Thực Trạng Sử Dụng Tiếng Mẹ Đẻ Của Người Khmer Ở Tỉnh Sóc Trăng

Bài viết phân tích thực trạng sử dụng tiếng mẹ đẻ của người Khmer tại tỉnh Sóc Trăng, nêu bật những thách thức và cơ hội bảo tồn văn hóa.

• Tác giả: Thạch Văn Việt
• Người hướng dẫn: PGS. Lê Khắc Cường
• Trường học: Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Ngôn ngữ học
• Đề tài: Thực Trạng Sử Dụng Tiếng Mẹ Đẻ Của Người Khmer Tại Tỉnh Sóc Trăng
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CÁM ƠN
• LỜI CAM ĐOAN
• MỤC LỤC
• DẪN NHẬP
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ THỰC TIỄN
• 1.1. Khái niệm kỹ năng ngôn ngữ
• 1.2. Khái niệm thái độ ngôn ngữ
• 1.3. Cảnh huống ngôn ngữ và song ngữ xã hội
• 1.4. Năng lực ngôn ngữ và năng lực giao tiếp
• 1.5. Tiêu chí đánh giá năng lực tiếng Khmer
• 1.6. Đặc điểm ngôn ngữ Khmer ở bình diện ngôn ngữ
• 1.7. Vấn đề tiếng mẹ đẻ
• 1.8. Chính sách ngôn ngữ của Việt Nam
• 1.9. CƠ SỞ THỰC TIỄN
• 1.9.1. Đặc điểm địa lý tự nhiên của tỉnh Sóc Trăng
• 1.9.2. Tình hình phân bố dân cư và đặc điểm cư trú của người Khmer
• 1.9.3. Đặc điểm kinh tế - văn hóa – xã hội của người Khmer
• 1.9.4. Đặc điểm ngôn ngữ Khmer ở bình diện xã hội
• 2. CHƯƠNG 2: NĂNG LỰC TIẾNG MẸ ĐẺ CỦA NGƯỜI KHMER Ở TỈNH SÓC TRĂNG
• 2.1. Kết quả khảo sát các kỹ năng sử dụng tiếng mẹ đẻ của người Khmer ở tỉnh Sóc Trăng
• 2.1.1. Kết quả khảo sát các kỹ năng sử dụng tiếng mẹ đẻ của các tầng lớp Khmer khác
• 2.1.2. Kết quả khảo sát các kỹ năng sử dụng tiếng mẹ đẻ của học sinh Khmer ở tỉnh Sóc Trăng
• 2.1.3. Nhận xét về khả năng thành thạo các kỹ năng tiếng mẹ đẻ và tiếng Việt của người Khmer
• 2.2. Thực trạng kỹ năng sử dụng tiếng mẹ đẻ của Khmer ở tỉnh Sóc Trăng
• 2.2.1. Thực trạng kỹ năng sử dụng tiếng mẹ đẻ của các tầng lớp Khmer khác ở tỉnh Sóc Trăng
• 2.2.2. Thực trạng kỹ năng sử dụng tiếng mẹ đẻ của học sinh Khmer ở tỉnh Sóc Trăng
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG SỬ DỤNG TIẾNG MẸ ĐẺ CỦA NGƯỜI KHMER SÓC TRĂNG TRONG GIAO TIẾP PHI CHÍNH THỨC
• 3.1. Đặc điểm sử dụng ngôn ngữ của người Khmer trong giao tiếp gia đình
• 3.1.1. Ngôn ngữ giao tiếp trong gia đình thuần Khmer
• 3.1.2. Ngôn ngữ giao tiếp trong gia đình hỗn hợp
• 3.1.3. Ngôn ngữ giao tiếp với người thân và khách
• 3.2. Đặc điểm sử dụng ngôn ngữ của người Khmer trong giao tiếp xã hội
• 3.2.1. Ngôn ngữ của các tầng lớp Khmer khác dùng để giao tiếp xã hội
• 3.2.2. Ngôn ngữ của học sinh Khmer dùng để giao tiếp xã hội
• 3.2.3. Đặc điểm sử dụng ngôn ngữ của người Khmer trong giao tiếp với sư sãi
• 3.2.4. Đặc điểm sử dụng ngôn ngữ của người Khmer trong các trường hợp giao tiếp khác
• 3.2.4.1. Ngôn ngữ dùng khi nói chuyện điện thoại
• 3.2.4.2. Ngôn ngữ dùng khi hát ru
• 3.2.4.3. Ngôn ngữ dùng khi cúng bái, tế lễ
• 3.3. Thái độ ngôn ngữ của người Khmer Sóc Trăng trong giao tiếp phi chính thức
• 4. CHƯƠNG 4: THỰC TRẠNG SỬ DỤNG TIẾNG MẸ ĐẺ CỦA NGƯỜI KHMER SÓC TRĂNG TRONG GIAO TIẾP CHÍNH THỨC
• 4.1. Đặc điểm sử dụng ngôn ngữ của học sinh Khmer trong lĩnh vực giáo dục
• 4.1.1. Ngôn ngữ của học sinh Khmer dùng trong hệ thống giáo dục quốc dân
• 4.1.2. Ngôn ngữ của học sinh Khmer dùng trong hệ thống giáo dục đặc biệt
• 4.2. Đặc điểm sử dụng ngôn ngữ của người Khmer trong lĩnh vực hành chính – công vụ
• 4.2.1. Đặc điểm sử dụng ngôn ngữ của người Khmer trong cơ quan cấp ấp và xã
• 4.2.2. Đặc điểm sử dụng ngôn ngữ của người Khmer trong Ban Dân tộc tỉnh
• 4.3. Đặc điểm sử dụng ngôn ngữ của người Khmer trong lĩnh vực truyền thông
• 4.3.1. Đặc điểm sử dụng ngôn ngữ của người Khmer trong truyền thông báo chí
• 4.3.2. Đặc điểm sử dụng ngôn ngữ của người Khmer trong truyền thông đại chúng
• 4.4. Đặc điểm sử dụng ngôn ngữ của người Khmer trong các hoạt động văn hóa - nghệ thuật Khmer
• 4.5. Thái độ ngôn ngữ của người Khmer Sóc Trăng trong giao tiếp chính thức
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• DANH MỤC CÁC BẢNG BIỂU TRONG PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Tiếng Khmer Sóc Trăng Hiện Nay

Việt Nam là quốc gia đa dân tộc, đa ngôn ngữ. Bên cạnh tiếng Việt, ngôn ngữ Khmer là một trong những ngôn ngữ thiểu số quan trọng, đặc biệt tại khu vực Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL). Tiếng Khmer Sóc Trăng đóng vai trò then chốt trong việc duy trì và phát huy các giá trị văn hóa, tinh thần của cộng đồng người Khmer. Tuy nhiên, sự giao thoa văn hóa và sự phát triển của tiếng Việt đang tạo ra những thách thức không nhỏ đối với việc sử dụng và bảo tồn tiếng mẹ đẻ. Nghiên cứu này tập trung vào việc đánh giá thực trạng sử dụng tiếng Khmer của người Khmer tại tỉnh Sóc Trăng, từ đó đề xuất các giải pháp phù hợp để bảo tồn và phát triển ngôn ngữ và văn hóa này.

1.1. Vai Trò Của Tiếng Khmer Trong Cộng Đồng Dân Tộc Khmer

Ngôn ngữ Khmer không chỉ là phương tiện giao tiếp mà còn là biểu tượng của bản sắc văn hóa, truyền thống của dân tộc Khmer. Nó gắn liền với các phong tục tập quán, lễ hội, văn học nghệ thuật và tri thức bản địa. Việc sử dụng tiếng Khmer giúp củng cố sự gắn kết cộng đồng và truyền lại những giá trị văn hóa cho các thế hệ sau. Theo tài liệu gốc, ngôn ngữ Khmer đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì và bảo vệ những giá trị vật chất và tinh thần của người Khmer từ thế hệ này sang thế hệ khác.

1.2. Ảnh Hưởng Của Tiếng Việt Đến Việc Sử Dụng Tiếng Khmer

Sự phát triển mạnh mẽ của tiếng Việt, ngôn ngữ quốc gia, đã tạo ra áp lực lớn đối với việc sử dụng tiếng Khmer. Nhiều người Khmer, đặc biệt là thế hệ trẻ, có xu hướng sử dụng tiếng Việt nhiều hơn trong giao tiếp hàng ngày và học tập. Điều này dẫn đến nguy cơ mai một tiếng mẹ đẻ và làm suy yếu bản sắc văn hóa của cộng đồng. Nghiên cứu cần làm rõ mức độ ảnh hưởng của tiếng Việt và các yếu tố khác đến việc sử dụng tiếng Khmer.

