cho người khác một cách trái pháp luật, do người có năng lực TNHS thực hiện, trong đó phải đủ tuổi chịu TNHS do BLHS qui định (từ đủ 14 tuổi trở lên)".

Thứ hai, xác lập khung lý thuyết 4 nhóm tình tiết định khung tăng nặng tại Điều 93 BLHS năm 1999:

• Nhóm 1 - Khách thể và đối tượng tác động: Giết trẻ em (dưới 16 tuổi); giết phụ nữ mà biết là có thai; giết người để lấy bộ phận cơ thể.
• Nhóm 2 - Phương pháp, thủ đoạn và mức độ nguy hiểm của hành vi: Giết nhiều người; giết người bằng phương pháp có khả năng làm chết nhiều người; giết người có tổ chức; giết người bằng cách lợi dụng nghề nghiệp; thuê giết người.
• Nhóm 3 - Tính chất động cơ và mức độ lỗi: Giết ông, bà, cha, mẹ, người nuôi dưỡng, thầy giáo, cô giáo của mình; giết người vì lý do công vụ; giết người để thực hiện hoặc che giấu tội phạm khác; giết người thuê; giết người vì động cơ đê hèn.
• Nhóm 4 - Đặc điểm nhân thân người phạm tội: Thực hiện tội phạm một cách man rợ; có tính chất côn đồ; tái phạm nguy hiểm; liền trước đó hoặc ngay sau đó lại phạm một tội rất nghiêm trọng hoặc đặc biệt nghiêm trọng.

Thứ ba, luận chứng lý thuyết về sự phân hóa trách nhiệm hình sự. Luận án chỉ rõ việc BLHS 1999 tách Điều 101 của BLHS 1985 thành ba tội danh độc lập: Tội giết người (Điều 93), Tội giết con mới đẻ (Điều 94), và Tội giết người trong trạng thái tinh thần bị kích động mạnh (Điều 95) là bước tiến mang tính bước ngoặt. Luận án trích dẫn: "Việc tách tội danh và bổ sung thêm nhiều TTĐK tăng nặng như trên là biểu hiện của sự phân hoá TNHS trong luật, tạo điều kiện về mặt kĩ thuật để có thể tiếp tục phân hoá TNHS".

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án kết hợp học thuyết nguyên nhân pháp lý (Causation in Criminal Law) với mô hình phân loại quan hệ nhân quả:

1. Quan hệ nhân quả đơn trực tiếp: Một hành vi duy nhất là nguyên nhân trực tiếp phát sinh hậu quả chết người.
2. Quan hệ nhân quả kép trực tiếp: Tổ hợp nhiều hành vi liên kết chặt chẽ cùng tạo nên khả năng thực tế phát sinh hậu quả chết người (chứng minh qua vụ án Bùi Văn Hưng, Kháng nghị giám đốc thẩm số 12/HS-TK của Chánh án TANDTC).

Tiêu chí phân định ranh giới (boundary conditions): Phân biệt tội giết người với tội không cứu giúp người đang trong tình trạng nguy hiểm đến tính mạng (Điều 102 BLHS 1999) qua dấu hiệu: người phạm tội giết người có hành vi trực tiếp tạo ra biến đổi gây nguy hại thể xác nạn nhân; trong khi ở tội không cứu giúp, mối nguy hiểm đến tính mạng không do người này cố ý tạo ra từ trước.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án vận dụng thế giới quan duy vật biện chứng và duy vật lịch sử mác-xít làm nền tảng triết học, kết hợp phương pháp luận đa tầng:

• Pháp lý phân tích (Legal Analysis): Giải đoán câu chữ quy phạm, phân tích cấu trúc điều luật từ các văn bản lập pháp thời kỳ 1945 - 1975 (Sắc lệnh 27/SL năm 1946, Sắc lệnh 133/SL và 151/SL năm 1953, Thông tư 442/TTg năm 1955, Sắc luật 03/SL năm 1976), BLHS 1985 đến BLHS 1999.
• Luật học so sánh (Comparative Law): Đối chiếu quy định của BLHS Liên bang Nga 1996 (Điều 106), BLHS Trung Quốc 1997 (Điều 232), BLHS California (Mục 187), Luật Phôi thai Đức 1990, Luật Hà Lan 2002.
• Xã hội học tội phạm (Criminal Sociology): Phân tích thống kê thực nghiệm toàn diện các biến số tội phạm học.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình thu thập và xử lý dữ liệu trải qua bốn bước chuẩn hóa:

1. Trích xuất toàn văn hệ thống số liệu thống kê xét xử sơ thẩm hình sự của Tòa án nhân dân tối cao (TANDTC) trong vòng 10 năm liên tục (1996 - 2005).
2. Đối chiếu chéo dữ liệu điều tra, khởi tố từ Cục Cảnh sát điều tra - Bộ Công an cùng thời kỳ.
3. Thu thập, tổng hợp án lệ, bản án sơ thẩm, phúc thẩm và quyết định giám đốc thẩm của TANDTC (như Bản án HSST số 84/2001 của TAND tỉnh H, Bản án HSST số 37/2000 của TAND tỉnh H, Bản án HSST của TAND tỉnh B).
4. Phân tích độ tin cậy và kiểm chứng tính hợp lý của phương pháp tính tuổi người phạm tội theo hướng dẫn tại Công văn số 81/2002/TANDTC ngày 10-6-2002.

Data và phân tích

Tập dữ liệu phản ánh quy mô và cơ cấu khách quan:

• Dữ liệu xét xử TANDTC (1996 - 2005): Tổng cộng 11.784 vụ án với 17.174 bị cáo bị đưa ra xét xử sơ thẩm trên phạm vi cả nước.
• Dữ liệu điều tra Bộ Công an: 13.762 vụ án giết người bị khởi tố; lực lượng công an đã khám phá 11.839 vụ, đạt hiệu suất điều tra 86,03%.
• Tỷ lệ tương quan: Tội phạm giết người chiếm 2,74% trong tổng số 430.316 vụ án hình sự sơ thẩm các loại trong 10 năm. Tỷ lệ này biến thiên tăng dần từ 2,21% (năm 1999) lên 2,82% (năm 2000), 2,45% (năm 2001), 2,41% (năm 2002), 2,57% (năm 2003), 2,80% (năm 2004) và 2,55% (năm 2005).
• Án tử hình: Từ năm 1993 đến năm 2002, Tòa án cấp sơ thẩm tuyên phạt tử hình đối với 1.487 bị cáo trên toàn quốc, trong đó tội giết người chiếm 975 bị cáo (chiếm tỷ trọng áp đảo 65,57%).

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Ước tính định lượng quy mô tội phạm ẩn (Dark Figure of Crime): Luận án xác lập công thức tính toán: Tổng số tội phạm giết người thực tế phát sinh gấp 1,18 lần số liệu thống kê được phát hiện. Trong đó, số vụ phát hiện chiếm 84,62%, còn 15,38% vụ án thuộc diện tội phạm ẩn (ẩn tự nhiên, ẩn nhân tạo hoặc ẩn thống kê). Đây là tỷ lệ tội phạm ẩn thấp nhất trong các loại tội phạm hình sự (do tính chất nghiêm trọng và sự quan tâm của cộng đồng), nhưng phản ánh năng lực phát hiện thực tế của cơ quan tư pháp đạt khoảng 85% - 90%.

2. Bản chất pháp lý khách quan của tình tiết "Giết trẻ em": Khác với quan điểm chủ quan đòi hỏi người phạm tội phải biết rõ nạn nhân dưới 16 tuổi, luận án chứng minh tình tiết giết trẻ em (điểm c khoản 1 Điều 93) thuần túy là tình tiết thuộc mặt khách quan. Nhà làm luật không quy định dấu hiệu "mà biết là trẻ em" như đối với phụ nữ có thai. Người phạm tội dù lầm tưởng nạn nhân đã thành niên vẫn phải chịu trách nhiệm định khung tăng nặng.

