Thực Trạng Sử Dụng Tiếng Mẹ Đẻ Của Người Khmer Ở Tỉnh Sóc Trăng

Bài viết phân tích thực trạng sử dụng tiếng mẹ đẻ của người Khmer tại tỉnh Sóc Trăng, nêu bật những thách thức và cơ hội bảo tồn văn hóa.

• Tác giả: Thạch Văn Việt
• Người hướng dẫn: PGS. Lê Khắc Cường
• Trường học: Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Ngôn ngữ học
• Đề tài: Thực Trạng Sử Dụng Tiếng Mẹ Đẻ Của Người Khmer Tại Tỉnh Sóc Trăng
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CÁM ƠN
• LỜI CAM ĐOAN
• MỤC LỤC
• DẪN NHẬP
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ THỰC TIỄN
• 1.1. Khái niệm kỹ năng ngôn ngữ
• 1.2. Khái niệm thái độ ngôn ngữ
• 1.3. Cảnh huống ngôn ngữ và song ngữ xã hội
• 1.4. Năng lực ngôn ngữ và năng lực giao tiếp
• 1.5. Tiêu chí đánh giá năng lực tiếng Khmer
• 1.6. Đặc điểm ngôn ngữ Khmer ở bình diện ngôn ngữ
• 1.7. Vấn đề tiếng mẹ đẻ
• 1.8. Chính sách ngôn ngữ của Việt Nam
• 1.9. CƠ SỞ THỰC TIỄN
• 1.9.1. Đặc điểm địa lý tự nhiên của tỉnh Sóc Trăng
• 1.9.2. Tình hình phân bố dân cư và đặc điểm cư trú của người Khmer
• 1.9.3. Đặc điểm kinh tế - văn hóa – xã hội của người Khmer
• 1.9.4. Đặc điểm ngôn ngữ Khmer ở bình diện xã hội
• 2. CHƯƠNG 2: NĂNG LỰC TIẾNG MẸ ĐẺ CỦA NGƯỜI KHMER Ở TỈNH SÓC TRĂNG
• 2.1. Kết quả khảo sát các kỹ năng sử dụng tiếng mẹ đẻ của người Khmer ở tỉnh Sóc Trăng
• 2.1.1. Kết quả khảo sát các kỹ năng sử dụng tiếng mẹ đẻ của các tầng lớp Khmer khác
• 2.1.2. Kết quả khảo sát các kỹ năng sử dụng tiếng mẹ đẻ của học sinh Khmer ở tỉnh Sóc Trăng
• 2.1.3. Nhận xét về khả năng thành thạo các kỹ năng tiếng mẹ đẻ và tiếng Việt của người Khmer
• 2.2. Thực trạng kỹ năng sử dụng tiếng mẹ đẻ của Khmer ở tỉnh Sóc Trăng
• 2.2.1. Thực trạng kỹ năng sử dụng tiếng mẹ đẻ của các tầng lớp Khmer khác ở tỉnh Sóc Trăng
• 2.2.2. Thực trạng kỹ năng sử dụng tiếng mẹ đẻ của học sinh Khmer ở tỉnh Sóc Trăng
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG SỬ DỤNG TIẾNG MẸ ĐẺ CỦA NGƯỜI KHMER SÓC TRĂNG TRONG GIAO TIẾP PHI CHÍNH THỨC
• 3.1. Đặc điểm sử dụng ngôn ngữ của người Khmer trong giao tiếp gia đình
• 3.1.1. Ngôn ngữ giao tiếp trong gia đình thuần Khmer
• 3.1.2. Ngôn ngữ giao tiếp trong gia đình hỗn hợp
• 3.1.3. Ngôn ngữ giao tiếp với người thân và khách
• 3.2. Đặc điểm sử dụng ngôn ngữ của người Khmer trong giao tiếp xã hội
• 3.2.1. Ngôn ngữ của các tầng lớp Khmer khác dùng để giao tiếp xã hội
• 3.2.2. Ngôn ngữ của học sinh Khmer dùng để giao tiếp xã hội
• 3.2.3. Đặc điểm sử dụng ngôn ngữ của người Khmer trong giao tiếp với sư sãi
• 3.2.4. Đặc điểm sử dụng ngôn ngữ của người Khmer trong các trường hợp giao tiếp khác
• 3.2.4.1. Ngôn ngữ dùng khi nói chuyện điện thoại
• 3.2.4.2. Ngôn ngữ dùng khi hát ru
• 3.2.4.3. Ngôn ngữ dùng khi cúng bái, tế lễ
• 3.3. Thái độ ngôn ngữ của người Khmer Sóc Trăng trong giao tiếp phi chính thức
• 4. CHƯƠNG 4: THỰC TRẠNG SỬ DỤNG TIẾNG MẸ ĐẺ CỦA NGƯỜI KHMER SÓC TRĂNG TRONG GIAO TIẾP CHÍNH THỨC
• 4.1. Đặc điểm sử dụng ngôn ngữ của học sinh Khmer trong lĩnh vực giáo dục
• 4.1.1. Ngôn ngữ của học sinh Khmer dùng trong hệ thống giáo dục quốc dân
• 4.1.2. Ngôn ngữ của học sinh Khmer dùng trong hệ thống giáo dục đặc biệt
• 4.2. Đặc điểm sử dụng ngôn ngữ của người Khmer trong lĩnh vực hành chính – công vụ
• 4.2.1. Đặc điểm sử dụng ngôn ngữ của người Khmer trong cơ quan cấp ấp và xã
• 4.2.2. Đặc điểm sử dụng ngôn ngữ của người Khmer trong Ban Dân tộc tỉnh
• 4.3. Đặc điểm sử dụng ngôn ngữ của người Khmer trong lĩnh vực truyền thông
• 4.3.1. Đặc điểm sử dụng ngôn ngữ của người Khmer trong truyền thông báo chí
• 4.3.2. Đặc điểm sử dụng ngôn ngữ của người Khmer trong truyền thông đại chúng
• 4.4. Đặc điểm sử dụng ngôn ngữ của người Khmer trong các hoạt động văn hóa - nghệ thuật Khmer
• 4.5. Thái độ ngôn ngữ của người Khmer Sóc Trăng trong giao tiếp chính thức
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• DANH MỤC CÁC BẢNG BIỂU TRONG PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Tiếng Khmer Sóc Trăng Hiện Nay

Việt Nam là quốc gia đa dân tộc, đa ngôn ngữ. Bên cạnh tiếng Việt, ngôn ngữ Khmer là một trong những ngôn ngữ thiểu số quan trọng, đặc biệt tại khu vực Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL). Tiếng Khmer Sóc Trăng đóng vai trò then chốt trong việc duy trì và phát huy các giá trị văn hóa, tinh thần của cộng đồng người Khmer. Tuy nhiên, sự giao thoa văn hóa và sự phát triển của tiếng Việt đang tạo ra những thách thức không nhỏ đối với việc sử dụng và bảo tồn tiếng mẹ đẻ. Nghiên cứu này tập trung vào việc đánh giá thực trạng sử dụng tiếng Khmer của người Khmer tại tỉnh Sóc Trăng, từ đó đề xuất các giải pháp phù hợp để bảo tồn và phát triển ngôn ngữ và văn hóa này.

1.1. Vai Trò Của Tiếng Khmer Trong Cộng Đồng Dân Tộc Khmer

Ngôn ngữ Khmer không chỉ là phương tiện giao tiếp mà còn là biểu tượng của bản sắc văn hóa, truyền thống của dân tộc Khmer. Nó gắn liền với các phong tục tập quán, lễ hội, văn học nghệ thuật và tri thức bản địa. Việc sử dụng tiếng Khmer giúp củng cố sự gắn kết cộng đồng và truyền lại những giá trị văn hóa cho các thế hệ sau. Theo tài liệu gốc, ngôn ngữ Khmer đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì và bảo vệ những giá trị vật chất và tinh thần của người Khmer từ thế hệ này sang thế hệ khác.

1.2. Ảnh Hưởng Của Tiếng Việt Đến Việc Sử Dụng Tiếng Khmer

Sự phát triển mạnh mẽ của tiếng Việt, ngôn ngữ quốc gia, đã tạo ra áp lực lớn đối với việc sử dụng tiếng Khmer. Nhiều người Khmer, đặc biệt là thế hệ trẻ, có xu hướng sử dụng tiếng Việt nhiều hơn trong giao tiếp hàng ngày và học tập. Điều này dẫn đến nguy cơ mai một tiếng mẹ đẻ và làm suy yếu bản sắc văn hóa của cộng đồng. Nghiên cứu cần làm rõ mức độ ảnh hưởng của tiếng Việt và các yếu tố khác đến việc sử dụng tiếng Khmer.