II. Thách Thức Thực Trạng Ngôn Ngữ Của Người Khmer Sóc Trăng

Thực tế cho thấy, việc sử dụng tiếng Khmer trong cộng đồng người Khmer tại Sóc Trăng đang đối mặt với nhiều thách thức. Sự suy giảm về số lượng người sử dụng, đặc biệt là ở thế hệ trẻ, là một vấn đề đáng lo ngại. Bên cạnh đó, chất lượng sử dụng tiếng Khmer cũng có xu hướng giảm sút, với nhiều người sử dụng pha trộn tiếng Việt vào tiếng Khmer, hoặc sử dụng sai ngữ pháp, từ vựng. Điều này ảnh hưởng đến khả năng giao tiếp hiệu quả và làm giảm giá trị của ngôn ngữ trong việc truyền tải văn hóa. Cần có những nghiên cứu sâu sắc để đánh giá chính xác thực trạng ngôn ngữ và tìm ra nguyên nhân gốc rễ của vấn đề.

2.1. Xu Hướng Sử Dụng Song Ngữ Khmer Việt Trong Giao Tiếp

Hiện tượng song ngữ Khmer - Việt ngày càng phổ biến trong cộng đồng người Khmer. Nhiều người sử dụng cả hai ngôn ngữ một cách linh hoạt, tùy thuộc vào ngữ cảnh và đối tượng giao tiếp. Tuy nhiên, việc sử dụng song ngữ cũng có thể dẫn đến sự pha trộn ngôn ngữ, làm mất đi tính thuần khiết của tiếng Khmer. Nghiên cứu cần phân tích rõ ưu điểm và nhược điểm của việc sử dụng song ngữ đối với việc bảo tồn tiếng Khmer.

2.2. Mức Độ Thành Thạo Tiếng Khmer Của Thế Hệ Trẻ Khmer

Một trong những thách thức lớn nhất là sự suy giảm về mức độ thành thạo tiếng Khmer của thế hệ trẻ. Nhiều thanh niên Khmer không còn sử dụng tiếng mẹ đẻ một cách thành thạo, hoặc chỉ sử dụng trong một số tình huống nhất định. Điều này có thể dẫn đến việc mất kết nối với văn hóa truyền thống và làm suy yếu bản sắc dân tộc. Cần có những giải pháp giáo dục và văn hóa phù hợp để nâng cao mức độ thành thạo tiếng Khmer cho thế hệ trẻ.

2.3. Ảnh Hưởng Của Giáo Dục Tiếng Khmer Đến Khả Năng Sử Dụng

Giáo dục tiếng Khmer đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì và phát triển ngôn ngữ. Tuy nhiên, hệ thống giáo dục tiếng Khmer hiện nay còn nhiều hạn chế, từ chương trình giảng dạy, đội ngũ giáo viên đến cơ sở vật chất. Điều này ảnh hưởng đến hiệu quả giáo dục và khả năng sử dụng tiếng Khmer của học sinh. Cần có những cải cách toàn diện trong giáo dục tiếng Khmer để đáp ứng nhu cầu của cộng đồng.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Ngôn Ngữ Học Về Tiếng Khmer

Để đánh giá thực trạng sử dụng ngôn ngữ một cách khách quan và khoa học, nghiên cứu này sử dụng kết hợp nhiều phương pháp nghiên cứu ngôn ngữ học. Phương pháp khảo sát được sử dụng để thu thập dữ liệu về việc sử dụng tiếng Khmer trong các tình huống giao tiếp khác nhau. Phương pháp phỏng vấn sâu được sử dụng để tìm hiểu thái độ, quan điểm của người Khmer về tiếng mẹ đẻ. Phương pháp phân tích thống kê được sử dụng để xử lý và phân tích dữ liệu thu thập được. Các phương pháp này giúp cung cấp một cái nhìn toàn diện và sâu sắc về thực trạng ngôn ngữ của người Khmer tại Sóc Trăng.

3.1. Khảo Sát Thực Trạng Sử Dụng Tiếng Khmer Trong Gia Đình

Gia đình là môi trường quan trọng để truyền dạy và sử dụng tiếng Khmer. Nghiên cứu khảo sát việc sử dụng tiếng Khmer trong các gia đình Khmer, bao gồm ngôn ngữ giao tiếp giữa các thành viên, tần suất sử dụng và thái độ của các thành viên đối với tiếng mẹ đẻ. Kết quả khảo sát giúp đánh giá vai trò của gia đình trong việc bảo tồn tiếng Khmer.

3.2. Phỏng Vấn Sâu Về Thái Độ Ngôn Ngữ Của Người Khmer

Thái độ ngôn ngữ đóng vai trò quan trọng trong việc quyết định việc sử dụng và bảo tồn tiếng Khmer. Nghiên cứu phỏng vấn sâu người Khmer thuộc các tầng lớp khác nhau để tìm hiểu thái độ của họ đối với tiếng mẹ đẻ, bao gồm giá trị, tầm quan trọng và vai trò của tiếng Khmer trong cuộc sống. Kết quả phỏng vấn giúp hiểu rõ hơn động cơ và hành vi sử dụng ngôn ngữ của người Khmer.

3.3. Phân Tích Thống Kê Dữ Liệu Về Năng Lực Tiếng Khmer

Nghiên cứu thu thập dữ liệu về năng lực tiếng Khmer của người Khmer, bao gồm khả năng nghe, nói, đọc, viết. Dữ liệu được phân tích thống kê để đánh giá mức độ thành thạo tiếng Khmer của các nhóm đối tượng khác nhau, từ đó xác định những điểm mạnh, điểm yếu và nhu cầu giáo dục ngôn ngữ của cộng đồng.

IV. Kết Quả Đánh Giá Năng Lực Tiếng Mẹ Đẻ Của Người Khmer

Kết quả nghiên cứu cho thấy, năng lực tiếng mẹ đẻ của người Khmer tại Sóc Trăng có sự khác biệt đáng kể giữa các nhóm đối tượng. Thế hệ lớn tuổi thường có năng lực tiếng Khmer tốt hơn thế hệ trẻ. Người sống ở vùng nông thôn thường sử dụng tiếng Khmer thành thạo hơn người sống ở thành thị. Học sinh học tiếng Khmer trong trường học có năng lực ngôn ngữ tốt hơn học sinh không học. Tuy nhiên, nhìn chung, năng lực tiếng Khmer của người Khmer đang có xu hướng giảm sút, đặc biệt là ở thế hệ trẻ. Cần có những giải pháp can thiệp kịp thời để ngăn chặn tình trạng này.

4.1. So Sánh Kỹ Năng Ngôn Ngữ Giữa Các Thế Hệ Khmer

Nghiên cứu so sánh kỹ năng ngôn ngữ (nghe, nói, đọc, viết) giữa các thế hệ Khmer khác nhau để đánh giá sự thay đổi về năng lực tiếng Khmer theo thời gian. Kết quả so sánh giúp xác định những yếu tố ảnh hưởng đến năng lực ngôn ngữ của từng thế hệ và đề xuất các giải pháp phù hợp.

4.2. Ảnh Hưởng Của Môi Trường Sống Đến Khả Năng Sử Dụng

Môi trường sống có ảnh hưởng lớn đến khả năng sử dụng tiếng Khmer. Nghiên cứu so sánh năng lực ngôn ngữ của người Khmer sống ở các vùng khác nhau (nông thôn, thành thị) để đánh giá tác động của môi trường sống đến việc sử dụng tiếng mẹ đẻ. Kết quả so sánh giúp xác định những vùng cần được ưu tiên hỗ trợ để bảo tồn tiếng Khmer.

4.3. Vai Trò Của Giáo Dục Trong Việc Nâng Cao Năng Lực Tiếng Khmer

Giáo dục đóng vai trò then chốt trong việc nâng cao năng lực tiếng Khmer. Nghiên cứu đánh giá hiệu quả của hệ thống giáo dục tiếng Khmer hiện nay và đề xuất các giải pháp cải cách để nâng cao chất lượng giáo dục và năng lực ngôn ngữ của học sinh. Cần có những chương trình giáo dục sáng tạo và phù hợp để thu hút học sinh tham gia và yêu thích tiếng Khmer.

V. Ứng Dụng Giải Pháp Bảo Tồn và Phát Triển Tiếng Khmer

Dựa trên kết quả nghiên cứu, cần có những giải pháp đồng bộ và toàn diện để bảo tồn và phát triển tiếng Khmer tại Sóc Trăng. Các giải pháp này bao gồm tăng cường giáo dục tiếng Khmer trong trường học và cộng đồng, hỗ trợ các hoạt động văn hóa, nghệ thuật sử dụng tiếng Khmer, khuyến khích sử dụng tiếng Khmer trong gia đình và xã hội, và xây dựng chính sách hỗ trợ ngôn ngữ phù hợp. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan nhà nước, tổ chức xã hội và cộng đồng người Khmer để thực hiện các giải pháp này một cách hiệu quả.

5.1. Tăng Cường Giáo Dục Tiếng Khmer Trong Trường Học

Cần có những cải cách toàn diện trong chương trình giáo dục tiếng Khmer, từ nội dung, phương pháp giảng dạy đến đội ngũ giáo viên và cơ sở vật chất. Chương trình giáo dục cần được thiết kế phù hợp với từng cấp học và đối tượng học sinh, đồng thời kết hợp giữa lý thuyết và thực hành để nâng cao năng lực ngôn ngữ của học sinh.

