CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 1. Một số khái niệm về hộ, hộ nông dân và kinh tế hộ nông dân 1. Khái niệm hộ Hộ đã có lâu đời cho đến nay nó vẫn tồn tại và phát triển. Trải qua mỗi thời kỳ kinh tế khác nhau, hộ và kinh tế hộ được biểu hiện dưới nhiều hình thức khác nhau song vẫn có bản chất chung đó là “Sự hoạt động sản xuất kinh doanh của các thành viên trong gia đình cố gắng làm sao tạo ra nhiều của cải vật chất để nuôi sống và tăng thêm tích luỹ cho gia đình vã xã hội”[1].
Có nhiều khái niệm về hộ: Theo từ điển chuyên ngành kinh tế và từ điển ngôn ngữ “Hộ là tất cả những người cùng sống chung trong một mái nhà, nhóm người đó bao gồm những người cùng chung huyết tộc và những người làm công”. Theo Liên hợp quốc “Hộ là những người cùng sống chung dưới một mái nhà, cùng ăn chung và có chung một ngân quỹ”. Tại cuộc thảo luận quốc tế lần thứ 4 về quản ký nông trại tại Hà Lan năm 1980, các đại biểu nhất trí rằng: “Hộ là một đơn vị cơ bản của xã hội, có liên quan đến sản xuất, tái sản xuất, đến tiêu dùng và các hoạt động xã hội khác”. Năm 1981, Harris (Lon don – Anh) trong tác phẩm của mình cho rằng: “Hộ là một đơn vị tự nhiên tạo nguồn lao động” và trên góc độ này, nhóm các đại biểu thuộc trường phái “Hệ thống thế giới” (Mỹ) là smith (1985 – Martin và Beitell (1985)) có bổ sung thêm: “Hộ là một đơn vị đảm bảo quá trình tái sản xuất nguồn lao động thông qua việc tổ chức nguồn thu nhập chung.
Raun Iturna, giáo sư trường Đại học Tổng hợp Liôbon khi nghiên cứu cộng đồng nông dân trong quá trình quá độ ở một số nước Châu á đã chứng minh: “Hộ là một tập hợp những người cùng chung huyết tộc có quan hệ mật thiết với nhau trong quá trình sáng tạo ra vật phẩm để bảo tồn chính bản thân họ và cộng đồng”[12]. Đây chỉ là nêu lên những khía cạnh về khái niệm hộ tiêu biểu nhất, khía cạnh này hay khía cạnh khác hoặc khái quát chung nhưng vẫn còn chỗ chưa đồng nhất. Từ các khái niệm trên cho thấy hộ được hiểu như sau: - Trước hết, hộ là một tập hợp chủ yếu và phổ biến của những thành viên có chung huyết thống, tuy vậy cũng có cá biệt trường hợp thành viên của hộ không phải cùng huyết thống (Con nuôi, người tình nguyện và được sự đồng ý của các thành viên trong hộ công nhận cùng chung hoạt động kinh tế lâu dài. ) - Hộ nhất thiết là một đơn vị kinh tế (Chủ thể kinh tế), có nguồn lao động và phân công lao động chung, kế hoạch sản xuất kinh doanh chung, là đơn vị vừa sản xuất vừa tiêu dùng, có ngân quỹ chung.