II. Thách Thức Thực Trạng Ngôn Ngữ Của Người Khmer Sóc Trăng

Thực tế cho thấy, việc sử dụng tiếng Khmer trong cộng đồng người Khmer tại Sóc Trăng đang đối mặt với nhiều thách thức. Sự suy giảm về số lượng người sử dụng, đặc biệt là ở thế hệ trẻ, là một vấn đề đáng lo ngại. Bên cạnh đó, chất lượng sử dụng tiếng Khmer cũng có xu hướng giảm sút, với nhiều người sử dụng pha trộn tiếng Việt vào tiếng Khmer, hoặc sử dụng sai ngữ pháp, từ vựng. Điều này ảnh hưởng đến khả năng giao tiếp hiệu quả và làm giảm giá trị của ngôn ngữ trong việc truyền tải văn hóa. Cần có những nghiên cứu sâu sắc để đánh giá chính xác thực trạng ngôn ngữ và tìm ra nguyên nhân gốc rễ của vấn đề.

2.1. Xu Hướng Sử Dụng Song Ngữ Khmer Việt Trong Giao Tiếp

Hiện tượng song ngữ Khmer - Việt ngày càng phổ biến trong cộng đồng người Khmer. Nhiều người sử dụng cả hai ngôn ngữ một cách linh hoạt, tùy thuộc vào ngữ cảnh và đối tượng giao tiếp. Tuy nhiên, việc sử dụng song ngữ cũng có thể dẫn đến sự pha trộn ngôn ngữ, làm mất đi tính thuần khiết của tiếng Khmer. Nghiên cứu cần phân tích rõ ưu điểm và nhược điểm của việc sử dụng song ngữ đối với việc bảo tồn tiếng Khmer.

2.2. Mức Độ Thành Thạo Tiếng Khmer Của Thế Hệ Trẻ Khmer

Một trong những thách thức lớn nhất là sự suy giảm về mức độ thành thạo tiếng Khmer của thế hệ trẻ. Nhiều thanh niên Khmer không còn sử dụng tiếng mẹ đẻ một cách thành thạo, hoặc chỉ sử dụng trong một số tình huống nhất định. Điều này có thể dẫn đến việc mất kết nối với văn hóa truyền thống và làm suy yếu bản sắc dân tộc. Cần có những giải pháp giáo dục và văn hóa phù hợp để nâng cao mức độ thành thạo tiếng Khmer cho thế hệ trẻ.

2.3. Ảnh Hưởng Của Giáo Dục Tiếng Khmer Đến Khả Năng Sử Dụng

Giáo dục tiếng Khmer đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì và phát triển ngôn ngữ. Tuy nhiên, hệ thống giáo dục tiếng Khmer hiện nay còn nhiều hạn chế, từ chương trình giảng dạy, đội ngũ giáo viên đến cơ sở vật chất. Điều này ảnh hưởng đến hiệu quả giáo dục và khả năng sử dụng tiếng Khmer của học sinh. Cần có những cải cách toàn diện trong giáo dục tiếng Khmer để đáp ứng nhu cầu của cộng đồng.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Ngôn Ngữ Học Về Tiếng Khmer

Để đánh giá thực trạng sử dụng ngôn ngữ một cách khách quan và khoa học, nghiên cứu này sử dụng kết hợp nhiều phương pháp nghiên cứu ngôn ngữ học. Phương pháp khảo sát được sử dụng để thu thập dữ liệu về việc sử dụng tiếng Khmer trong các tình huống giao tiếp khác nhau. Phương pháp phỏng vấn sâu được sử dụng để tìm hiểu thái độ, quan điểm của người Khmer về tiếng mẹ đẻ. Phương pháp phân tích thống kê được sử dụng để xử lý và phân tích dữ liệu thu thập được. Các phương pháp này giúp cung cấp một cái nhìn toàn diện và sâu sắc về thực trạng ngôn ngữ của người Khmer tại Sóc Trăng.

3.1. Khảo Sát Thực Trạng Sử Dụng Tiếng Khmer Trong Gia Đình

Gia đình là môi trường quan trọng để truyền dạy và sử dụng tiếng Khmer. Nghiên cứu khảo sát việc sử dụng tiếng Khmer trong các gia đình Khmer, bao gồm ngôn ngữ giao tiếp giữa các thành viên, tần suất sử dụng và thái độ của các thành viên đối với tiếng mẹ đẻ. Kết quả khảo sát giúp đánh giá vai trò của gia đình trong việc bảo tồn tiếng Khmer.

3.2. Phỏng Vấn Sâu Về Thái Độ Ngôn Ngữ Của Người Khmer

Thái độ ngôn ngữ đóng vai trò quan trọng trong việc quyết định việc sử dụng và bảo tồn tiếng Khmer. Nghiên cứu phỏng vấn sâu người Khmer thuộc các tầng lớp khác nhau để tìm hiểu thái độ của họ đối với tiếng mẹ đẻ, bao gồm giá trị, tầm quan trọng và vai trò của tiếng Khmer trong cuộc sống. Kết quả phỏng vấn giúp hiểu rõ hơn động cơ và hành vi sử dụng ngôn ngữ của người Khmer.

3.3. Phân Tích Thống Kê Dữ Liệu Về Năng Lực Tiếng Khmer

Nghiên cứu thu thập dữ liệu về năng lực tiếng Khmer của người Khmer, bao gồm khả năng nghe, nói, đọc, viết. Dữ liệu được phân tích thống kê để đánh giá mức độ thành thạo tiếng Khmer của các nhóm đối tượng khác nhau, từ đó xác định những điểm mạnh, điểm yếu và nhu cầu giáo dục ngôn ngữ của cộng đồng.

IV. Kết Quả Đánh Giá Năng Lực Tiếng Mẹ Đẻ Của Người Khmer

Kết quả nghiên cứu cho thấy, năng lực tiếng mẹ đẻ của người Khmer tại Sóc Trăng có sự khác biệt đáng kể giữa các nhóm đối tượng. Thế hệ lớn tuổi thường có năng lực tiếng Khmer tốt hơn thế hệ trẻ. Người sống ở vùng nông thôn thường sử dụng tiếng Khmer thành thạo hơn người sống ở thành thị. Học sinh học tiếng Khmer trong trường học có năng lực ngôn ngữ tốt hơn học sinh không học. Tuy nhiên, nhìn chung, năng lực tiếng Khmer của người Khmer đang có xu hướng giảm sút, đặc biệt là ở thế hệ trẻ. Cần có những giải pháp can thiệp kịp thời để ngăn chặn tình trạng này.

4.1. So Sánh Kỹ Năng Ngôn Ngữ Giữa Các Thế Hệ Khmer

Nghiên cứu so sánh kỹ năng ngôn ngữ (nghe, nói, đọc, viết) giữa các thế hệ Khmer khác nhau để đánh giá sự thay đổi về năng lực tiếng Khmer theo thời gian. Kết quả so sánh giúp xác định những yếu tố ảnh hưởng đến năng lực ngôn ngữ của từng thế hệ và đề xuất các giải pháp phù hợp.

4.2. Ảnh Hưởng Của Môi Trường Sống Đến Khả Năng Sử Dụng

Môi trường sống có ảnh hưởng lớn đến khả năng sử dụng tiếng Khmer. Nghiên cứu so sánh năng lực ngôn ngữ của người Khmer sống ở các vùng khác nhau (nông thôn, thành thị) để đánh giá tác động của môi trường sống đến việc sử dụng tiếng mẹ đẻ. Kết quả so sánh giúp xác định những vùng cần được ưu tiên hỗ trợ để bảo tồn tiếng Khmer.

4.3. Vai Trò Của Giáo Dục Trong Việc Nâng Cao Năng Lực Tiếng Khmer

Giáo dục đóng vai trò then chốt trong việc nâng cao năng lực tiếng Khmer. Nghiên cứu đánh giá hiệu quả của hệ thống giáo dục tiếng Khmer hiện nay và đề xuất các giải pháp cải cách để nâng cao chất lượng giáo dục và năng lực ngôn ngữ của học sinh. Cần có những chương trình giáo dục sáng tạo và phù hợp để thu hút học sinh tham gia và yêu thích tiếng Khmer.