5.2. Hỗ Trợ Các Hoạt Động Văn Hóa Khmer Sử Dụng Tiếng Khmer

Cần hỗ trợ các hoạt động văn hóa Khmer như lễ hội, nghệ thuật truyền thống, văn học dân gian sử dụng tiếng Khmer để tạo ra môi trường sử dụng ngôn ngữ phong phú và hấp dẫn. Các hoạt động này giúp truyền tải những giá trị văn hóa cho thế hệ trẻ và khuyến khích họ sử dụng tiếng mẹ đẻ.

5.3. Khuyến Khích Sử Dụng Tiếng Khmer Trong Gia Đình

Cần khuyến khích các gia đình Khmer sử dụng tiếng Khmer trong giao tiếp hàng ngày để tạo ra môi trường ngôn ngữ tự nhiên và thân thiện. Các bậc cha mẹ cần ý thức được tầm quan trọng của việc truyền dạy tiếng mẹ đẻ cho con cái và tạo điều kiện để con cái tiếp xúc với tiếng Khmer từ nhỏ.

VI. Kết Luận Tương Lai Của Tiếng Khmer Sóc Trăng

Việc bảo tồn và phát triển tiếng Khmer tại Sóc Trăng là một nhiệm vụ cấp bách và lâu dài. Cần có sự quan tâm và đầu tư thích đáng từ các cấp chính quyền, sự tham gia tích cực của cộng đồng người Khmer và sự hỗ trợ của các tổ chức xã hội. Với những nỗ lực chung, tiếng Khmer sẽ tiếp tục được duy trì và phát triển, góp phần bảo tồn bản sắc văn hóa của dân tộc Khmer và làm phong phú thêm bức tranh đa văn hóa của Việt Nam.

6.1. Tầm Quan Trọng Của Chính Sách Ngôn Ngữ Phù Hợp

Chính sách ngôn ngữ đóng vai trò quan trọng trong việc bảo tồn và phát triển tiếng Khmer. Cần có những chính sách hỗ trợ ngôn ngữ phù hợp, bao gồm việc công nhận tiếng Khmer là một ngôn ngữ chính thức, hỗ trợ giáo dục tiếng Khmer, và khuyến khích sử dụng tiếng Khmer trong các lĩnh vực khác nhau.

6.2. Vai Trò Của Cộng Đồng Khmer Trong Việc Bảo Tồn

Cộng đồng Khmer đóng vai trò then chốt trong việc bảo tồn tiếng mẹ đẻ. Cần nâng cao ý thức của người Khmer về tầm quan trọng của tiếng Khmer và khuyến khích họ sử dụng tiếng Khmer trong mọi tình huống. Cộng đồng cần chủ động tham gia vào các hoạt động bảo tồn ngôn ngữ và truyền dạy tiếng Khmer cho thế hệ trẻ.

6.3. Hướng Nghiên Cứu Tiếp Theo Về Ngôn Ngữ Khmer

Nghiên cứu này chỉ là một bước khởi đầu trong việc tìm hiểu thực trạng sử dụng ngôn ngữ của người Khmer tại Sóc Trăng. Cần có những nghiên cứu tiếp theo để khám phá sâu hơn các khía cạnh khác nhau của ngôn ngữ Khmer, bao gồm ngữ pháp, từ vựng, và văn hóa. Các nghiên cứu này sẽ cung cấp những thông tin quan trọng để xây dựng các giải pháp bảo tồn và phát triển tiếng Khmer hiệu quả hơn.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ ngữ văn (chuyên ngành Ngôn ngữ học, mã số 9229020) với đề tài "Thực trạng việc sử dụng tiếng mẹ đẻ của người Khmer ở tỉnh Sóc Trăng" do nghiên cứu sinh Thạch Văn Việt thực hiện tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn – Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh, dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Lê Khắc Cường, hoàn thành vào năm 2022.

Về tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu, tác giả xác định Việt Nam là một quốc gia đa tộc người và đa ngôn ngữ. Bên cạnh tiếng Việt giữ vai trò ngôn ngữ quốc gia và phương tiện giao tiếp chung, tiếng Khmer là ngôn ngữ của một trong 54 tộc người, được sử dụng chủ yếu tại một số tỉnh thuộc khu vực Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) như Sóc Trăng, Trà Vinh, Bạc Liêu, Cà Mau, An Giang, Vĩnh Long, Cần Thơ. Tiếng Khmer đóng vai trò phương tiện duy trì các giá trị vật chất và tinh thần của cộng đồng Khmer qua các thế hệ. Tuy nhiên, dưới tác động của giao thoa, tiếp xúc ngôn ngữ và giáo dục song ngữ, tiếng Khmer đang tồn tại nhiều biến thể. Đáng chú ý, sự phát triển mạnh mẽ của tiếng Việt phổ thông tác động trực tiếp và sâu sắc đến khả năng lựa chọn ngôn ngữ của đồng bào Khmer: các thế hệ ông bà, cha mẹ có xu hướng dùng tiếng Khmer làm công cụ giao tiếp chủ yếu, trong khi thế hệ con cháu hiện nay có xu hướng chuyển sang sử dụng tiếng Việt nhiều hơn. Thực trạng này đặt ra yêu cầu phải khảo sát thực nghiệm có hệ thống nhằm đưa ra giải pháp bảo tồn và phát triển tiếng mẹ đẻ trong cộng đồng.

Mục đích nghiên cứu của công trình là cung cấp bức tranh chi tiết về thực trạng sử dụng ngôn ngữ mẹ đẻ của đồng bào Khmer tại tỉnh Sóc Trăng trong giao tiếp chính thức và phi chính thức; tìm hiểu sự hành chức, thái độ ngôn ngữ, sự biến đổi của tiếng Khmer trong quá trình tiếp xúc với các ngôn ngữ khác; từ đó cung cấp luận cứ khoa học cho việc hoạch định chính sách dân tộc và chính sách giáo dục cho cộng đồng Khmer ở Sóc Trăng nói riêng và ĐBSCL nói chung.

Để hiện thực hóa mục đích trên, luận án xác định 4 nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể:

1. Khái quát những nội dung cơ bản về đặc điểm cảnh huống ngôn ngữ của vùng ĐBSCL và tỉnh Sóc Trăng, đặc điểm trạng thái song ngữ xã hội, thái độ ngôn ngữ, năng lực ngôn ngữ, năng lực giao tiếp và kỹ năng ngôn ngữ.
2. Giới thiệu khái quát về địa bàn nghiên cứu, miêu tả những đặc điểm tự nhiên và xã hội, những đặc điểm cơ bản về người Khmer, văn hóa và ngôn ngữ Khmer.
3. Khảo sát đặc điểm sử dụng ngôn ngữ của đồng bào Khmer ở tỉnh Sóc Trăng thuộc phạm vi giao tiếp gia đình và xã hội trong hoàn cảnh giao tiếp phi chính thức; khảo sát đặc điểm sử dụng ngôn ngữ trong một số lĩnh vực thuộc hoàn cảnh giao tiếp chính thức.
4. Mô tả và phân tích các hệ quả của quá trình sử dụng ngôn ngữ trong cộng đồng Khmer, đánh giá thực trạng việc sử dụng tiếng mẹ đẻ của người Khmer ở tỉnh Sóc Trăng.

Về đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Thực trạng việc sử dụng tiếng mẹ đẻ của người Khmer ở tỉnh Sóc Trăng.
• Phạm vi không gian: Địa bàn tỉnh Sóc Trăng, tập trung khảo sát kỹ tại 3 đơn vị hành chính cấp huyện có mật độ người Khmer đông nhất gồm: huyện Mỹ Xuyên (xã Tham Đôn và xã Đại Tâm), huyện Trần Đề (xã Viên An và xã Tài Văn), thị xã Vĩnh Châu (xã Vĩnh Hải và phường 2); đồng thời tiến hành khảo sát sơ bộ tại các huyện Châu Thành, Thạnh Trị, Long Phú để đối chiếu dữ liệu.
• Phạm vi thời gian: Thực địa thu thập ngữ liệu được tiến hành từ tháng 7/2016 đến tháng 10/2019, có kết hợp sử dụng một số tư liệu đã công bố trước thời điểm này nhằm kiến giải các hiện tượng ngôn ngữ học xã hội.
• Đối tượng khảo sát: Gồm 2 nhóm: nhóm học sinh Khmer từ Trung học cơ sở đến Đại học sinh sống, học tập tại tỉnh Sóc Trăng; nhóm người Khmer thuộc nhiều tầng lớp xã hội khác nhau (nông dân, công nhân, thương nhân, ngư dân, giáo viên, cán bộ, công chức, sư sãi, acha, thợ may, người làm thuê).
• Phạm vi phong cách chức năng: Khảo sát cả ngôn ngữ nói và ngôn ngữ viết trong tình huống giao tiếp chính thức (giáo dục, hành chính, văn hóa - nghệ thuật, truyền thông) lẫn tình huống giao tiếp phi chính thức (gia đình, xã hội thân mật, nơi công cộng).