3. Giới hạn phạm vi huyết thống của tình tiết "Giết ông, bà, cha, mẹ của mình": Luận án chỉ ra sai lầm của thực tiễn xét xử khi mở rộng tình tiết này sang quan hệ "tứ thân phụ mẫu" bên vợ hoặc bên chồng (dựa trên tàn dư luật cổ như Điều 416 BLHĐ hay BLGL). Luận án chứng minh: quy định tại điểm đ khoản 1 Điều 93 chỉ áp dụng đối với người có quan hệ huyết thống trực hệ sinh thành. Trường hợp cha mẹ nuôi hoặc bên nhà vợ/chồng chỉ có thể xem xét ở tình tiết "người nuôi dưỡng" nếu có quan hệ nuôi dưỡng hợp pháp được pháp luật thừa nhận.

4. Chuẩn hóa ba điều kiện áp dụng tình tiết "Giết thầy giáo, cô giáo của mình": Luận án bác bỏ quan điểm thuần túy đạo đức và xác lập ba điều kiện pháp lý bắt buộc:

• Nạn nhân làm việc trong cơ sở giáo dục, đào tạo, dạy nghề được Nhà nước cấp phép/công nhận (theo biên chế hoặc hợp đồng);
• Đã hoặc đang thực hiện chức năng giáo dục, đào tạo đối với người phạm tội;
• Động cơ giết người phải xuất phát trực tiếp từ quan hệ thầy trò.

5. Cải tiến khung hình phạt cơ bản tại BLHS 1999: BLHS 1999 đã thu hẹp khung hình phạt tại khoản 2 Điều 93 từ 7 năm đến 15 năm tù (thay vì 5 năm đến 20 năm tù ở BLHS 1985), chấm dứt nghịch lý hình phạt tối thiểu của tội giết người ngang bằng với tội cố ý gây thương tích dẫn đến chết người.

Tiêu chí so sánh	Quy định tại BLHS năm 1985 (Điều 101)	Quy định tại BLHS năm 1999 (Điều 93, 94, 95)	Ý nghĩa hoàn thiện lập pháp
Cơ cấu điều luật	Quy định gộp 18 trường hợp trong 1 điều luật	Tách thành 3 tội danh riêng biệt (Đ93, Đ94, Đ95)	Phân hóa sâu sắc trách nhiệm hình sự
Khung hình phạt cơ bản	Phạt tù từ 5 năm đến 20 năm	Phạt tù từ 7 năm đến 15 năm	Thu hẹp độ co giãn, khắc phục chồng chéo
Tình tiết tăng nặng mới	Chưa có các tình tiết độc lập cụ thể	Bổ sung: giết trẻ em, người nuôi dưỡng, cô giáo, thuê giết người	Cá thể hóa hình phạt và bảo vệ đối tượng yếu thế
Hình phạt bổ sung	Quy định chung tại Điều 118	Tích hợp trực tiếp tại khoản 3 Điều 93	Thuận tiện áp dụng, tránh bỏ sót trong xét xử

Implications đa chiều

• Về mặt lý luận hình sự: Cung cấp cơ sở khoa học để Hội đồng Thẩm phán TANDTC ban hành các nghị quyết hướng dẫn áp dụng thống nhất các tình tiết định khung tăng nặng, tránh việc định tội danh tùy tiện hoặc bỏ lọt tội phạm.
• Về mặt tư pháp thực hành: Chuẩn hóa quy trình đánh giá chứng cứ về quan hệ nhân quả trong các vụ án đồng phạm phức tạp (như vụ án Bùi Văn Hưng); hướng dẫn phương pháp xác định tuổi người phạm tội theo Công văn 81/2002/TANDTC kết hợp giám định sinh học xương khi thiếu chứng cứ hộ tịch.
• Về mặt chính sách hình sự: Cung cấp luận cứ duy trì hình phạt tử hình đối với nhóm tội giết người đặc biệt nghiêm trọng (chiếm 65,57% tổng số án tử hình giai đoạn 1993 - 2002) nhằm bảo đảm mục đích phòng ngừa chung và răn đe xã hội, đồng thời thực thi nguyên tắc cá thể hóa hình phạt qua hệ thống hình phạt bổ sung.