Hộ không phải là một thành phần kinh tế đồng nhất, mà hộ có thể thuộc thành phần kinh tế cá thể, tư nhân, tập thể, Nhà nước… - Hộ không đồng nhất với gia đình mặc dù cùng chung huyết thống bởi vì hộ là một đơn vị kinh tế riêng, còn gia đình có thể không phải là một đơn vị kinh n tế (Ví dụ gia đình nhiều thế hệ cùng chung huyết thống, cùng chung một mái nhà nhưng nguồn sinh sống và ngân quỹ lại độc lập với nhau. Hộ nông dân Tác giả Frank Ellis định nghĩa “Hộ nông dân là các hộ gia đình làm nông nghiệp, tự kiển kế sinh nhai trên mảnh đất của mình, tự kiếm kế sinh nhai trên những mảnh đất của mình, sử dụng chủ yếu sức lao động của gia đình để sản xuất, thường nằm trong hệ thống kinh tế lớn hơn, nhưng chủ yếu đặc trưng bởi sự tham gia cục bộ vào các thị trường và có xu hướng hoạt động với mức độ không hoàn hảo cao”[8]. Nhà khoa học traianôp cho rằng “Hộ nông dân là đơn vị sản xuất rất ổn định” và ông coi “Hộ nông dân là đơn vị tuyệt vời để tăng trưởng và phát triển nông nghiệp” Luận điểm của ông đã được áp dụng rộng rãi trong chính sách nông nghiệp tại nhiều nước trên thế giới, kể cả các nước phát triển. Ở nước ta, có nhiều tác giả đề cập đến khái niệm hộ nông dân, theo nhà khoa học Lê Đình Thắng (năm 1993) cho rằng “Nông hộ là tế bào kinh tế xã hội là hình thức kinh tế cơ sở trong nông nghiệp và nông thôn”[3].
Theo ông Đào Thế Tuấn (1997) cho rằng “Hộ nông dân là những hộ chủ yếu hoạt động nông nghiệp theo nghĩa rộng, bao gồm cả nghề rừng, nghề cá và các hoạt động phi nông nghiệp ở nông thôn”[5]. Còn theo nhà khoa học Nguyễn Sinh Cúc, tronh phân tích điều tra nông thôn năm 2001 cho rằng “Hộ nông nghiệp là những hộ có toàn bộ hoặc 50% số lao động thường xuyên tham gia trực tiếp hoạc gián tiếp các hoạt động trồng trọt, chăn nuôi, dịch vụ nông nghiệp (làm đất, thuỷ nông, giống cây trồng, bảo vệ thực vật…) và thông thường nguồn sống chính của hộ dựa vào nông nghiệp”[2]. Nghiên cứu khái niệm trên đây về hộ nông dân của các tác giả và theo nhận thức cá nhân tôi cho rằng: Hộ nông dân là những hộ sống ở nông thôn có ngành nghề sản xuất chính là nông nghiệp, nguồn thu nhập chủ yếu là nghề nông, ngoài ra họ còn tham gia các hoạt động phi nông nghiệp như (dịch vụ, tiểu thủ công nghiệp…) 1. Kinh tế hộ nông dân Kinh tế hộ nông dân là hình thức tổ chức kinh tế cơ sở của nền sản xuất xã hội, trong đó các nguồn lực như đất đai, tiền vốn và tư liệu sản xuất được coi là của chung để tiến hành sản xuất.
Có chung ngân quỹ, ngủ chung một nhà, ăn chung, mọi quyết định trong sản xuất - kinh doanh và đời sống là tuỳ thuộc vào chủ hộ, được nhà nước thừa nhận, hỗ trợ tạo điều kiện phát triển. n Kinh tế hộ nông dân là một hình thức kinh tế cơ bản và tự chủ trong nông – lâm nghiệp được hình thành và tồn tại trên cơ sở sử dụng đất đai, sức lao động, tiền vốn…của gia đình mình là chính[1]. Tóm lại, có thể thấy kinh tế hộ nông dân là một hình thức cơ bản và tự chủ trong nông nghiệp. Nó hình thành phát triển một cách khách quan, lâu dài dựa trên sự tư hữu các yếu tố sản xuất, là loại hình kinh tế có hiệu quả, phù hợp với sản xuất nông nghiệp, thích ứng, tồn tại và phát triển trong mọi chế độ kinh tế xã hội.