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án điểm lại hệ thống tài liệu nghiên cứu về ngôn ngữ tộc người thiểu số tại Việt Nam theo các mảng đề tài chuyên biệt:

• Nhóm công trình giới thiệu tổng thể về ngôn ngữ các dân tộc thiểu số: Các nghiên cứu của Phạm Đức Dương (1978), Hoàng Tuệ (1981), Như Ý (1992), Trần Trí Dõi (1997).
• Nhóm nghiên cứu cảnh huống ngôn ngữ và chính sách ngôn ngữ tại Việt Nam: Hoàng Văn Hành (2002), Lý Toàn Thắng – Nguyễn Văn Lợi (2002), Nguyễn Văn Khang (2003), Nguyễn Đức Tồn (chủ biên, 2016).
• Nhóm nghiên cứu về chữ viết của các tộc người thiểu số: Hoàng Văn Mãn (1959), Hoàng Tuệ (1985), Tạ Văn Thông (2002), Hà Văn Thư và Nguyễn Đức Hợp (1963).
• Nhóm khảo sát giáo dục song ngữ vùng tộc người thiểu số: Trần Trí Dõi (2003), Đinh Lê Thư (2005), Bùi Ngọc Diệp (1999).
• Nhóm nghiên cứu vấn đề sử dụng ngôn ngữ và giao tiếp trong xã hội đa ngữ: Nguyễn Văn Khang (2003), Nguyễn Thị Thanh Bình (2004), Nguyễn Hữu Hoành (2002), Tạ Văn Thông (2002), Vương Toàn (2002), Bùi Khánh Thế (2002, 2016).
• Nghiên cứu về các ngôn ngữ cụ thể và từ điển song ngữ: Tiếng Tày – Nùng (Hoàng Văn Ma, 2002; Lục Văn Pảo, 1970; Vương Toàn, 1986; Đặng Thanh Phương, 2001); tiếng Thái (Tòng Kim Ân, 1977; Hoàng Văn Ma, 1986; Trần Trí Dõi, 1998; Vi Bá Hùng – Phạm Văn Hảo – Hà Quang Năng, 2002); tiếng Bru – Vân Kiều (Hoàng Văn Ma – Tạ Văn Thông, 1998); tiếng Ka Tu (Nguyễn Hữu Hoành – Nguyễn Văn Lợi, 1998); tiếng Mường (Nguyễn Văn Tài, 1992; Nguyễn Văn Khang, 2002); tiếng Raglai (Nguyễn Văn Huệ); tiếng Stiêng (Lê Khắc Cường); các từ điển song ngữ của Tòng Kim Ân (1990), Hoàng Văn Ma – Lục Văn Pảo – Hoàng Chí (1971, 1984), Bùi Khánh Thế (1996), Phan Xuân Thành (1999), Nguyễn Văn Khang (2003).

Đối với tiếng Khmer và tình hình song ngữ Khmer – Việt:

• Các công trình nghiên cứu cấu trúc và phương diện sư phạm: Hơn 130 bài nghiên cứu trên tạp chí Mon-Khmer Studies, tạp chí JSEALS; công trình của Phan Ngọc, Thái Văn Chải, Nguyễn Văn Chiến, Mai Ngọc Chừ, Vũ Đức Nghiệu, Ch.Gotze-Sam, Nguyễn Văn Lợi, Nguyễn Thị Huệ; các nghiên cứu sư phạm của Lâm És, Trần Chinh, Lâm Sai, Lâm Khu, Châu Ngọc Phước, Thái Chọt, Trần Thơ, Ngô Chân Lý, Trịnh Thới Cang, Sơn Song Sơn, Trần Thanh Pôn.
• Các công trình ngôn ngữ học xã hội và tiếp xúc ngôn ngữ: Nguyễn Thị Huệ (2008, 2010) nghiên cứu tình hình sử dụng ngôn ngữ và tiếp xúc ngôn ngữ Khmer – Việt tại Trà Vinh; Hồ Xuân Mai (2013) khảo sát năng lực song ngữ của học sinh Khmer ở Sóc Trăng và Trà Vinh; Huỳnh Thanh Thêm (2017) khảo sát tại thị xã Hà Tiên, tỉnh Kiên Giang; Hoàng Quốc (2009, 2010, 2014, 2015, 2018) nghiên cứu song ngữ Việt – Hoa, thái độ ngôn ngữ của người Khmer và tình hình giao tiếp ngôn ngữ tại ĐBSCL; Trương Chí Hùng (2016) nghiên cứu người Khmer tại An Giang; Đinh Lư Giang – Ngô Phú Hải (2014) về từ điển học xã hội; Đinh Lư Giang (2011, 2019) nghiên cứu tình hình song ngữ Khmer – Việt tại ĐBSCL; Lâm Khu (chủ biên, 2014) nghiên cứu phương ngữ Khmer Sóc Trăng; Vũ Thị Minh Trang (2015) khảo sát câu đố, tục ngữ tiếp xúc Khmer – Việt.

Về khoảng trống nghiên cứu, tác giả nhận định: Các công trình đi trước phần lớn tiếp cận tiếng Khmer từ góc độ ngôn ngữ học tiếp xúc thuần túy (vay mượn từ vựng, biến đổi ngữ âm, đối chiếu văn hóa dân gian) hoặc khảo sát song ngữ trên diện rộng toàn vùng ĐBSCL. Một số luận án tập trung sâu vào song ngữ Việt – Hoa (Hoàng Quốc, 2009) hoặc tiếp xúc tiếng Khmer tại Trà Vinh (Nguyễn Thị Huệ, 2010) nhưng chưa khảo sát chi tiết hiện trạng sử dụng tiếng mẹ đẻ. Đề tài phương ngữ của Lâm Khu (2014) chủ yếu nghiên cứu cấu trúc ngữ âm, từ vựng, ngữ pháp. Do đó, thực trạng sử dụng tiếng mẹ đẻ của đồng bào Khmer tại địa bàn tập trung đông dân cư Khmer nhất là tỉnh Sóc Trăng, đặc biệt là sự phân bổ chức năng giữa hai phạm vi giao tiếp chính thức và phi chính thức gắn liền với năng lực 4 kỹ năng ngôn ngữ, vẫn chưa được một công trình chuyên biệt nào khảo sát toàn diện. Luận án lựa chọn giải quyết khoảng trống này bằng cứ liệu thực nghiệm điều tra xã hội học ngôn ngữ.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Về cơ sở lý thuyết, luận án xây dựng trên các khung khái niệm chủ đạo của ngôn ngữ học xã hội:

• Khái niệm kỹ năng ngôn ngữ (language skill), năng lực ngôn ngữ (language competence) và hành vi ngôn ngữ (language performance): Tác giả tiếp thu phân định của Colin Barker và Nguyễn Đức Tồn, phân biệt song ngữ cá nhân và song ngữ xã hội; tiếp cận quan điểm của Noam Chomsky (1965) về năng lực ngữ pháp tiềm tàng và hành vi ngôn ngữ, đối chiếu với quan niệm của Dell Hymes về năng lực giao tiếp (communicative competence). Tác giả dẫn giải quan điểm của M.A.K. Halliday bác bỏ sự tách rời giữa hệ thống và sử dụng, khẳng định 3 siêu chức năng của ngôn ngữ người lớn gồm: chức năng tạo ý (ideational), chức năng giao tiếp liên nhân (interpersonal) và chức năng tạo văn bản (textual). Luận án cũng vận dụng mô hình năng lực giao tiếp 3 thành tố của Canale và Swain (1980, 1983) gồm năng lực ngữ pháp, năng lực ngôn ngữ xã hội và năng lực chiến lược; cùng khung năng lực ngôn ngữ của Bachman và Palmer (1996) gồm kiến thức ngôn ngữ và năng lực chiến lược siêu nhận thức.
• Khái niệm thái độ ngôn ngữ (language attitude): Dựa trên nghiên cứu của Hoàng Quốc (2009, 2014), thái độ ngôn ngữ phản ánh tình cảm tích cực hoặc tiêu cực đối với một ngôn ngữ, gồm 3 loại: thái độ trung thành ngôn ngữ (tích cực), thái độ tự ti ngôn ngữ (tiêu cực) và thái độ kỳ thị ngôn ngữ (tiêu cực).
• Cảnh huống ngôn ngữ (language setting) và song ngữ xã hội: Tiếp thu lý thuyết của Nguyễn Như Ý (1996), Mikhalchenko (với 4 nhân tố: dân tộc – nhân khẩu, ngôn ngữ học, vật chất, con người), Robert Hall và Nguyễn Đức Tồn (2016). Cảnh huống ngôn ngữ ĐBSCL và Sóc Trăng được xác định là trạng thái đa tộc người, đa ngữ (mô hình tam ngữ Việt – Khmer – Hoa). Tiếp thu quan điểm của Đinh Lư Giang (2011) về 7 môi trường song ngữ xã hội (gia đình/hàng xóm, giáo dục, hoạt động nghề nghiệp, giao tiếp chính quyền, văn hóa lễ hội, truyền thông đại chúng, văn bản tài liệu). Phân tích các hiện tượng nảy sinh trong tiếp xúc: trộn mã (code-mixing), chuyển mã (code-switching), chuyển di ngôn ngữ (language transfer - gồm chuyển di tích cực, tiêu cực, lựa chọn) và giao thoa ngôn ngữ (language interference).
• Khái niệm tiếng mẹ đẻ: Đối chiếu định nghĩa của UNESCO (1953, 1968) và Nguyễn Đức Tồn (2016) về ngôn ngữ thứ nhất, tiếng bản địa (vernacular) và ngôn ngữ tộc người.
• Đặc điểm bình diện ngôn ngữ của tiếng Khmer (dẫn theo Lâm És, 2002; Lâm Khu, 2014):
  • Ngữ âm: Là chữ ghi âm, không dấu thanh; có đặc trưng phân chia hai hệ giọng "o" và "ô". Nguyên âm gồm giọng "o" (24 âm) và giọng "ô" (25 âm); phụ âm giọng "o" (15 âm) và giọng "ô" (18 âm). Hệ thống có 13 nguyên âm độc lập và các nguyên âm không độc lập (phụ thuộc phụ âm đầu). Về phụ âm có 33 phụ âm đầu và 16 phụ âm cuối (6 âm phát âm theo giọng "o", 10 âm theo giọng "ô").
  • Từ vựng: Cấu tạo bằng phương thức ghép từ, phương thức phát sinh nội bộ (hài thanh, tượng hình, điệp âm) và phương thức vay mượn (từ Pali – Sanskrit, Pháp, Anh, Lào, Thái, Việt).
  • Ngữ pháp: Sử dụng hệ thống phụ tố (tiền tố, trung tố; từ gốc Pali – Sanskrit có hậu tố); không biến hình từ; trật tự câu cơ bản theo mô hình S + V + O và dùng phương thức hư từ.
• Chính sách ngôn ngữ: Phân tích hệ thống văn bản pháp quy của Đảng và Nhà nước gồm các Hiến pháp (1946, 1960, 1992, 2013), Quyết định 153-CP (1969), Quyết định 53-CP (1980); các văn bản chuyên biệt đối với người Khmer như Chỉ thị 16-CT/TW (1978), Quyết định 633/QĐ (1980), Chỉ thị 17-CT/TW (1981), Chỉ thị 68-CT/TW (1991), Thông tư 01/TT (1997), Chỉ thị 14/2003/CT-TTg, Quyết định 26/2008/QĐ-TTg.

Về tiêu chí đánh giá năng lực tiếng Khmer, tác giả xác lập 3 tiêu chí:

• Tiêu chí 1: Xếp loại năng lực tổng thể theo 5 thang bậc: Thành thạo, Khá, Trung bình, Kém, Rất kém.
• Tiêu chí 2: Thang đo kỹ năng dựa trên khung 5 mức của Dreyfus, thiết kế riêng cho 2 nhóm đối tượng:
  • Đối với tầng lớp Khmer khác: 1. Nghe – hiểu được; 2. Nói được; 3. Đọc hiểu được; 4. Viết được; 5. Mức độ thành thạo kết hợp.
  • Đối với học sinh Khmer: 1. Nghe được, nói được; 2. Nghe được, không nói được; 3. Biết nói, biết chữ; 4. Biết nói, không biết chữ; 5. Đọc hiểu được.
• Tiêu chí 3: Phạm vi sử dụng của tiếng Khmer trong mối quan hệ phân bố chức năng với tiếng Việt.

Về phương pháp nghiên cứu, luận án kết hợp hai phương pháp chủ đạo:

• Phương pháp phân tích định lượng: Chọn mẫu phân tầng ngẫu nhiên theo giới tính (nam, nữ), lứa tuổi (4 nhóm: 10–30 tuổi, 31–45 tuổi, 46–60 tuổi, từ 61 tuổi trở lên), khu vực cư trú (huyện Trần Đề: xã Viên An, Tài Văn; huyện Mỹ Xuyên: xã Tham Đôn, Đại Tâm; thị xã Vĩnh Châu: xã Vĩnh Hải, phường 2), trình độ học vấn (Tiểu học, THCS, THPT, TCCN, CĐ, ĐH) và nghề nghiệp. Bảng hỏi khảo sát sau khi sàng lọc thu được 751 phiếu hợp lệ trên tổng số 770 phiếu phát ra. Số liệu được mã hóa và xử lý bằng phần mềm SPSS (Statistical Package for Social Science).
• Phương pháp ngôn ngữ học điền dã: Quan sát tham dự, phỏng vấn sâu, thu âm ngữ liệu hội thoại tự nhiên, tổ chức tọa đàm, chụp ảnh và sao lưu tài liệu thành văn tại địa bàn. Ngoài ra, tác giả sử dụng các thủ pháp miêu tả, so sánh, phân tích và giải thích ngôn ngữ học xã hội.

Nhóm đối tượng khảo sát	Số phiếu phát ra	Số phiếu hợp lệ đưa vào phân tích SPSS	Địa bàn khảo sát chính
Tầng lớp Khmer khác (nông dân, công nhân, viên chức, sư sãi, buôn bán...)	400	388	Huyện Mỹ Xuyên (Tham Đôn, Đại Tâm) Huyện Trần Đề (Viên An, Tài Văn) Thị xã Vĩnh Châu (Vĩnh Hải, Phường 2)
Học sinh Khmer (từ Trung học cơ sở đến Đại học)	370	363	Huyện Châu Thành, Long Phú, Thạnh Trị, Mỹ Xuyên, Trần Đề, TX Vĩnh Châu
Tổng cộng	770	751	Tỉnh Sóc Trăng

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Cơ sở lý thuyết và thực tiễn

Chương 1 hệ thống hóa cơ sở lý luận và bức tranh thực tiễn làm nền tảng cho việc triển khai đề tài. Về mặt lý thuyết, chương làm rõ các khái niệm kỹ năng ngôn ngữ, năng lực ngôn ngữ, năng lực giao tiếp, thái độ ngôn ngữ, cảnh huống ngôn ngữ và bản chất của hiện tượng song ngữ xã hội. Tác giả phân tích các quá trình tiếp xúc ngôn ngữ tại ĐBSCL dẫn đến các hiện tượng ngôn ngữ học xã hội cụ thể như trộn mã, chuyển mã, chuyển di ngôn ngữ và giao thoa ngôn ngữ. Chương này cũng phân tích đặc trưng loại hình và cấu trúc của tiếng Khmer ở bình diện ngữ âm (hệ thống giọng "o" và "ô", phụ âm đầu, phụ âm cuối), từ vựng (phương thức ghép, phát sinh nội bộ, từ mượn Pali – Sanskrit và tiếng Việt) và ngữ pháp (phụ tố, kết cấu SVO). Bên cạnh đó, hệ thống văn bản chính sách ngôn ngữ của Việt Nam từ năm 1930 đến Hiến pháp 2013 và các chỉ thị riêng cho vùng đồng bào Khmer Nam Bộ được rà soát chi tiết.

Về cơ sở thực tiễn, chương 1 miêu tả đặc điểm địa lý tự nhiên của tỉnh Sóc Trăng với bờ biển dài 72 km, hai cửa sông lớn (sông Hậu, sông Mỹ Thanh) và mạng lưới giao thông qua Quốc lộ 1A. Tác giả trình bày bức tranh phân bố dân cư, đặc điểm cư trú đan xen giữa người Kinh, người Khmer và người Hoa, đặc điểm kinh tế nông nghiệp – thủy hải sản, văn hóa Phật giáo Nam tông Khmer và sự hành chức của tiếng Khmer ở bình diện xã hội trên địa bàn tỉnh.