Limitations và Future Research

Luận án thừa nhận một số giới hạn nghiên cứu khách quan:

1. Giới hạn chủ thể và độ tuổi: Do phạm vi đề tài, luận án chỉ tập trung vào đối tượng từ đủ 14 tuổi trở lên (độ tuổi có năng lực TNHS theo luật định), chưa đi sâu phân tích hành vi tước đoạt tính mạng do trẻ em dưới 14 tuổi thực hiện dưới góc độ tâm thần học và tội phạm học học đường.
2. Giới hạn dữ liệu thống kê tội phạm ẩn: Số liệu tội phạm ẩn (15,38%) được xác định dựa trên phương pháp ngoại suy từ chênh lệch giữa số vụ khởi tố và số vụ khám phá của cơ quan công an, chưa thể tiến hành điều tra bảng hỏi ẩn danh diện rộng trên mẫu nạn nhân xã hội học.
3. Biến động bối cảnh công nghệ: Nghiên cứu hoàn thành năm 2006, chưa bao quát các phương thức phạm tội giết người phi truyền thống phát sinh trong kỷ nguyên số (như thuê giết người qua mạng ngầm, giết người liên quan đến tội phạm công nghệ cao).

Chương trình nghiên cứu tiếp nối (Future Research Agenda):

• Phát triển mô hình dự báo tội phạm giết người giai đoạn 10 - 20 năm với các biến số kinh tế vĩ mô và đô thị hóa.
• Nghiên cứu so sánh chuyên sâu về chế định cái chết êm dịu (Euthanasia) trong xu thế hội nhập pháp lý quốc tế và sửa đổi Bộ luật Dân sự.
• Đánh giá tác động xã hội học của việc từng bước thu hẹp diện áp dụng hình phạt tử hình đối với tội giết người theo tinh thần cải cách tư pháp.

Tác động và ảnh hưởng

• Ảnh hưởng học thuật: Luận án trở thành tài liệu tham khảo chuẩn mực trong đào tạo sau đại học tại Trường Đại học Luật Hà Nội, Học viện Tư pháp, Học viện Cảnh sát nhân dân và Học viện An ninh nhân dân; đặt nền móng cho hàng chục luận văn, đề tài nghiên cứu chuyên sâu về các tội xâm phạm tính mạng con người.
• Ảnh hưởng lập pháp và tư pháp: Các kiến nghị của luận án trực tiếp đóng góp luận cứ khoa học cho quá trình tổng kết thi hành BLHS năm 1999 và xây dựng BLHS năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017), đặc biệt là việc giữ nguyên và làm rõ các dấu hiệu định khung của Điều 123 (BLHS 2015).
• Lợi ích xã hội: Cung cấp cơ sở khoa học cho Chương trình quốc gia phòng, chống tội phạm của Chính phủ, giúp các cấp chính quyền và đoàn thể nâng cao hiệu quả phòng ngừa xã hội, bảo vệ an ninh trật tự và củng cố niềm tin của nhân dân vào sự nghiêm minh của pháp luật.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và học viên sau đại học: Tiếp cận phương pháp luận liên ngành kết hợp giữa luật hình sự và tội phạm học thực nghiệm, kế thừa hệ thống cơ sở dữ liệu 10 năm (1996 - 2005).
• Thẩm phán, Kiểm sát viên và Điều tra viên: Vận dụng các tiêu chí chuẩn hóa về quan hệ nhân quả (đơn/kép), quy tắc tính tuổi bị can/bị cáo và các điều kiện pháp lý để định khung chính xác 20 TTĐK tăng nặng của tội giết người.
• Cơ quan lập pháp và hoạch định chính sách: Sử dụng các luận cứ thực tiễn để đánh giá tác động của quy phạm hình sự, định hướng hoàn thiện chính sách hình sự về bảo vệ quyền sống và nhân quyền.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì?

Luận án đã mở rộng học thuyết cấu thành tội phạm thông qua việc tái định nghĩa khoa học tội giết người, khắc phục sự trùng lặp khái niệm trong tiếng Việt và tích hợp bắt buộc hai thuộc tính: năng lực TNHS và độ tuổi chịu TNHS (từ đủ 14 tuổi trở lên). Đồng thời, luận án xây dựng hệ thống phân loại 4 nhóm đối với 20 tình tiết định khung tăng nặng, thiết lập mối liên hệ hữu cơ giữa lý thuyết phân hóa TNHS và kỹ thuật lập pháp hình sự.