V. Ứng Dụng Giải Pháp Bảo Tồn và Phát Triển Tiếng Khmer

Dựa trên kết quả nghiên cứu, cần có những giải pháp đồng bộ và toàn diện để bảo tồn và phát triển tiếng Khmer tại Sóc Trăng. Các giải pháp này bao gồm tăng cường giáo dục tiếng Khmer trong trường học và cộng đồng, hỗ trợ các hoạt động văn hóa, nghệ thuật sử dụng tiếng Khmer, khuyến khích sử dụng tiếng Khmer trong gia đình và xã hội, và xây dựng chính sách hỗ trợ ngôn ngữ phù hợp. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan nhà nước, tổ chức xã hội và cộng đồng người Khmer để thực hiện các giải pháp này một cách hiệu quả.

5.1. Tăng Cường Giáo Dục Tiếng Khmer Trong Trường Học

Cần có những cải cách toàn diện trong chương trình giáo dục tiếng Khmer, từ nội dung, phương pháp giảng dạy đến đội ngũ giáo viên và cơ sở vật chất. Chương trình giáo dục cần được thiết kế phù hợp với từng cấp học và đối tượng học sinh, đồng thời kết hợp giữa lý thuyết và thực hành để nâng cao năng lực ngôn ngữ của học sinh.

5.2. Hỗ Trợ Các Hoạt Động Văn Hóa Khmer Sử Dụng Tiếng Khmer

Cần hỗ trợ các hoạt động văn hóa Khmer như lễ hội, nghệ thuật truyền thống, văn học dân gian sử dụng tiếng Khmer để tạo ra môi trường sử dụng ngôn ngữ phong phú và hấp dẫn. Các hoạt động này giúp truyền tải những giá trị văn hóa cho thế hệ trẻ và khuyến khích họ sử dụng tiếng mẹ đẻ.

5.3. Khuyến Khích Sử Dụng Tiếng Khmer Trong Gia Đình

Cần khuyến khích các gia đình Khmer sử dụng tiếng Khmer trong giao tiếp hàng ngày để tạo ra môi trường ngôn ngữ tự nhiên và thân thiện. Các bậc cha mẹ cần ý thức được tầm quan trọng của việc truyền dạy tiếng mẹ đẻ cho con cái và tạo điều kiện để con cái tiếp xúc với tiếng Khmer từ nhỏ.

VI. Kết Luận Tương Lai Của Tiếng Khmer Sóc Trăng

Việc bảo tồn và phát triển tiếng Khmer tại Sóc Trăng là một nhiệm vụ cấp bách và lâu dài. Cần có sự quan tâm và đầu tư thích đáng từ các cấp chính quyền, sự tham gia tích cực của cộng đồng người Khmer và sự hỗ trợ của các tổ chức xã hội. Với những nỗ lực chung, tiếng Khmer sẽ tiếp tục được duy trì và phát triển, góp phần bảo tồn bản sắc văn hóa của dân tộc Khmer và làm phong phú thêm bức tranh đa văn hóa của Việt Nam.

6.1. Tầm Quan Trọng Của Chính Sách Ngôn Ngữ Phù Hợp

Chính sách ngôn ngữ đóng vai trò quan trọng trong việc bảo tồn và phát triển tiếng Khmer. Cần có những chính sách hỗ trợ ngôn ngữ phù hợp, bao gồm việc công nhận tiếng Khmer là một ngôn ngữ chính thức, hỗ trợ giáo dục tiếng Khmer, và khuyến khích sử dụng tiếng Khmer trong các lĩnh vực khác nhau.

6.2. Vai Trò Của Cộng Đồng Khmer Trong Việc Bảo Tồn

Cộng đồng Khmer đóng vai trò then chốt trong việc bảo tồn tiếng mẹ đẻ. Cần nâng cao ý thức của người Khmer về tầm quan trọng của tiếng Khmer và khuyến khích họ sử dụng tiếng Khmer trong mọi tình huống. Cộng đồng cần chủ động tham gia vào các hoạt động bảo tồn ngôn ngữ và truyền dạy tiếng Khmer cho thế hệ trẻ.

6.3. Hướng Nghiên Cứu Tiếp Theo Về Ngôn Ngữ Khmer

Nghiên cứu này chỉ là một bước khởi đầu trong việc tìm hiểu thực trạng sử dụng ngôn ngữ của người Khmer tại Sóc Trăng. Cần có những nghiên cứu tiếp theo để khám phá sâu hơn các khía cạnh khác nhau của ngôn ngữ Khmer, bao gồm ngữ pháp, từ vựng, và văn hóa. Các nghiên cứu này sẽ cung cấp những thông tin quan trọng để xây dựng các giải pháp bảo tồn và phát triển tiếng Khmer hiệu quả hơn.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Công trình nghiên cứu tiến sĩ chuyên ngành Ngôn ngữ học (Mã số: 9229020) của tác giả Thạch Văn Việt với đề tài "Thực trạng việc sử dụng tiếng mẹ đẻ của người Khmer ở tỉnh Sóc Trăng" được bảo vệ tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn – Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh (2022), dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Lê Khắc Cường. Nghiên cứu khai phá bối cảnh biến đổi cảnh huống ngôn ngữ và tiếp xúc ngôn ngữ sâu sắc tại khu vực Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL), nơi tiếng Khmer là ngôn ngữ của một trong 54 dân tộc anh em tại Việt Nam. Tính tiên phong của luận án thể hiện ở việc tiếp cận liên ngành giữa Ngôn ngữ học xã hội (Sociolinguistics) và Ngôn ngữ học tiếp xúc (Contact Linguistics) để giải mã bức tranh vận hành ngôn ngữ thực tế của cộng đồng người Khmer tại tỉnh Sóc Trăng.

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) được xác định rõ rệt: Các công trình trước đây như của Hoàng Quốc (2009, 2015) chủ yếu tập trung vào cảnh huống song ngữ Việt – Hoa; Nguyễn Thị Huệ (2010) khảo sát tiếp xúc ngôn ngữ Khmer – Việt tại Trà Vinh nhưng chưa đi sâu vào thực trạng năng lực sử dụng tiếng mẹ đẻ; Đinh Lư Giang (2011, 2019) tập trung vào bình diện song ngữ học đại cương và từ điển học xã hội; Lâm Khu (2014) chỉ nghiên cứu phương ngữ Khmer về mặt ngữ âm – từ vựng. Chưa có công trình nào đánh giá toàn diện sự mất cân đối giữa các kỹ năng ngôn ngữ mẹ đẻ (nghe, nói, đọc, viết) gắn với sự phân hóa giữa lĩnh vực giao tiếp phi chính thức (gia đình, xã hội thân mật, chùa chiền) và giao tiếp chính thức (hành chính, giáo dục, truyền thông đại chúng).

Hệ thống câu hỏi và giả thuyết nghiên cứu được thiết lập chặt chẽ:

• Câu hỏi nghiên cứu 1 (RQ1): Mức độ thành thạo và tương quan giữa 4 kỹ năng tiếng mẹ đẻ (nghe, nói, đọc, viết) của các nhóm xã hội người Khmer tại Sóc Trăng hiện nay diễn ra như thế nào?
• Câu hỏi nghiên cứu 2 (RQ2): Tiếng Khmer đang hành chức như thế nào trong các tình huống giao tiếp phi chính thức và chính thức dưới tác động áp đảo của tiếng Việt?
• Câu hỏi nghiên cứu 3 (RQ3): Thái độ ngôn ngữ của cộng đồng người Khmer chi phối thế nào đến việc duy trì và chuyển đổi ngôn ngữ giữa các thế hệ?
• Giả thuyết 1 (H1): Tồn tại sự mất cân đối sâu sắc giữa kỹ năng khẩu ngữ (nghe – nói) và bút ngữ (đọc – viết) của người Khmer, trong đó năng lực chữ viết suy giảm nghiêm trọng ở thế hệ trẻ.
• Giả thuyết 2 (H2): Mô hình song ngữ xã hội Khmer – Việt tại Sóc Trăng mang tính chất phi cân bằng (asymmetric bilingualism), nơi tiếng Khmer bị thu hẹp vào không gian phi chính thức và tôn giáo, trong khi tiếng Việt chiếm lĩnh toàn bộ không gian chính thức.