Vai trò của kinh tế hộ nông dân Nông hộ là tế bào kinh tế xã hội, là hình thức tổ chức kinh tế cơ sở của nông nghiệp và nông thôn. Các thành viên trong nông hộ gắn bó với nhau chặt chẽ trước tiên bằng quan hệ hôn nhân và dòng máu dựa trên cơ sở huyết thống, ngoài ra còn do truyền thống qua nhiều đời, do phong tục tập quán, tâm lý đạo đức gia đình, dòng họ. Về kinh tế các thành viên nông hộ gắn bó với nhau trên các mặt quan hệ sở hữu, quan hệ quản lý và quan hệ phân phối mà cốt lõi của nó là quan hệ kinh tế. Các thành viên trong nông hộ có cùng mục đích và có cùng lợi ích chung là làm cho hộ mình ngày càng phát triển ngày càng giàu có.
Lợi ích kinh tế là động lực tác động mạnh mẽ đến sản xuất kinh doanh của hộ. Các thành viên trong hộ có cùng lao động, gần gũi nhau, hiểu biết nhau về khả năng, trình độ và hoàn cảnh, tạo điều kiện thuận lợi cho phân công và hợp tác lao động một cách hợp lý. Trong kinh tế nông hộ, quan hệ giữa người quản lý sản xuất và người trực tiếp sản xuất có sự thống nhất với nhau. Người chủ nông hộ là người quản lý sản xuất đồng thời cũng là người trực tiếp sản xuất.
Giữa người quản lý sản xuất và người trực tiếp sản xuất của nông hộ gắn bó chặt chẽ với nhau cho nên các thông tin được sử lý nhanh chóng kịp thời, quyết định quản lý sản xuất đúng đắn và có sức thuyết phục cao. Trong quá trình đô thị hoá và công nghiệp hoá đang diễn ra mạnh mẽ sẽ tác động tới cơ cấu kinh tế nông nghiệp, nông thôn và các hoạt động kinh tế của hộ sẽ có những thay đổi đáng kể. Quá trình này sẽ giảm nhẹ nặng nhọc lao động do sự phát triển của hệ thống máy móc hiện đại, nhưng điều hành công việc của toàn bộ hệ thống sản xuất là do con người, vì vậy vai trò của họ sẽ không bị lu mờ. Trong điều kiện kinh tế nước ta như hiện nay thì vai trò của kinh tế hộ nông dân có vai trò quan trọng cụ thể là: - Hình thành đơn vị tích tụ vốn của xã hội: Trên quy mô hộ để tạo cơ sở cho việc chuyển từ kinh tế tự cấp, tự túc sang kinh tế hàng hoá.
Kết quả ấy sẽ n tạo điều kiện cho việc chuyển dịch cơ cấu kinh tế ngành nghề trong nông thôn, nâng cao thu nhập cho người dân. - Kinh tế hộ nông dân tạo công ăn việc làm cho người lao động: Trong thời gian qua Đảng và nhà nước ta đã và đang có nhiều chủ trương chính sách khuyến khích nông dân làm giàu chính đáng bằng sự kết hợp lao động trí tuệ của họ với đất đai một cách hài hoà, dưới tác động mạnh mẽ của cơ chế thị trường, trong nông đã và đang diễn ra sự phân hoá mạnh mẽ, các hộ gia đình làm ăn phát đạt, có thu nhập cao, có ngành nghề phụ. Trong quá trình sản xuất của mình, các loại hộ gia đình này sẽ thu hút được một phần lao động tại chỗ dư thừa. - Kinh tế hộ nông tham gia vào phân công lao động xã hội theo đơn vị kinh tế hộ gia đình: Hiện nay sản xuất kinh tế trong hộ vẫn phục vụ cho nhu cầu tiêu dùng của gia đình là chính, sản phẩm dư thừa thì mới đem bán.
Sản xuất chủ yếu do nhu cầu về lương thực dẫn đến nông nghiệp chưa có sự phát triển toàn diện, hiệu quả kinh tế của việc sử dụng đất đai là rất thấp, dẫn đến các ngành nghề khác không có điều kiện phát triển. Sau nhiều năm đổi mới sản xuất nông nghiệp nước ta đã có nhiều bước phát triển, ổn định và tăng trưởng khá.