Chương 2: Năng lực tiếng mẹ đẻ của người Khmer ở tỉnh Sóc Trăng

Chương 2 trình bày kết quả phân tích thống kê định lượng và khảo sát thực địa về năng lực tiếng mẹ đẻ của người Khmer Sóc Trăng theo 3 tiêu chí đã xác lập. Tác giả phân tách dữ liệu thành hai nhóm đối tượng khảo sát: tầng lớp Khmer khác (388 mẫu) và học sinh Khmer (363 mẫu). Kết quả khảo sát cho thấy một bức tranh rõ rệt về sự chênh lệch giữa các kỹ năng ngôn ngữ:

• Đối với các tầng lớp Khmer khác: Năng lực nghe – hiểu và nói bằng tiếng Khmer chiếm tỷ lệ rất cao trong đời sống hàng ngày, đặc biệt ở nhóm tuổi trung niên (31–45 tuổi, 46–60 tuổi) và cao niên (từ 61 tuổi trở lên). Tuy nhiên, kỹ năng đọc và viết tiếng Khmer có sự suy giảm nghiêm trọng; tỷ lệ người biết đọc hiểu chữ Khmer thấp hơn nhiều so với kỹ năng khẩu ngữ, và tỷ lệ viết thành thạo chỉ tập trung ở nhóm người từng tu học tại chùa (sư sãi, acha) hoặc cán bộ chuyên trách công tác dân tộc.
• Đối với học sinh Khmer: Tỷ lệ nghe được và nói được tiếng Khmer vẫn duy trì, nhưng xuất hiện bộ phận học sinh chỉ dừng lại ở mức "nghe được nhưng không nói được" hoặc "biết nói nhưng không biết chữ". Khả năng đọc hiểu văn bản chữ Khmer của học sinh có sự cách biệt lớn so với khả năng đọc hiểu chữ Quốc ngữ (tiếng Việt).
• Nhận xét về năng lực song ngữ: So sánh mức độ thành thạo giữa tiếng mẹ đẻ và tiếng Việt, tác giả chỉ ra tình trạng mất cân đối chức năng: người Khmer sử dụng tiếng Việt thành thạo trong hầu hết các kỹ năng học thuật và giao tiếp xã hội rộng, trong khi năng lực tiếng mẹ đẻ bị khuyết thiếu kỹ năng viết và đọc chuẩn mực, dẫn đến trạng thái bán song ngữ hoặc song ngữ mất cân bằng ở thế hệ trẻ.

Chương 3: Thực trạng sử dụng tiếng mẹ đẻ của người Khmer Sóc Trăng trong giao tiếp phi chính thức

Chương 3 đi sâu khảo sát các bối cảnh giao tiếp tự nhiên, gần gũi trong đời sống sinh hoạt thường nhật của cộng đồng:

• Giao tiếp gia đình: Tác giả phân loại thành gia đình thuần Khmer và gia đình hỗn hợp (hôn nhân xen cư giữa người Khmer với người Kinh hoặc người Hoa). Trong gia đình thuần Khmer, tiếng Khmer giữ vai trò ngôn ngữ giao tiếp chủ đạo giữa ông bà, cha mẹ với con cái. Tuy nhiên, trong quan hệ giữa anh chị em hoặc khi nói chuyện với con cháu nhỏ tuổi, tiếng Việt bắt đầu thâm nhập với tần suất ngày càng cao. Trong gia đình hỗn hợp, tiếng Việt chiếm ưu thế tuyệt đối, tiếng Khmer bị thu hẹp phạm vi sử dụng. Khi tiếp xúc với người thân trong phum sóc, tiếng Khmer được duy trì; nhưng khi tiếp khách là người tộc người khác, tiếng Việt trở thành phương tiện bắt buộc.
• Giao tiếp xã hội phi chính thức: Khảo sát ngôn ngữ của các tầng lớp cư dân khi đi chợ, giao dịch buôn bán nhỏ, gặp gỡ bạn bè nơi công cộng. Đối với học sinh Khmer, khi ra ngoài môi trường học đường, việc giao tiếp với bạn bè cùng trang lứa xuất hiện hiện tượng trộn mã (xen từ ngữ tiếng Việt vào cấu trúc câu tiếng Khmer) và chuyển mã linh hoạt tùy thuộc vào thành phần tham gia hội thoại.
• Giao tiếp tôn giáo và tín ngưỡng: Khi giao tiếp với sư sãi tại chùa Khmer, tiếng Khmer được sử dụng với thái độ tôn kính, giữ gìn phong cách trang trọng. Các trường hợp giao tiếp đặc biệt khác được khảo sát gồm: khi nói chuyện điện thoại (xuất hiện chuyển mã nhanh chóng giữa tiếng Khmer và tiếng Việt), khi hát ru (người lớn tuổi duy trì các bài dân ca Khmer nhưng thế hệ trẻ ít thuộc), và khi cúng bái, tế lễ trong các nghi lễ truyền thống gia đình và cộng đồng (ngôn ngữ nghi lễ Khmer được bảo tồn nguyên vẹn).
• Thái độ ngôn ngữ trong giao tiếp phi chính thức: Cộng đồng thể hiện thái độ trung thành ngôn ngữ cao, xem tiếng Khmer là biểu tượng cội nguồn dân tộc và cảm thấy gần gũi, gắn kết khi dùng tiếng mẹ đẻ; tuy nhiên, thái độ tự ti ngôn ngữ vẫn xuất hiện ở một bộ phận thanh niên khi giao tiếp bên ngoài phum sóc do hạn chế về vốn từ hiện đại.

Chương 4: Thực trạng sử dụng tiếng mẹ đẻ của người Khmer Sóc Trăng trong giao tiếp chính thức

Chương 4 phân tích sự hành chức của tiếng Khmer trong các lĩnh vực có tính quy thức và thể chế:

• Lĩnh vực giáo dục: Khảo sát việc sử dụng tiếng Khmer của học sinh trong hệ thống giáo dục quốc dân (các trường Tiểu học, THCS, THPT có dạy bộ môn tiếng Khmer) và hệ thống giáo dục đặc biệt (trường Phổ thông Dân tộc Nội trú, các lớp dạy chữ Khmer tại chùa trong dịp hè). Trong trường phổ thông, ngôn ngữ giảng dạy chính thức là tiếng Việt; tiếng Khmer chỉ đóng vai trò là một môn học với thời lượng hạn chế, tài liệu giảng dạy còn thiếu đồng bộ. Tại các lớp học chữ trong chùa, tiếng Khmer và chữ Pali được duy trì thông qua nỗ lực của các vị sư sãi và ban quản trị chùa.
• Lĩnh vực hành chính: Khảo sát tại các cơ quan công quyền, đặc biệt là Ban Dân tộc tỉnh Sóc Trăng và ủy ban nhân dân cấp xã vùng có đông đồng bào Khmer. Tiếng Việt là ngôn ngữ hành chính chính thức trong văn bản quy phạm, công văn và điều hành công việc. Tiếng Khmer chỉ được sử dụng ở dạng khẩu ngữ khi cán bộ tiếp xúc trực tiếp, giải quyết thủ tục hành chính cho người dân Khmer cao tuổi không biết tiếng Việt hoặc năng lực tiếng Việt hạn chế.
• Lĩnh vực truyền thông:
  • Truyền thông báo chí: Phân tích việc phát hành Báo Sóc Trăng bản chữ Khmer, việc biên dịch tin tức từ tiếng Việt sang chữ Khmer, đánh giá đối tượng độc giả và mức độ tiếp nhận thực tế của cộng đồng.
  • Truyền thông đại chúng: Khảo sát các chương trình phát thanh và truyền hình tiếng Khmer của Đài Phát thanh – Truyền hình Sóc Trăng. Đây là kênh tiếp cận thông tin quan trọng giúp người dân tiếp xúc với ngôn ngữ Khmer chuẩn mực và giữ gìn tiếng nói dân tộc.
• Hoạt động văn hóa – nghệ thuật: Khảo sát việc sử dụng tiếng mẹ đẻ trong các lễ hội truyền thống (Chôl Chnăm Thmây, Sene Dolta, Oóc Om Bóc – đua ghe Ngo), nghệ thuật sân khấu Dù Kê, Rô Băm, ca múa nhạc dân gian. Tiếng Khmer giữ vị trí trung tâm trong việc biểu đạt các giá trị nghệ thuật dân gian.
• Thái độ ngôn ngữ trong giao tiếp chính thức: Đa số người Khmer đồng tình với việc sử dụng tiếng Việt làm ngôn ngữ hành chính quốc gia, đồng thời bày tỏ nguyện vọng thiết tha Nhà nước tăng cường mở rộng dạy chữ Khmer trong trường học, nâng cao chất lượng phát thanh – truyền hình tiếng Khmer để bảo tồn văn hóa chữ viết dân tộc.

Kết quả và những đóng góp mới

Về mặt lý luận, luận án đóng góp nguồn cứ liệu thực nghiệm đáng tin cậy về tình hình sử dụng ngôn ngữ của một tộc người thiểu số tại vùng Tây Nam Bộ, góp phần làm sáng tỏ lý thuyết tiếp xúc ngôn ngữ và ngôn ngữ học xã hội trong điều kiện đa tộc người tại Việt Nam. Công trình minh chứng cụ thể cho các quy luật về sự biến đổi trạng thái song ngữ, cơ chế chuyển mã, trộn mã và chuyển di ngôn ngữ trong điều kiện một ngôn ngữ thiểu số tiếp xúc trực tiếp với ngôn ngữ quốc gia chiếm vị thế đa số.

Về mặt thực tiễn, luận án cung cấp một bức tranh toàn diện, cập nhật về thực trạng năng lực và phạm vi sử dụng tiếng mẹ đẻ của đồng bào Khmer tỉnh Sóc Trăng thông qua số liệu định lượng xử lý bằng SPSS và cứ liệu điền dã sâu. Công trình chỉ ra nguy cơ mai một kỹ năng đọc – viết chữ Khmer ở thế hệ trẻ và sự suy giảm phạm vi giao tiếp tự nhiên của tiếng Khmer trước sự lấn át của tiếng Việt.