Khung lý thuyết vận dụng hệ thống lý thuyết về Cảnh huống ngôn ngữ (Mikhalchenko; Hall; Nguyễn Đức Tồn, 2016), Năng lực ngôn ngữ và Năng lực giao tiếp (Chomsky, 1965; Dell Hymes; Halliday; Canale & Swain, 1983; Bachman & Palmer, 1996), cùng Lý thuyết tiếp xúc ngôn ngữ (Weinreich, 1953; Bùi Khánh Thế, 2016). Quy mô khảo sát thực chứng được tiến hành trên mẫu gồm $N = 751$ phiếu điều tra hợp lệ (trong đó có 388 phiếu thuộc tầng lớp dân cư và 363 phiếu học sinh – sinh viên Khmer) tại 6 địa bàn trọng điểm: huyện Mỹ Xuyên (xã Tham Đôn, Đại Tâm), huyện Trần Đề (xã Viên An, Tài Văn), thị xã Vĩnh Châu (xã Vĩnh Hải, Phường 2), cùng các điểm khảo sát sơ bộ tại Châu Thành, Thạnh Trị, Long Phú trong khung thời gian điền dã liên tục từ tháng 7/2016 đến tháng 10/2019.

Literature Review và Positioning

Tổng quan tài liệu cho thấy nghiên cứu ngôn ngữ dân tộc thiểu số tại Việt Nam hình thành qua nhiều giai đoạn với các dòng nghiên cứu chủ đạo:

• Dòng nghiên cứu cảnh huống và chính sách ngôn ngữ: Khởi xướng bởi Hoàng Văn Hành (2002), Lý Toàn Thắng – Nguyễn Văn Lợi (2002), Nguyễn Văn Khang (2003), Nguyễn Đức Tồn (2016). Các tác giả định hình khung phân tích về quan hệ giữa ngôn ngữ quốc gia và ngôn ngữ tộc người thiểu số. Bùi Khánh Thế (2002) từng nhận định: "Hàng trăm khóa luận tốt nghiệp đại học cả ở phía Bắc lẫn ở phía Nam, trong nước và ngoài nước khai thác đề tài từ những ngôn ngữ dân tộc Việt Nam và con số luận văn thạc sĩ, luận án tiến sĩ trong lĩnh vực này lên đến con số vài chục".
• Dòng nghiên cứu về tiếng Khmer tại Nam Bộ: Các công trình nghiên cứu trên tạp chí quốc tế Mon-Khmer Studies (hơn 130 bài) và JSEALS, kết hợp các nghiên cứu trong nước của Phan Ngọc, Vũ Đức Nghiệu, Nguyễn Văn Lợi, Nguyễn Thị Huệ (2008, 2010), Đinh Lư Giang (2011, 2019), Lâm Es (2002), Lâm Khu (2014), Hoàng Quốc (2014, 2018), Trường Chí Hùng (2016).

Các cuộc tranh luận học thuật nổi bật xoay quanh hai trường phái:

• Trường phái tiếp cận cấu trúc – ngữ năng thuần túy: Điển hình theo quan điểm của Chomsky (1965), phân lập năng lực ngôn ngữ (linguistic competence - kiến thức ngữ pháp nội tại) khỏi hành vi (performance).
• Trường phái ngôn ngữ học xã hội chức năng: Đại diện bởi Dell Hymes và M.A.K. Halliday, phê phán sự tách rời của Chomsky và khẳng định ngôn ngữ phải được nghiên cứu thông qua năng lực giao tiếp (communicative competence) và các siêu chức năng (metafunctions: tạo ý, giao tiếp liên nhân, tạo văn bản) trong khung cảnh văn hóa – xã hội thực chứng.

Vị thế của luận án được xác lập thông qua việc bổ khuyết trực tiếp vào khoảng trống về năng lực sử dụng tiếng mẹ đẻ thực tế: không dừng lại ở miêu tả cấu trúc ngữ âm/ngữ pháp hay từ điển học, mà định lượng hóa chính xác mức độ thụ đắc và vận hành ngôn ngữ theo từng nhóm tuổi, giới tính, học vấn và hoàn cảnh giao tiếp.

So sánh với hai nghiên cứu quốc tế tiêu biểu:

1. Mô hình Thang đo mức độ gián đoạn truyền thế hệ GIDS (Graded Intergenerational Disruption Scale) của Joshua Fishman (1991): Luận án chứng minh người Khmer tại Sóc Trăng đang đối mặt với sự đứt gãy giữa GIDS Cấp độ 6 (ngôn ngữ gia đình/cộng đồng truyền khẩu truyền thống) và Cấp độ 4/3 (ngôn ngữ trong giáo dục chính quy và truyền thông), khi thế hệ trẻ dịch chuyển mạnh sang tiếng Việt.
2. Lý thuyết song ngữ thiểu số và quyền ngôn ngữ của Tove Skutnabb-Kangas (2000) cùng Khung lý thuyết phụ thuộc lẫn nhau (Interdependence Hypothesis) của Jim Cummins (1979): Nghiên cứu của Thạch Văn Việt chứng thực rằng việc thiếu vắng nền tảng đọc - viết vững chắc bằng tiếng mẹ đẻ (CALP - Cognitive Academic Language Proficiency) trong hệ thống trường học phổ thông khiến người học Khmer gặp khó khăn trong việc phát triển song ngữ thăng tiến (additive bilingualism), dẫn đến nguy cơ rơi vào trạng thái bán song ngữ (semilingualism) hoặc song ngữ trừ (subtractive bilingualism).

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Nghiên cứu mở rộng và cụ thể hóa các lý thuyết nền tảng trong Ngôn ngữ học xã hội vào bối cảnh cụ thể của một cộng đồng dân tộc bản địa Đông Nam Á:

• Tái định nghĩa và phân lập năng lực kỹ năng ngôn ngữ: Căn cứ theo định nghĩa của Colin Barker: "kỹ năng ngôn ngữ (language skill) 'chỉ những thành tố có thể được định nghĩa một cách rõ ràng, có thể quan sát được và có mức độ chuyên biệt cao, ví dụ: kỹ năng viết'", luận án phân tách tường minh 4 cấp độ: Khả năng ngôn ngữ (language ability), Năng lực ngôn ngữ (language competence), Sự thành thạo ngôn ngữ (language proficiency), và Thành tựu ngôn ngữ (language achievement).
• Mô hình hóa sự phân hóa chức năng phi đối xứng (Asymmetrical Diglossia): Luận án chứng minh sự phân tầng chức năng giữa Tiếng Việt (ngôn ngữ vị thế cao - High variety) nắm giữ chức năng công cộng, giáo dục chính quy, quản trị hành chính; và Tiếng Khmer (ngôn ngữ vị thế thấp hơn trong tương quan xã hội - Low variety) bị dồn nén vào không gian giao tiếp gia đình, nghi lễ tôn giáo Nam Tông và sinh hoạt cộng đồng khép kín.
• Mệnh đề lý thuyết 1 (Proposition 1): Trong cảnh huống tam ngữ/đa ngữ tiếp xúc tự nhiên (Khmer – Việt – Hoa), tốc độ chuyển đổi ngôn ngữ (language shift) ở thế hệ thanh thiếu niên tỷ lệ thuận với mức độ tham gia vào hệ thống giáo dục quốc dân và truyền thông đại chúng đơn ngữ tiếng Việt.
• Mệnh đề lý thuyết 2 (Proposition 2): Trộn mã (code-mixing) và chuyển mã (code-switching) là cơ chế thích ứng giao tiếp tất yếu của người bán song ngữ khi năng lực từ vựng chuyên ngành hoặc công cụ biểu đạt bằng tiếng mẹ đẻ bị thiếu hụt.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích tích hợp 3 trụ cột lý thuyết: (1) Mô hình 7 môi trường song ngữ xã hội của Đinh Lư Giang (2011) gồm: gia đình - hàng xóm, giáo dục, nghề nghiệp, chính quyền, lễ hội, truyền thông, văn bản; (2) Mô hình năng lực giao tiếp 3 thành tố của Canale & Swain (1983) gồm ngữ pháp, ngôn ngữ xã hội, chiến lược; (3) Khung 4 nhân tố cảnh huống ngôn ngữ của Mikhalchenko (nhân khẩu, ngôn ngữ học, nhân tố vật chất, nhân tố con người).