2. Tính đổi mới trong phương pháp luận so với các nghiên cứu trước đây?

So với nghiên cứu thuần túy phân tích quy phạm của Đặng Quang Phương (1990) hay thuần túy điều tra hình sự của Triệu Quốc Kế (1998), luận án đã thực hiện phương pháp luận tích hợp quy mô lớn: phân tích toàn bộ 11.784 vụ án xét xử sơ thẩm của TANDTC và 13.762 vụ khởi tố của Bộ Công an trong 10 năm (1996 - 2005), kết hợp mô hình ngoại suy tội phạm học để lần đầu tiên ước tính tỷ lệ tội phạm ẩn (15,38%) của tội giết người tại Việt Nam.

3. Phát hiện thực nghiệm nào gây bất ngờ và có ý nghĩa thực tiễn cao nhất?

Phát hiện về cơ cấu án tử hình trong thực tiễn tư pháp giai đoạn 1993 - 2002: Tòa án sơ thẩm tuyên 1.487 án tử hình thì tội giết người chiếm tới 975 bị cáo (tỷ lệ áp đảo 65,57%). Con số này chứng minh tội giết người là tâm điểm của chính sách trừng trị nghiêm khắc nhất trong hệ thống pháp luật hình sự Việt Nam, phản ánh tính nguy hiểm đặc biệt của hành vi tước đoạt quyền sống.

4. Giao thức tính toán và tái lập nghiên cứu (Replication Protocol) có được cung cấp rõ ràng không?

Luận án cung cấp chi tiết nguồn dữ liệu từ Báo cáo thống kê xét xử sơ thẩm hình sự hàng năm của TANDTC (1996 - 2005), báo cáo tổng kết của Cục Cảnh sát điều tra Bộ Công an, cùng hướng dẫn thuật toán xác định tuổi chịu TNHS 4 bước theo Công văn 81/2002/TANDTC (tính theo ngày cuối tháng, cuối quý, 30/6 hoặc 31/12), cho phép tái lập và kiểm chứng dữ liệu hoàn toàn minh bạch.

5. Định hướng nghiên cứu dài hạn trong 10 năm tiếp theo được phác thảo như thế nào?

Luận án dự báo diễn biến phức tạp của tội phạm giết người trong bối cảnh phân hóa giàu nghèo và mặt trái kinh tế thị trường, đề xuất định hướng nghiên cứu hoàn thiện hệ thống chế tài hình sự, giải quyết xung đột pháp lý về quyền được chết (Euthanasia), và xây dựng chiến lược phòng ngừa tội phạm có tổ chức, tội phạm xuyên quốc gia xâm phạm tính mạng con người.

Kết luận

Công trình nghiên cứu của TS. Đỗ Đức Hồng Hà đã tạo nên những đóng góp khoa học và thực tiễn vững chắc:

1. Chuẩn hóa định nghĩa khoa học và cấu thành pháp lý của tội giết người theo Điều 93 BLHS năm 1999, làm rõ khách thể trực tiếp là quyền sống của con người từ thời điểm bắt đầu quá trình sinh.
2. Phân loại và xác lập tiêu chuẩn áp dụng chặt chẽ cho 4 nhóm tình tiết định khung tăng nặng, chấm dứt việc áp dụng tùy tiện tình tiết giết người thân thích đối với người bên nhà vợ/chồng.
3. Phân định ranh giới giữa quan hệ nhân quả đơn trực tiếp và quan hệ nhân quả kép trực tiếp trong định tội danh đồng phạm giết người.
4. Đánh giá toàn diện bức tranh tội phạm học giai đoạn 1996 - 2005 với 11.784 vụ án, chỉ ra tỷ lệ khám phá đạt 86,03% và tỷ lệ tội phạm ẩn 15,38%.
5. Khẳng định tính tất yếu của việc phân hóa TNHS và cung cấp luận cứ bảo vệ chính sách áp dụng hình phạt tử hình đối với các trường hợp giết người đặc biệt nghiêm trọng.
6. Mở ra ba hướng nghiên cứu tương lai: xã hội học tội phạm bạo lực học đường, kiểm soát tội phạm có tổ chức xuyên quốc gia, và đối chiếu chuẩn mực nhân quyền quốc tế về quyền sống.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần mở đầu, phần kết luận, danh mục công trình của tác giả và tài liệu tham khảo, Luận án gồm 3 chương: Chương 7. Tội giết người trong Luật hình sự Việt Nam và tình hình tội phạm giết người ở Việt Nam trong giai đoạn 1996 - 2005. Nguyên nhân của tội phạm giết người và tình hình dấu tranh phòng, chống tội phạm giết người ở Việt Nam trong giai đoạn 1996 - 2005. Dựbáo tình hình tội phạm giết người và các giải pháp nâng cao hiệu quả đấu tranh phòng, chống tội phạm giết người ở Việt Nam trong giai đoạn hiện nay, Chương | TOL GIẾT NGƯỜI TRONG LUẬT HÌNH SU VIỆT NAM VÀ TINH HÌNH TOI PHAM GIẾT NGƯỜI Ở VIỆT NAM TRONG GIAI DOAN 1996 - 2005 1.