Về kiến nghị và giải pháp, từ kết quả nghiên cứu thực địa, luận án đề xuất các giải pháp mang tính ứng dụng:

• Hoàn thiện chính sách giáo dục song ngữ: Nâng cao chất lượng dạy và học chữ Khmer trong hệ thống giáo dục quốc dân; cải tiến chương trình, biên soạn sách giáo khoa chuẩn hóa; đào tạo và bồi dưỡng đội ngũ giáo viên song ngữ Khmer – Việt.
• Hỗ trợ giáo dục tôn giáo: Tăng cường cơ chế hỗ trợ kinh phí, cơ sở vật chất cho các chùa Phật giáo Nam tông Khmer trong việc tổ chức các lớp dạy chữ Khmer và tiếng Pali cho con em đồng bào dịp hè; ghi nhận vai trò của sư sãi trong việc duy trì văn hóa chữ viết.
• Nâng cao hiệu quả truyền thông và hành chính: Đổi mới nội dung, hình thức các chương trình phát thanh – truyền hình tiếng Khmer; tăng cường xuất bản ấn phẩm song ngữ; bồi dưỡng kỹ năng giao tiếp tiếng Khmer cho đội ngũ cán bộ, công chức công tác tại vùng đồng bào dân tộc.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Về mặt hạn chế, do nguồn lực và thời gian nghiên cứu thực địa (giai đoạn 2016–2019), luận án tập trung khảo sát chuyên sâu tại 3 địa bàn trọng điểm (Mỹ Xuyên, Trần Đề, Vĩnh Châu), các địa bàn khác của tỉnh Sóc Trăng (Châu Thành, Thạnh Trị, Long Phú) chỉ mới tiến hành khảo sát sơ bộ để đối chiếu số liệu. Mặt khác, nghiên cứu mới chỉ giới hạn trong phạm vi ranh giới tỉnh Sóc Trăng, chưa thể bao quát đối sánh toàn diện với các trung tâm cư trú Khmer khác tại miền Tây Nam Bộ như Trà Vinh, Kiên Giang hay An Giang.

Về hướng nghiên cứu tiếp theo, tác giả gợi mở việc mở rộng phạm vi điều tra liên tỉnh tại toàn vùng ĐBSCL để thiết lập bản đồ ngôn ngữ học xã hội về mức độ thụ đắc và sử dụng tiếng Khmer; đồng thời đi sâu nghiên cứu các biến đổi cấu trúc ngữ âm, từ vựng và ngữ pháp của phương ngữ Khmer Nam Bộ dưới ảnh hưởng giao thoa lâu dài với tiếng Việt đương đại.

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo chuyên khảo hữu ích cho nhiều nhóm đối tượng:

• Các nhà nghiên cứu, nghiên cứu sinh, học viên cao học và sinh viên các ngành Ngôn ngữ học, Ngôn ngữ học xã hội, Nhân học, Dân tộc học và Văn hóa học quan tâm đến tiếp xúc ngôn ngữ, chính sách ngôn ngữ và đời sống ngôn ngữ các tộc người thiểu số tại Việt Nam.
• Đội ngũ giảng viên, chuyên gia biên soạn chương trình và giáo trình tiếng Khmer tại các trường đại học, cao đẳng sư phạm và các trường Phổ thông Dân tộc Nội trú khu vực ĐBSCL.
• Các cơ quan quản lý nhà nước và hoạch định chính sách: Ban Chỉ đạo Tây Nam Bộ (trước đây), Ban Dân tộc, Sở Giáo dục và Đào tạo, Sở Văn hóa – Thể thao và Du lịch các tỉnh vùng Tây Nam Bộ trong việc xây dựng kế hoạch bảo tồn văn hóa phi vật thể, hoàn thiện chính sách giáo dục ngôn ngữ dân tộc thiểu số.
• Phần đáng tham khảo nhất trong luận án là hệ thống 3 tiêu chí đánh giá năng lực ngôn ngữ mẹ đẻ, bộ bảng hỏi điều tra xã hội học ngôn ngữ (phụ lục gồm 3 bảng hỏi chi tiết) và các dữ liệu điền dã phân tích về 7 môi trường giao tiếp chính thức lẫn phi chính thức.

Câu hỏi thường gặp

1. Mẫu khảo sát định lượng của luận án được thực hiện với quy mô và cơ cấu như thế nào?
Luận án tiến hành phát 770 phiếu điều tra và thu về 751 phiếu hợp lệ để xử lý bằng phần mềm SPSS. Mẫu nghiên cứu được chia làm 2 nhóm đối tượng: nhóm các tầng lớp Khmer khác gồm 388 phiếu (sàng lọc từ 400 phiếu phát ra) và nhóm học sinh Khmer từ cấp Trung học cơ sở đến Đại học gồm 363 phiếu (sàng lọc từ 370 phiếu phát ra). Mẫu được phân tầng theo giới tính, 4 nhóm tuổi (10–30, 31–45, 46–60, từ 61 trở lên), 6 bậc học vấn (Tiểu học đến Đại học), nghề nghiệp đa dạng và phân bố tại 3 địa bàn trọng điểm: huyện Mỹ Xuyên (xã Tham Đôn, Đại Tâm), huyện Trần Đề (xã Viên An, Tài Văn) và thị xã Vĩnh Châu (xã Vĩnh Hải, phường 2).

2. Tác giả áp dụng các tiêu chí nào để đánh giá năng lực tiếng Khmer của đồng bào?
Tác giả đề xuất 3 tiêu chí đánh giá cụ thể:

• Tiêu chí 1: Đánh giá năng lực tổng thể theo 5 thang xếp loại (Thành thạo, Khá, Trung bình, Kém, Rất kém).
• Tiêu chí 2: Thang đo kỹ năng dựa trên 5 mức của Dreyfus, thiết kế riêng cho tầng lớp Khmer khác (nghe – hiểu được, đọc hiểu được, viết được...) và học sinh Khmer (nghe được nói được; nghe được không nói được; biết nói biết chữ; biết nói không biết chữ; đọc hiểu được).
• Tiêu chí 3: Đánh giá phạm vi sử dụng thực tế của tiếng Khmer trong mối quan hệ phân bố chức năng với tiếng Việt trong các tình huống giao tiếp.

3. Đặc điểm ngữ âm nổi bật của tiếng Khmer được trình bày trong luận án là gì?
Chữ Khmer là chữ ghi âm, không có dấu thanh. Đặc điểm nổi bật nhất của ngữ âm tiếng Khmer là tính chất phân chia hai hệ giọng "o" và "ô". Hệ thống chia tách nguyên âm và phụ âm thành: nguyên âm giọng "o" (24 âm), nguyên âm giọng "ô" (25 âm); phụ âm giọng "o" (15 âm) và phụ âm giọng "ô" (18 âm). Tiếng Khmer có 13 nguyên âm độc lập và hệ thống nguyên âm không độc lập (phụ thuộc vào phụ âm đầu). Cấu tạo âm tiết gồm 33 phụ âm đầu và 16 phụ âm cuối (6 phụ âm cuối phát âm theo giọng "o", 10 phụ âm cuối theo giọng "ô").

4. Những động cơ chủ yếu nào thúc đẩy hiện tượng trộn mã và chuyển mã ở người Khmer Sóc Trăng?
Dẫn theo khung lý thuyết của Đinh Lư Giang (2011), tác giả chỉ ra các động cơ chính dẫn đến trộn mã và chuyển mã gồm: thiếu công cụ diễn đạt thích hợp trong một ngôn ngữ; thói quen sử dụng ngôn ngữ hàng ngày; nguyên tắc đảm bảo tính chính xác và đầy đủ của thông tin; sự tiện lợi và tiết kiệm trong diễn đạt; mở rộng hoặc thu hẹp người đối thoại; gợi ý tính chất nội nhóm/ngoại nhóm; và sự thay đổi chủ đề hoặc vai giao tiếp trong cuộc thoại.

5. Luận án khảo sát việc sử dụng tiếng mẹ đẻ trong những môi trường giao tiếp chính thức nào?
Luận án khảo sát tiếng Khmer trong 4 lĩnh vực chính thức gồm:

• Giáo dục: Hệ thống giáo dục quốc dân (môn học tiếng Khmer tại các trường phổ thông) và hệ thống giáo dục đặc biệt (trường Dân tộc Nội trú, lớp học chữ tại chùa).
• Hành chính: Các cơ quan nhà nước, đặc biệt là Ban Dân tộc tỉnh Sóc Trăng và chính quyền cơ sở.
• Truyền thông: Báo Sóc Trăng bản chữ Khmer và các chương trình phát thanh – truyền hình tiếng Khmer của Đài Phát thanh – Truyền hình Sóc Trăng.
• Hoạt động văn hóa – nghệ thuật: Các lễ hội tôn giáo truyền thống (Chôl Chnăm Thmây, Sene Dolta, Oóc Om Bóc) và nghệ thuật biểu diễn Dù Kê, Rô Băm.