   +-------------------------------------------------------------+
   |              BỐI CẢNH CẢNH HUỐNG NGÔN NGỮ                   |
   |      (Địa lý - Nhân khẩu Sóc Trăng: Tam ngữ Khmer - Việt - Hoa)  |
   +------------------------------+------------------------------+
                                  |
                                  v
   +-------------------------------------------------------------+
   |          HAI TRỤ CỘT ĐÁNH GIÁ NĂNG LỰC NGÔN NGỮ            |
   |  - 4 Kỹ năng: Nghe, Nói (Khẩu ngữ) vs Đọc, Viết (Bút ngữ)   |
   |  - Thang đo 5 bậc Dreyfus & Khung tham chiếu CEFR/KNLNNVN   |
   +------------------------------+------------------------------+
                                  |
            +---------------------+---------------------+
            |                                           |
            v                                           v
+-----------------------+                   +-----------------------+
|  GIAO TIẾP PHI CHÍNH THỨC |                 |   GIAO TIẾP CHÍNH THỨC  |
| - Gia đình thuần/hỗn hợp |                 | - Giáo dục phổ thông  |
| - Giao tiếp xóm ấp    |                 | - Hệ thống Pali/Chùa  |
| - Sư sãi, lễ bái cúng |                 | - Hành chính, Ban DT  |
| - Điện thoại, hát ru  |                 | - Báo chí, Phát thanh |
+-----------+-----------+                   +-----------+-----------+
            |                                           |
            +---------------------+---------------------+
                                  |
                                  v
   +-------------------------------------------------------------+
   |    HIỆN TƯỢNG TIẾP XÚC: Trộn mã, Chuyển mã, Chuyển di      |
   |    HỆ QUẢ: Bán song ngữ, Mất cân đối kỹ năng, Chuyển đổi   |
   +-------------------------------------------------------------+

Điều kiện biên (boundary conditions): Nghiên cứu xác lập giới hạn trong không gian địa lý tỉnh Sóc Trăng với đặc thù Phật giáo Nam Tông Khmer gắn liền với hệ thống chùa tháp, nơi chữ viết Khmer được bảo tồn thông qua các lớp học chữ mùa hè và hệ thống Trường Bổ túc Văn hóa Pali Trung cấp.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

• Triết lý nghiên cứu: Thực chứng diễn giải (Interpretive Positivism) kết hợp Hiện thực phê phán (Critical Realism), kết hợp định lượng thống kê xã hội học với điền dã dân tộc học ngôn ngữ.
• Phương pháp hỗn hợp (Mixed Methods - Convergent Parallel Design): Thu thập dữ liệu định lượng qua phiếu hỏi có cấu trúc kết hợp định tính chuyên sâu bằng quan sát tham dự, phỏng vấn sâu cá nhân, ghi âm ngữ liệu tự nhiên và tổ chức tọa đàm chuyên gia.
• Quy mô mẫu ($N = 751$):
  • Nhóm 1 (Tầng lớp xã hội khác): $n_1 = 388$ người (trên tổng số 400 phiếu phát ra, loại 12 phiếu lỗi/thiếu dữ liệu).
  • Nhóm 2 (Học sinh - sinh viên từ THCS đến Đại học): $n_2 = 363$ người (trên tổng số 370 phiếu phát ra, loại 7 phiếu không đạt yêu cầu).

Quy trình nghiên cứu rigorous

• Chiến lược chọn mẫu: Phân tầng ngẫu nhiên kết hợp định mức theo 5 biến số nhân khẩu: Giới tính (Nam, Nữ); 4 Nhóm tuổi (10–30 tuổi, 31–45 tuổi, 46–60 tuổi, $\ge 61$ tuổi); Trình độ học vấn (Tiểu học, THCS, THPT, TCCN, Cao đẳng, Đại học); Nghề nghiệp (nông dân, công nhân, ngư dân, thương nhân, cán bộ công chức, giáo viên, sư sãi, acha, thợ may, làm thuê); Địa bàn cư trú (Trần Đề: Viên An, Tài Văn; Mỹ Xuyên: Tham Đôn, Đại Tâm; Vĩnh Châu: Vĩnh Hải, Phường 2).
• Tam giác đạc (Triangulation):
  • Tam giác đạc dữ liệu: Phiếu hỏi, bản ghi âm ngữ lưu, tài liệu hành chính, chương trình phát thanh - truyền hình tiếng Khmer.
  • Tam giác đạc phương pháp: Định lượng bảng hỏi + Phỏng vấn sâu nhân chứng + Ghi âm phân tích chuyển mã.
• Độ tin cậy và giá trị đo lường: Thang đo xây dựng dựa trên mô hình Dreyfus 5 mức độ và tham chiếu Khung năng lực ngoại ngữ 6 bậc Việt Nam (KNLNNVN - Ban hành kèm Thông tư 01/2014/TT-BGDĐT tương thích CEFR từ A1 đến C2). Hệ số nhất quán nội tại Cronbach's Alpha đạt chuẩn độ tin cậy ($\alpha > 0.82$).

Data và phân tích

• Đặc tính mẫu điều tra: Đại diện toàn diện cho cộng đồng cư trú đan xen giữa người Khmer, Kinh và Hoa tại Sóc Trăng.
• Công cụ phân tích: Toàn bộ dữ liệu $N = 751$ được mã hóa và xử lý bằng phần mềm thống kê chuyên dụng SPSS (Statistical Package for the Social Sciences).
• Kỹ thuật phân tích: Thống kê mô tả (tần số, tỷ lệ phần trăm), kiểm định chéo bảng liên hợp (Cross-tabulation), kiểm định Chi-square ($\chi^2$) đánh giá sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa các nhóm tuổi, trình độ học vấn và hành vi ngôn ngữ.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Khủng hoảng mất cân đối sâu sắc giữa kỹ năng khẩu ngữ và bút ngữ: Số liệu thực nghiệm chỉ ra sự phân hóa cực đoan trong năng lực tiếng Khmer:

• Kỹ năng Nghe – Nói: Chiếm tỷ lệ thành thạo vượt trội ở cả hai nhóm khảo sát. Trong sinh hoạt đời thường, trên $92%$ người Khmer tự đánh giá nghe hiểu và nói tốt tiếng mẹ đẻ.
• Kỹ năng Đọc – Viết: Suy giảm nghiêm trọng. Ở nhóm học sinh Khmer ($n = 363$), tỷ lệ "biết nói nhưng không biết chữ" chiếm tỷ trọng cao; mức độ đọc thông viết thạo chữ Khmer chỉ đạt dưới $28.5%$, phần lớn chỉ dừng lại ở mức nhận diện mặt chữ cơ bản sau các khóa học ngắn hạn tại chùa vào dịp hè.

2. Sự thu hẹp không gian chức năng của tiếng mẹ đẻ trong giao tiếp chính thức:

• Trong lĩnh vực hành chính công (UBND xã, phường, huyện) và các cơ quan chuyên trách như Ban Dân tộc tỉnh, tiếng Việt là ngôn ngữ văn bản pháp quy duy nhất ($100%$). Tiếng Khmer chỉ được sử dụng dưới dạng khẩu ngữ hỗ trợ khi tiếp xúc trực tiếp với người dân cao tuổi không biết tiếng Việt.
• Trong hệ thống giáo dục quốc dân, tiếng Khmer chỉ đóng vai trò là một môn học tự chọn với số tiết ít ỏi (2-4 tiết/tuần), không phải là ngôn ngữ giảng dạy (Medium of Instruction).

3. Phổ biến hóa hiện tượng Trộn mã (Code-mixing) và Chuyển mã (Code-switching): Theo luận án, đúng như Đinh Lư Giang (2011) định nghĩa: "trộn mã là việc một mã ngôn ngữ đang được sử dụng thì trong đó một số yếu tố của một mã ngôn ngữ khác được sử dụng hòa trộn vào". Luận án ghi nhận hiện tượng trộn mã Việt - Khmer xuất hiện với tần suất trên $76%$ ở nhóm thanh thiếu niên (10–30 tuổi) trong các tình huống hội thoại thường nhật, nhắn tin điện thoại, mạng xã hội. 4 động cơ chính được xác thực: thiếu hụt từ vựng Khmer hiện đại, thói quen giao tiếp, nguyên tắc tối ưu hóa thông tin, và tính tiện lợi kinh tế của diễn ngôn.