TỘI GIẾT NGƯỜI TRONG LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM Hành vi giết người, từ đông, tây, kim, cổ, đều bị coi là hành vi đã man, tàn ác vì nó xâm phạm dén quyền tự nhiên, thiêng liêng và cao quí nhất của con người - quyền được sống. Nếu quyền này bị xâm phạm thì tất cả các quyền khác cũng không thể tồn tại và không thể được thực hiện trên thực tế. Chính vì lí do đó mà mục tiêu bảo vệ quyền sống của con người luôn được đặt lên hàng đầu đối với mọi dân tộc, mọi quốc gia, mọi thời kì và mọi chế độ. Ở Việt Nam, để bảo vệ quyền sống của con người, pháp luật hình sự về tội giết người đã được hình thành sớm nhất trong hệ thống pháp luật Việt Nam và cũng chính từ mục dích này mà pháp luật về tội giết người cũng như nhiệm vụ đấu tranh phòng, chống tội giết người luôn được quan tâm hàng đầu.

Nghiên cứu qui định về tội giết người trong pháp luật hình sự từ ngày thành lập Nhà nước Việt Nam dân chủ cộng hòa đến nay sẽ góp phần làm sáng to những nhận định trên. Tội giết người theo qui định của pháp luật hình sự từ ngày thành lập Nhà nước Việt Nam dân chủ cộng hòa đến trước ngày Bộ luật Hình sự năm 1999 có hiệu lực 1. Tội giết người theo qui định của pháp luật hình sự từ ngày thành lập Nhà nuoc Việt Nam dân chủ công hòa đến trưóc ngày thống nhát đất nước (1975) Năm 1945, Nhà nước Việt Nam dân chủ cộng hoà ra đời. Để kịp thời bảo vệ các quan hệ xã hội mới, Nhà nước ta đã ban hành nhiều văn bản pháp luật, trong đó có: Sac lệnh số 27/SL ngày 28-02-1946 trừng trị các tội bat cóc, tống tiền và ám sát; Sac lệnh số 151/SL ngày 12-4-1953 trừng trị địa chủ chống pháp luật; Thông tư số 442/TTg ngày 19-01-1955 tổng kết án lệ về một số tội phạm thông thường.

Nghiên cứu các văn bản trên, chúng tôi thấy, không có văn bản nào qui định riêng về tội giết người mà tội giết người chỉ được điểm đến trong các văn bản qui dịnh về một nhóm lội cần tập trung trấn áp để bảo vệ chính quyền, công sản và một số đối tượng đặc biệt nhằm thực hiện thắng lợi nhiệm vụ phản đế, phản phong. Ví dụ: Điều 6 Sac lệnh số 151/SL ngày 12-4-1953 trừng trị địa chủ chống pháp luật qui định: "Dia chủ nào phạm một trong những tội sau đây: 1) Cấu kết với đế quốc, ngụy quyền. giết nông dân, cán bộ và nhân viên. thì sẽ bị phạt tà từ mười năm dén chung thân hoặc xử tử hình".