4. Nghịch lý thái độ ngôn ngữ (Language Attitude Paradox): Toàn bộ $100%$ đối tượng khảo sát khẳng định tiếng Khmer là tiếng mẹ đẻ thiêng liêng, thể hiện thái độ trung thành ngôn ngữ tích cực ("ái ốc cập ô"). Tuy nhiên, trong thực hành xã hội, thái độ thực dụng kinh tế (instrumental orientation) khiến các bậc phụ huynh ưu tiên con em đầu tư tuyệt đối cho tiếng Việt và tiếng Anh để tìm kiếm cơ hội học tập, việc làm, dẫn đến hiện tượng "trung thành về cảm xúc nhưng thoái lui trong hành vi sử dụng".

5. Cấu trúc ngữ âm – từ vựng tiếng Khmer Sóc Trăng biến đổi do tiếp xúc: Tiếng Khmer Sóc Trăng duy trì hệ thống gồm 33 phụ âm đầu, 16 phụ âm cuối, 24 nguyên âm giọng "o", 25 nguyên âm giọng "ô", và 13 nguyên âm độc lập. Dưới tác động tiếp xúc với tiếng Việt (ngôn ngữ đơn lập, có thanh điệu), phương ngữ Khmer Sóc Trăng đang diễn ra quá trình đơn giản hóa các cụm phụ âm đầu phức tạp và gia tăng vay mượn từ vựng tiếng Việt thuộc các lĩnh vực khoa học, kỹ thuật, quản lý nhà nước và văn hóa tiêu dùng.

Implications đa chiều

• Đóng góp lý luận: Cung cấp cứ liệu thực nghiệm khẳng định quy luật chuyển đổi ngôn ngữ trong bối cảnh các quốc gia đa dân tộc đang công nghiệp hóa; hoàn thiện lý thuyết tiếp xúc ngôn ngữ Nam Á (Austroasiatic) - Nam Đảo tại Đông Nam Á.
• Đổi mới phương pháp luận: Thiết lập bộ công cụ khảo sát năng lực ngôn ngữ bản địa kết hợp thang bậc Dreyfus và CEFR, có khả năng nhân rộng cho 53 dân tộc thiểu số khác tại Việt Nam.
• Khuyến nghị chính sách giáo dục:
  1. Chuyển đổi mô hình dạy tiếng Khmer từ "môn học tự chọn hình thức" sang mô hình Giáo dục song ngữ dựa trên tiếng mẹ đẻ (Mother Tongue-Based Multilingual Education - MTB-MLE).
  2. Chuẩn hóa sách giáo khoa và hệ thống thuật ngữ tiếng Khmer hiện đại.
  3. Thể chế hóa và cấp kinh phí đào tạo chính quy cho mạng lưới sư sãi, acha dạy chữ Khmer tại hệ thống chùa Phật giáo Nam Tông.
  4. Nâng cao chất lượng phát thanh, truyền hình và báo in tiếng Khmer của Đài Phát thanh – Truyền hình Sóc Trăng và Báo Sóc Trăng.

Limitations và Future Research

1. Giới hạn không gian và mẫu khảo sát: Nghiên cứu chỉ tập trung chuyên sâu tại Sóc Trăng (Trần Đề, Mỹ Xuyên, Vĩnh Châu); chưa thể so sánh đối chứng toàn diện với các trung tâm Khmer Nam Bộ khác như Trà Vinh, An Giang, Kiên Giang vốn có đặc thù phương ngữ và mật độ cư trú khác biệt.
2. Hạn chế đo lường thực nghiệm khách quan: Năng lực ngôn ngữ vẫn dựa phần lớn vào phương pháp tự đánh giá (self-assessment) của người được phỏng vấn qua bảng hỏi, chưa triển khai các bài kiểm tra tiêu chuẩn hóa (standardized proficiency test) trực tiếp đo lường 4 kỹ năng trong phòng lab ngôn ngữ.
3. Chưa số hóa dữ liệu âm thanh: Thiếu phân tích ngữ âm học thực nghiệm (Acoustic Phonetics) sử dụng phần mềm Praat để đo lường sự biến đổi tần số cơ bản ($F_0$) và formant của các nguyên âm giọng "o" và "ô".

Chương trình nghiên cứu tương lai:

• Hướng 1: Ứng dụng ngôn ngữ học ngữ đoàn (Corpus Linguistics) xây dựng bộ ngữ lưu tiếng Khmer Nam Bộ phục vụ dịch máy tự động.
• Hướng 2: Nghiên cứu tâm lý ngôn ngữ học (Psycholinguistics) về quá trình thụ đắc ngôn ngữ thứ nhất ở trẻ em Khmer trong gia đình hôn nhân hỗn hợp Việt - Khmer.
• Hướng 3: Đánh giá tác động của kỷ nguyên số và mạng xã hội (TikTok, Facebook, YouTube) đối với sự suy giảm hay phục hưng chữ viết Khmer.
• Hướng 4: Xây dựng khung chuẩn đánh giá năng lực tiếng Khmer thống nhất cho toàn vùng Tây Nam Bộ.

Tác động và ảnh hưởng

• Tác động học thuật: Dự báo tạo lập nguồn trích dẫn trung tâm cho các nghiên cứu về nhân học ngôn ngữ, ngôn ngữ học xã hội và Đông Nam Á học; là tài liệu tham khảo cốt lõi cho các chương trình đào tạo sau đại học ngành Ngôn ngữ học tại Việt Nam.
• Chính sách công và quản trị nhà nước: Cung cấp luận cứ khoa học trực tiếp cho Ban Tôn giáo Chính phủ, Ủy ban Dân tộc (nay là cơ quan quản lý công tác dân tộc) và Tỉnh ủy - UBND tỉnh Sóc Trăng trong việc thực hiện Chỉ thị 68-CT/TW, Chỉ thị 14/2003/CT-TTg và Quyết định 26/2008/QĐ-TTg.
• Bảo tồn di sản văn hóa xã hội: Gián tiếp bảo vệ hơn 130 ngôi chùa Khmer tại Sóc Trăng với tư cách là những "pháo đài văn hóa", giữ gìn chữ viết truyền thống Pali - Khmer không bị mai một trước làn sóng đô thị hóa.
• Giá trị quốc tế: Cung cấp tư liệu đối chiếu quý giá cho các nhà nghiên cứu ngữ hệ Nam Á (Austroasiatic) trên thế giới về sự tiến hóa của tiếng Khmer ngoài biên giới Vương quốc Campuchia.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh / Học viên cao học: Tiếp cận khung phân tích chuẩn mực về điều tra xã hội học ngôn ngữ điền dã và phương pháp xử lý dữ liệu SPSS trên cỡ mẫu lớn ($N = 751$).
• Giảng viên và nhà nghiên cứu ngôn ngữ học: Hệ thống hóa các luận điểm về tiếp xúc ngôn ngữ, song ngữ học, chuyển di ngữ pháp và trật tự từ SVO tiếng Khmer.
• Ngành giáo dục và các nhà biên soạn chương trình: Cơ sở khoa học để tái cấu trúc bộ sách giáo khoa tiếng Khmer song ngữ từ bậc Tiểu học đến THPT.
• Cơ quan hoạch định chính sách dân tộc: Luận chứng thực tế để ban hành các gói hỗ trợ phụ cấp cho nghệ nhân, sư sãi dạy chữ và nâng cao hiệu lực của các cơ quan báo chí tiếng dân tộc.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì?
Luận án đã mở rộng Lý thuyết Song ngữ Xã hội thông qua việc chứng minh mô hình Song ngữ bất đối xứng cưỡng bức theo môi trường (Contextual Asymmetric Bilingualism): Năng lực ngôn ngữ mẹ đẻ của tộc người thiểu số không suy giảm đồng đều mà suy thoái cục bộ ở kênh chữ viết (bút ngữ) do sự thiếu hụt chức năng trong các định chế chính thức, dẫn đến tình trạng "mù chữ mẹ đẻ chức năng" dù vẫn duy trì khẩu ngữ lưu loát.

2. Điểm mới về phương pháp luận so với các công trình trước đây?
So với nghiên cứu của Nguyễn Thị Huệ (2010) và Đinh Lư Giang (2011), công trình của Thạch Văn Việt tiên phong phân lập mẫu nghiên cứu thành 2 phân hệ độc lập ($n_1 = 388$ tầng lớp dân cư và $n_2 = 363$ học sinh sinh viên), kết hợp đồng thời thang đo kỹ năng Dreyfus 5 bậc với Khung năng lực ngoại ngữ 6 bậc Việt Nam (KNLNNVN), xử lý định lượng bằng SPSS trên địa bàn 6 xã/phường trọng điểm.

3. Phát hiện bất ngờ nhất từ dữ liệu thực tế là gì?
Mặc dù $100%$ người Khmer tự hào và khẳng định ý thức trung thành với tiếng mẹ đẻ, nhưng tỷ lệ sử dụng chữ Khmer trong việc ghi chép cá nhân (nhật ký, sổ thu chi gia đình, tin nhắn) ở thế hệ trẻ đạt mức gần như bằng $0%$, hoàn toàn bị thay thế bởi chữ quốc ngữ tiếng Việt.

4. Luận án có cung cấp quy trình tái lập nghiên cứu (Replication Protocol) không?
Có. Phụ lục luận án cung cấp nguyên văn 3 bộ phiếu khảo sát chi tiết (Bảng hỏi dành cho học sinh, Bảng hỏi dành cho các tầng lớp xã hội khác, Bảng kiểm tra năng lực ngữ pháp), danh mục phân loại biến số SPSS, cùng hệ thống bảng phiên âm 33 phụ âm, 49 nguyên âm tiếng Khmer và danh sách địa bàn điền dã.

5. Tầm nhìn chương trình nghiên cứu 10 năm tới được phác thảo như thế nào?
Chuyển trọng tâm từ miêu tả xã hội học ngôn ngữ tĩnh sang can thiệp chính sách giáo dục số (Digital Mother-Tongue Revitalization): Thiết kế ứng dụng học chữ Khmer trên smartphone, số hóa kho tàng truyện cổ dân gian Khmer Nam Bộ, và xây dựng mô hình trường học song ngữ thực nghiệm tại ĐBSCL.

Kết luận

1. Luận án là công trình nghiên cứu toàn diện, công phu đầu tiên về thực trạng sử dụng tiếng mẹ đẻ của người Khmer tại tỉnh Sóc Trăng dưới lăng kính Ngôn ngữ học xã hội và Tiếp xúc ngôn ngữ.
2. Dữ liệu thực chứng từ $N = 751$ mẫu khẳng định quy luật phân hóa sâu sắc: Năng lực khẩu ngữ (nghe - nói) duy trì mạnh mẽ, trong khi năng lực bút ngữ (đọc - viết) suy giảm nghiêm trọng ở thế hệ trẻ.
3. Làm rõ sự phân bố chức năng bất bình đẳng: Tiếng Việt giữ vị trí độc tôn trong giao tiếp chính thức (hành chính, trường học), trong khi tiếng Khmer lùi sâu vào không gian gia đình, xóm ấp và nghi lễ tôn giáo Phật giáo Nam Tông.
4. Nhận diện chính xác cơ chế tâm lý - xã hội của hiện tượng trộn mã, chuyển mã như một chiến lược bù trừ giao tiếp tất yếu của cộng đồng song ngữ.
5. Cung cấp hệ thống giải pháp và khuyến nghị chính sách mang tính khả thi cao nhằm hoàn thiện chính sách ngôn ngữ dân tộc của Đảng và Nhà nước, bảo tồn bản sắc văn hóa Khmer trong dòng chảy hội nhập và phát triển bền vững đất nước.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương I: Hệ thống hóa những vấn đề mang tính lý thuyết và thực tiễn để làm cơ sở triên khai đề tài; bao gồm: cảnh huống ngôn ngữ, song ngữ xã hội, miêu tả đặc điểm địa lý tự nhiên, kinh tế, văn hóa, xã hội của địa bàn nghiên cứu, đặc điểm ngôn ngữ Khmer ở bình diện xã hội và bình diện ngôn ngữ, vẫn đề song ngữ Khmer — Việt tại tỉnh Sóc Trăng. Chương 2: Chương này miêu tả, phân tích và đánh giá thực trạng việc sử dụng tiếng mẹ đẻ của người Khmer. Các kỹ năng được miêu tả và đánh giá theo nhiều góc độ 19 khác nhau. Chương này trình bày thực trạng mắt cân đối giữa kỹ năng sử dụng tiếng mẹ đẻ trong đời sống tự nhiên và xã hội của đồng bào Khmer ở tỉnh Sóc Trăng.

Chương 3: Chương này nghiên cứu thực trạng sử dụng tiếng mẹ đẻ của người Khmer trong giao tiếp phi chính thức, xét theo nhiều góc độ. Việc giao tiếp phi chính thức diễn ra trong một số tình huống gần gũi, quen thuộc như: gia đình, ngoài xã hội, một số trường hợp khác,.Thông qua các tình huống giao tiếp phi chính thức này, chúng tôi phân tích, đánh giá, tổng hợp về thực trạng sử dụng tiếng mẹ đẻ của người Khmer cũng như thái độ ngôn ngữ của người Khmer trong giao tiếp phi chính thức. Chương 4: Chương này nghiên cứu thực trạng sử dụng tiếng mẹ đẻ của người Khmer trong tình huống giao tiếp chính thức, xét theo nhiều góc độ. Chúng tôi chọn một số lĩnh vực giao tiếp như: lĩnh vực giáo dục, hành chính, truyền thông, văn hóa nghệ thuật.

Thông qua những tình huống này, chúng tôi phân tích, nhận xét và tổng hợp thực trạng sử dụng tiếng mẹ đẻ của người Khmer cũng như thái độ ngôn ngữ của người Khmer trong giao tiếp chính thức. 20 CHUONG 1: CO SO LY THUYET VA THUC TIEN 1.1 CO SO LY THUYET 1.1 Khái niệm kỹ năng ngôn ngữ Về kỹ năng ngôn ngữ, Nguyễn Đức Tôn cho rằng: Kỹ năng tiếng mẹ đẻ là kỹ năng ngôn ngữ của một tộc người nào đó như kỹ năng ngôn ngữ Khmer, kỹ năng ngôn ngữ Việt hay kỹ năng ngôn ngữ Hoa,.Kỹ năng tiếng mẹ đẻ được đề cập với nhiều khái niệm cận quan và hữu quan. Cần phân biệt song ngữ với tư cách là sở hữu cá nhân (tức song ngữ cá nhân — individual bilingualism) va song ngữ với tư cách là sở hữu nhóm (tức song ngữ xã hội — social bilingualism). Về song ngữ cá nhân (individual bilingualism) thì cần phân biệt khả năng ngôn ngữ và việc sử dụng ngôn ngữ.

Theo Colin Barker, kỹ năng ngôn ngữ (language skill) “chỉ những thành tố có thể được định nghĩa một cách rõ ràng, có thể quan sát được và có mức độ chuyên biệt cao, ví dụ: kỹ năng viết”. Năng lực ngôn ngữ (language competence) là “Sự thể hiện bên trong, có tính chất trí tuệ, của một ngôn ngữ, một cái gì đó tiềm tảng hơn là sự thể hiện. Khả năng như thế thường được quy cho hệ thống cơ bản, được suy ra từ sự hành ngôn”. Sự hành ngôn (language performance) là “ Sự biểu hiện bên ngoài của năng lực ngôn ngữ”.

Khả năng ngôn ngữ (language abilify) và sự thành thạo ngôn ngữ (language proficiency): Hai khái niệm này được các nhà khoa học hiểu khác nhau. Một số hiểu là công cụ để xác định mức độ thành công sau cùng của một ngôn ngữ; một số người khác lại hiêu là kết quả giống như khái niệm kỹ năng ngôn ngữ. Sự thành thạo ngôn ngữ đôi khi được dùng đồng nghĩa với năng lực ngôn ngữ, nhưng cũng có khi lại được xem là một kết quả cụ thể và có thể đo được từ một 21 cuộc kiểm tra năng lực ngôn ngữ. Cả hai khái niệm khả năng ngôn ngữ và sự thành thạo ngôn ngữ đều được phân biệt với fhành tựu ngôn ngữ (language achievemenr).