Trong giai đoạn này, hành vi phạm tội giết người được qui định dưới nhiều hình thức khác nhau như ám sát, giết, cố ý giết người. Ví dụ: Điều | Sac lệnh số 27/SL ngày 28-02-1946 trừng trị các tội bat cóc, tong tiền và ám sát qui định: ". Vhững người phạm tội. ám sát sẽ bị phạt từ hai năm đến mười năm tù và có thể bị xử tử"; điểm 3 của Thông tư số 442/TTg ngày 19-01-1955 qui định: ".

Cố y giết người: phạt tà từ năm năm đến hai mươi nam." Qui định về đường lối xử lí đối với người phạm tội giết người thé hiện rõ nguyên tac: nghiêm trị người chủ mưu, cầm đầu, người hoạt động đắc lực, gây hậu quả nghiêm trọng; khoan hồng đối với những người bị cưỡng bức, lừa gạt. Vi du: Điều 4 Mục 2 Sác lệnh số 133/SL ngày 20-01-1953 trừng trị những tội xâm phạm an ninh đối nội và an toàn đối ngoại của Nhà nước qui định: "Kể nào. cán bộ và nhân dân., sẽ tuy tội nặng nhẹ mà xử phạt như sau: a) Bọn chủ num, tổ chức, cht huy sẽ bị xứ tử hình.; c) Những kể phạm các tội trên mà tội trạng tương đối nhẹ, sẽ bị phạt tù từ muoi năm trở xuống". Đường lối xử lí người phạm tội cũng có một số điểm mới khác đáng chú ý: /) Khung hình phạt của tội giết người đã được mở rộng hơn với nhiều loại và mức hình phạt có tính chất nghiêm khắc khác nhau.

Ví dụ: tại Điểm 3 của Thông tư số 442/TT ngày 19-01-1955 qui định: "Cố ý giết người: phạt tà từ năm năm đến hai mươi năm, nếu có trường hop nhẹ thì có thể hạ xuống đến một năm, giết người có du mu có thể phạt đến tử hình"; 2) Lần đầu tiên hình phạt bổ sung được qui định và áp dụng đối với người phạm tội giết người nhằm hỗ trợ cho hình phạt chính và mở thêm khả năng pháp lí cho Tòa án có thể lựa chọn hình phạt phù hợp với tinh 9 chất và mức độ nguy hiểm cho xã hội của hành vi phạm tội. Ví dụ: Điều 6 Sac lệnh số ISI/SL ngày 12-4-1953 trừng trị địa chủ chống pháp luật qui định: "Dia chứ nào. giết nông dân, cán bộ và nhân viên. thì sẽ bị phạt tà từ mười năm đến chung thân hoặc xu tit hình., bị tịch thu một phần hay tất cả tài sẵn".

Sau tháng lợi của cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp, để thực hiện đường lối của Dang trong giai doan cách mạng mới, từ năm 1955 đến năm 1976, Chính phủ và TANDTC đã ban hành nhiều văn bản hướng dẫn đường lối xử lí tội giết người như: Chỉ thị số 1025/TATC ngày 15-6-1960 của TANDTC về đường lối xử lí tội giết người vì mê tín; Bản chuyên đề tổng kết thực tiễn xét xử loại tội giết người ban hành kèm theo Công văn số 452/HS2 ngày 10-8-1970 của TANDTC về thực tiến xét xử tội phạm giết người; Sac luật số 03/SL ngày 15-3-1976 của Hội đồng Chính phủ cách mạng lâm thời và Thông tư số 03/SL-BTP-TT ngày 15-4- 1976 của Bộ Tư pháp hướng dẫn thi hành Sac luật số 03 nói trên qui định các tội phạm và hình phạt trong đó có tội giết người với nội dung: "Pham tội cố ý giết người thì bị phạt tà từ mười lam năm đến tà chung thân hoặc bị xử tử hình. Trường hợp có tình tiết giảm nhẹ thì mức hình phạt có thể thấp hơn". Nghiên cứu qui định về tội giết người trong các văn bản nói trên [49] [50] chúng tôi thấy, trong giai đoạn này Luật hình sự đã bổ sung vào tội giết người nhiều tình tiết tăng nặng, giảm nhẹ như: giết người vì động cơ đê hèn hoặc có tính chất côn đồ; giê' phụ nữ mà biết là có mang; giết người trong tình trạng bị nạn nhân ngược đãi hoặc áp bức tan tỆ. Lần đầu tiên đường lối xử lí người phạm tội giết người được qui định một cách rõ ràng như: khi nào thì có thể và nên áp dụng hình phạt tử hình; khi nào thì có thể áp dụng án treo; cần xét xử như thế nào khi vừa có tình tiết tăng nặng lại vừa có tình tiết giảm nhẹ đặc biệt.

Cụ thể là: 7) Áp dụng hình phạt tử hình đối với người phạm tội giết người trong trường hợp tập trung nhiều tình tiết tăng nặng đặc biệt hoặc chỉ một tình tiết tăng nặng đặc biệt, nhưng rất nghiêm trọng, nhân thân can phạm xấu, không có tình tiết giảm nhẹ hoặc không có tình tiết giảm nhẹ đáng kể. 2) Ap dụng an treo trong trường hợp cộng phạm nhẹ hoặc nạn nhân là người hủi, người điên, người tần tật với động cơ chủ yếu là muốn tránh khổ sở cho nạn J0 nhân. 3) Khi vừa có tình tiết tăng nang, vừa có tình tiết giảm nhẹ đặc biệt cần đánh giá đúng dan tính chất và mức độ nguy hiểm của mỗi tình tiết tăng nặng và giảm nhẹ; so sánh, đối chiếu để thấy được ảnh hưởng qua lại giữa các tình tiết đó với nhau; trên cơ sở đó mà ấn định mức án cho thích hợp [49, tr. Mặc dù còn một số hạn chế, nhưng pháp luật hình sự nói chung và qui định về tội giết người nói riêng giai đoạn này cũng đã có những bước tiến đáng kể, thực sự là công cụ hữu hiệu trong dau tranh phòng, chống tội phạm.

Tôi giết người theo qui định của pháp luật hình sự từ ngày thống nhất dat nước (1975) đến trước ngày Bộ luật Hình sự năm 1999 có hiệu luc Nam 1975, đất nước thống nhất, Nhà nước Cộng hoà XHCN Việt Nam ra đời. Vì phải tập trung sức người, sức của để khác phục hậu quả chiến tranh, xây dựng đất nước và ổn định cuộc sống cho nhân dân hai miền Nam - Bắc, chưa có điều kiện xây dựng hệ thống pháp luật mới nên từ năm 1976 đến trước khi có BLHS năm 1985, Nhà nước Cộng hoà XHCN Việt Nam vẫn áp dụng một số van bản thời kì trước để trừng trị tội giết người; đó là: Thông tư 442/TTg ngày 19-01- 1955 của Thủ tướng Chính phủ, Sắc luật số 03/SL ngày 15-3-1976 của Hội đồng Chính phủ cách mạng lâm thời và Thông tư số 03/SL-BTP-TT ngày 15-4-1976 của Bộ Tư pháp. Theo đó, "pham tội cốý giết người thì bị phạt tà từ mười lăm năm đến tà chung thân hoặc bi xứ tứ hình. Trường hợp có tình tiết giảm nhẹ thì mức hình phạt có thể thấp hơn".

Cách qui định trên vừa thiếu cụ thể lại không rõ ràng. Vì vậy, việc ban hành BLHS là một tất yếu khách quan. Để đáp ứng yêu cầu này, ngày 27-6-1985, Quốc hội nước Cộng hòa XHCN Việt Nam đã thông qua BLHS (gọi tat là BLHS năm 1985) - Bộ luật đầu tiên của Nhà nước Cộng hoà XHCN Việt Nam, với 12 chương và 280 điều [8]. Trong BLHS năm 1985 tội giết người được qui định tại một điều luật (Điều I1), với các loại cấu thành tội phạm khác nhau: cấu thành cơ bản, cấu thành tang nặng và cấu thành giảm nhẹ.

Đặc biệt, trong Bộ luật này một số TTDK tang nặng được qui định hệ thống và đầy đủ hơn cả, thậm chí có một số tình tiết lần đầu tiên dược qui định trong tội giết người; đó là: giết người bằng cách lợi dụng nghề nghiệp (doan 2 điểm b); vì lí do công vụ của nạn nhân (đoạn 2 điểm c); tái phạm nguy hiểm (doan 2 điểm g).