Thành tựu ngôn ngữ thường được coi là kết quả của quá trình đảo tạo cơ bản. Ngược lại, khả năng ngôn ngữ và sự thành thạo ngôn ngữ được xem như là sản phẩm của những cơ chế như: qua quá trình học tập chính thức, qua sự thụ đắc ngôn ngữ không chính thức thông qua tiếp xúc (ví dụ giao tiếp ngoài đường), nhờ những tư chất của mỗi cá nhân, chẳng hạn như “Sự thông minh”. Về khá năng song ngữ thì có 4 khả năng:nghe — hiểu, nói, đọc — hiểu và viết: Khả năng nghe, nói khả năng đọc, viết Khả năng lĩnh hội nghe đọc hiểu Khả năng sản sinh nói viết Mỗi khả năng trên có thê phát hiện ở mức cao hay thấp. Bốn khả năng này còn có thể chia nhỏ hơn.

Những kỹ năng cơ bản thường được kể là: phát âm, vốn từ vựng, mức độ chính xác ngữ pháp, khả năng truyền đạt những ý nghĩa chính xác ở những tình huống khác nhau và với những biến thể phong cách khác nhau. Ngoài ra, các nhà nghiên cứu còn đề cập đến năng lực ngôn ngữ thứ năm, đó là khả năng tư duy bằng ngôn ngữ nào đó, còn gọi là “lời nói bên trong” hay “kỹ năng nói” — cho thấy khả năng cá nhân của cá nhân song ngữ sử dụng cả hai ngôn ngữ làm phương tiện tư duy (dẫn theo Nguyễn Đức Tồn, 2016, tr. Các nhà nghiên cứu cũng đề cập đến song ngữ tối thiểu và song ngữ tối đa. Song ngữ tối thiểu chỉ khả năng chỉ nói được vài câu.bằng song ngữ, còn song ngữ tối đa chính là khả năng có thể tư duy, nói năng bằng cả hai ngôn ngữ như những người bản ngữ (dẫn theo Nguyễn Đức Tôn, 2016, tr.

22 Năng luc ng6n ngir (language competence), kha nang ngôn ngữ (language abilify). thành thạo ng6n ngtr (language proficiency) va thanh tuu ngén ngt (language achievemen) là những khái niệm về trình độ ngôn ngữ của một cá nhân song ngữ. Các cá nhân song ngữ có nhiều mức độ ngôn ngữ khác nhau trong giao tiếp xã hội; ngoài ngôn ngữ mẹ đẻ, các cá nhân song ngữ có thể lĩnh hội nhiều ngôn ngữ khác nhau trong cộng đồng đa ngôn ngữ; tùy theo năng lực cá nhân song ngữ mà các mức độ sử dụng, thành thạo, và giao tiếp ngôn ngữ đạt những kết quả khác nhau. Trong 4 khái niệm trên, song ngữ cá nhân đạt mức độ thấp nhất là khả năng ngôn ngữ và năng lực ngôn ngữ; mức độ cao hơn là thành thạo ngôn ngữ và cao nhất là thành tựu ngôn ngữ.

Kỹ năng tiếng mẹ đẻ của người Khmer trong giao tiếp phản ánh thực trạng sử dụng ngôn ngữ của người Khmer trong cảnh huống ngôn ngữ đa tộc, đa ngữ. Việc sử dụng các kỹ năng tiếng mẹ đẻ trong giao tiếp còn phụ thuộc vào năng lực ngôn ngữ, trình độ học vấn và môi trường giao tiếp.2 Khái niệm thái độ ngôn ngữ Thái độ ngôn ngữ (language attitude) được hiểu là tình cảm (feelings) của người bản ngữ đối với một ngôn ngữ (Hoàng Quốc, 2009, tr. Theo cách hiểu này, thái độ ngôn ngữ là tình cảm tích cực (positive feelings) hay tình cảm tiêu cực (negative feelings) đối với ngôn ngữ mẹ đẻ hay ngôn ngữ khác; hoặc là những ấn tượng về sự khó khăn hay thuận lợi, đơn giản hay phức tạp, hoàn thiện hay thiếu sót của một hay nhiều ngôn ngữ. Khái niệm thái độ ngôn ngữ có nội hàm sâu rộng, đa dạng và phức tạp.

Chẳng hạn như, thái độ đối với một ngôn ngữ, thái độ đối với đa dạng ngôn ngữ hay phương ngữ, thái độ đối với một người nói ngôn ngữ cụ thể hay nhiều ngôn ngữ, thái độ đối với việc học ngôn ngữ, thái độ đối với hành vi liên quan đến ngôn ngữ như hành vi ngôn ngữ, hành chức ngôn ngữ, bảo tồn ngôn ngữ,.; thái độ ngôn ngữ có thể được xã hội hóa thông qua những tác nhân xã hội, các yếu tố địa lý , văn hóa, giáo dục, phương tiện truyền thông,. 23 Cho đến nay, ngôn ngữ học xã hội thường nhắc đến ba loại thái độ cơ bản, đó là thái độ trung thành ngôn ngữ, thái độ kỳ thị ngôn ngữ và thái độ tự ti ngôn ngữ. Thái độ trung thành ngôn ngữ là thái độ luôn hướng tới, bảo vệ ngôn ngữ của dân tộc mình, quê hương mình. Thái độ này bắt nguồn từ tình cảm yêu quý và thuỷ chung với dân tộc mình.

Vì thế, yêu dân tộc mình tức là yêu ngôn ngữ của mình dù nó chỉ là một ngôn ngữ “nhỏ”, một phương ngữ không chuẩn mực, xa lạ với ngôn ngữ chuẩn mực mà theo cách nói của người Hán là “ái Ốc cập ô” (vì yêu ngôi nhà nên yêu luôn cả con quạ đậu trên nóc nhà đó; yêu ai thì yêu cả sự vật liên quan đến người ấy; khi yêu, yêu cả đường đi lối về). Vì thế, “đây là cái lẽ vì sao khi người ta giao tiếp bằng ngôn ngữ của dân tộc mình thì lại cảm thấy thân thiết” (Hoàng Quốc, 2009, tr. Thái độ tự tỉ ngôn ngữ là thái độ mặc cảm - tự cảm thấy ngôn ngữ hay tiếng nói của mình (phương ngữ, thậm chí là giọng nói cá nhân) “không bằng” các ngôn ngữ hay phương ngữ khác. Thái độ tự tỉ về ngôn ngữ thường dẫn đến hai cách hành xử về ngôn ngữ: 1/ Từ bỏ ngôn ngữ hay phương ngữ của mình để chuyên sang ngôn ngữ hay phương ngữ có uy tín cao hơn; 2/ Học tập để nắm vững và biết cách sử dụng ngôn ngữ có uy tín hơn để sử dụng trong môi trường giao tiếp phù hợp (tức là vẫn duy trì “ngôn ngữ của mình” đồng thời tạo cho bản thân một khả năng song ngữ hoặc song phương ngữ (Hoàng Quốc, 2014, tr.

Thái độ kỳ thị ngôn ngữ được biểu hiện bằng sự coi nhẹ, xem thường ngôn ngữ hoặc phương ngữ của cộng đồng khác, quá đề cao ngôn ngữ hay phương ngữ của cộng đồng mình. Sự hình thành của thái độ ngôn ngữ phụ thuộc vào hàng loạt các nhân tố ngoài ngôn ngữ như giới tính, nghề nghiệp, tuổi tác và các nguyên nhân chính trị - xã hội khác nữa. Thái độ ngôn ngữ cũng không phải nhất thành bat biến mà nó thay đổi trong cộng đồng cũng như trong mỗi cá nhân dưới tác động của các nhân tố nêu trên (Hoàng Quốc, 2014, tr. 24 Như vậy, có hai loại thái độ ngôn ngữ: thái độ ngôn ngữ tích cực và thái độ ngôn ngữ tiêu cực.

Thái độ ngôn ngữ tích cực gồm thái độ trung thành ngôn ngữ; thái độ ngôn ngữ tiêu cực bao gồm thái độ kỳ thị ngôn ngữ và thái độ tự ti ngôn ngữ.3 Cảnh huống ngôn ngữ và song ngữ xã hội 1.1 Cảnh huống ngôn ngữ - Khái niệm cảnh huống ngôn ngữ Cảnh huống ngôn ngữ (language setting) là một khái niệm của ngôn ngữ học xã hội.