Kết luận

Luận án tiến sĩ "Thực trạng việc sử dụng tiếng mẹ đẻ của người Khmer ở tỉnh Sóc Trăng" của tác giả Thạch Văn Việt là công trình chuyên khảo thuộc chuyên ngành Ngôn ngữ học xã hội, tiếp cận đối tượng nghiên cứu thông qua sự kết hợp giữa 751 mẫu khảo sát định lượng xử lý bằng SPSS và phương pháp điền dã dân tộc học ngôn ngữ. Công trình đã làm rõ bức tranh sử dụng tiếng mẹ đẻ của cộng đồng Khmer trong cả hai không gian giao tiếp chính thức và phi chính thức, chỉ ra sự phân hóa năng lực giữa khẩu ngữ và bút ngữ cũng như trạng thái song ngữ mất cân đối dưới áp lực tiếp xúc với tiếng Việt. Kết quả khảo sát cung cấp cơ sở khoa học trực tiếp phục vụ công tác hoạch định chính sách ngôn ngữ, chính sách giáo dục song ngữ và bảo tồn bản sắc văn hóa tộc người thiểu số tại vùng Đồng bằng sông Cửu Long.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương I: Hệ thống hóa những vấn đề mang tính lý thuyết và thực tiễn để làm cơ sở triên khai đề tài; bao gồm: cảnh huống ngôn ngữ, song ngữ xã hội, miêu tả đặc điểm địa lý tự nhiên, kinh tế, văn hóa, xã hội của địa bàn nghiên cứu, đặc điểm ngôn ngữ Khmer ở bình diện xã hội và bình diện ngôn ngữ, vẫn đề song ngữ Khmer — Việt tại tỉnh Sóc Trăng. Chương 2: Chương này miêu tả, phân tích và đánh giá thực trạng việc sử dụng tiếng mẹ đẻ của người Khmer. Các kỹ năng được miêu tả và đánh giá theo nhiều góc độ 19 khác nhau. Chương này trình bày thực trạng mắt cân đối giữa kỹ năng sử dụng tiếng mẹ đẻ trong đời sống tự nhiên và xã hội của đồng bào Khmer ở tỉnh Sóc Trăng.

Chương 3: Chương này nghiên cứu thực trạng sử dụng tiếng mẹ đẻ của người Khmer trong giao tiếp phi chính thức, xét theo nhiều góc độ. Việc giao tiếp phi chính thức diễn ra trong một số tình huống gần gũi, quen thuộc như: gia đình, ngoài xã hội, một số trường hợp khác,.Thông qua các tình huống giao tiếp phi chính thức này, chúng tôi phân tích, đánh giá, tổng hợp về thực trạng sử dụng tiếng mẹ đẻ của người Khmer cũng như thái độ ngôn ngữ của người Khmer trong giao tiếp phi chính thức. Chương 4: Chương này nghiên cứu thực trạng sử dụng tiếng mẹ đẻ của người Khmer trong tình huống giao tiếp chính thức, xét theo nhiều góc độ. Chúng tôi chọn một số lĩnh vực giao tiếp như: lĩnh vực giáo dục, hành chính, truyền thông, văn hóa nghệ thuật.

Thông qua những tình huống này, chúng tôi phân tích, nhận xét và tổng hợp thực trạng sử dụng tiếng mẹ đẻ của người Khmer cũng như thái độ ngôn ngữ của người Khmer trong giao tiếp chính thức. 20 CHUONG 1: CO SO LY THUYET VA THUC TIEN 1.1 CO SO LY THUYET 1.1 Khái niệm kỹ năng ngôn ngữ Về kỹ năng ngôn ngữ, Nguyễn Đức Tôn cho rằng: Kỹ năng tiếng mẹ đẻ là kỹ năng ngôn ngữ của một tộc người nào đó như kỹ năng ngôn ngữ Khmer, kỹ năng ngôn ngữ Việt hay kỹ năng ngôn ngữ Hoa,.Kỹ năng tiếng mẹ đẻ được đề cập với nhiều khái niệm cận quan và hữu quan. Cần phân biệt song ngữ với tư cách là sở hữu cá nhân (tức song ngữ cá nhân — individual bilingualism) va song ngữ với tư cách là sở hữu nhóm (tức song ngữ xã hội — social bilingualism). Về song ngữ cá nhân (individual bilingualism) thì cần phân biệt khả năng ngôn ngữ và việc sử dụng ngôn ngữ.

Theo Colin Barker, kỹ năng ngôn ngữ (language skill) “chỉ những thành tố có thể được định nghĩa một cách rõ ràng, có thể quan sát được và có mức độ chuyên biệt cao, ví dụ: kỹ năng viết”. Năng lực ngôn ngữ (language competence) là “Sự thể hiện bên trong, có tính chất trí tuệ, của một ngôn ngữ, một cái gì đó tiềm tảng hơn là sự thể hiện. Khả năng như thế thường được quy cho hệ thống cơ bản, được suy ra từ sự hành ngôn”. Sự hành ngôn (language performance) là “ Sự biểu hiện bên ngoài của năng lực ngôn ngữ”.

Khả năng ngôn ngữ (language abilify) và sự thành thạo ngôn ngữ (language proficiency): Hai khái niệm này được các nhà khoa học hiểu khác nhau. Một số hiểu là công cụ để xác định mức độ thành công sau cùng của một ngôn ngữ; một số người khác lại hiêu là kết quả giống như khái niệm kỹ năng ngôn ngữ. Sự thành thạo ngôn ngữ đôi khi được dùng đồng nghĩa với năng lực ngôn ngữ, nhưng cũng có khi lại được xem là một kết quả cụ thể và có thể đo được từ một 21 cuộc kiểm tra năng lực ngôn ngữ. Cả hai khái niệm khả năng ngôn ngữ và sự thành thạo ngôn ngữ đều được phân biệt với fhành tựu ngôn ngữ (language achievemenr).

Thành tựu ngôn ngữ thường được coi là kết quả của quá trình đảo tạo cơ bản. Ngược lại, khả năng ngôn ngữ và sự thành thạo ngôn ngữ được xem như là sản phẩm của những cơ chế như: qua quá trình học tập chính thức, qua sự thụ đắc ngôn ngữ không chính thức thông qua tiếp xúc (ví dụ giao tiếp ngoài đường), nhờ những tư chất của mỗi cá nhân, chẳng hạn như “Sự thông minh”. Về khá năng song ngữ thì có 4 khả năng:nghe — hiểu, nói, đọc — hiểu và viết: Khả năng nghe, nói khả năng đọc, viết Khả năng lĩnh hội nghe đọc hiểu Khả năng sản sinh nói viết Mỗi khả năng trên có thê phát hiện ở mức cao hay thấp. Bốn khả năng này còn có thể chia nhỏ hơn.

Những kỹ năng cơ bản thường được kể là: phát âm, vốn từ vựng, mức độ chính xác ngữ pháp, khả năng truyền đạt những ý nghĩa chính xác ở những tình huống khác nhau và với những biến thể phong cách khác nhau. Ngoài ra, các nhà nghiên cứu còn đề cập đến năng lực ngôn ngữ thứ năm, đó là khả năng tư duy bằng ngôn ngữ nào đó, còn gọi là “lời nói bên trong” hay “kỹ năng nói” — cho thấy khả năng cá nhân của cá nhân song ngữ sử dụng cả hai ngôn ngữ làm phương tiện tư duy (dẫn theo Nguyễn Đức Tồn, 2016, tr. Các nhà nghiên cứu cũng đề cập đến song ngữ tối thiểu và song ngữ tối đa. Song ngữ tối thiểu chỉ khả năng chỉ nói được vài câu.bằng song ngữ, còn song ngữ tối đa chính là khả năng có thể tư duy, nói năng bằng cả hai ngôn ngữ như những người bản ngữ (dẫn theo Nguyễn Đức Tôn, 2016, tr.

22 Năng luc ng6n ngir (language competence), kha nang ngôn ngữ (language abilify). thành thạo ng6n ngtr (language proficiency) va thanh tuu ngén ngt (language achievemen) là những khái niệm về trình độ ngôn ngữ của một cá nhân song ngữ. Các cá nhân song ngữ có nhiều mức độ ngôn ngữ khác nhau trong giao tiếp xã hội; ngoài ngôn ngữ mẹ đẻ, các cá nhân song ngữ có thể lĩnh hội nhiều ngôn ngữ khác nhau trong cộng đồng đa ngôn ngữ; tùy theo năng lực cá nhân song ngữ mà các mức độ sử dụng, thành thạo, và giao tiếp ngôn ngữ đạt những kết quả khác nhau. Trong 4 khái niệm trên, song ngữ cá nhân đạt mức độ thấp nhất là khả năng ngôn ngữ và năng lực ngôn ngữ; mức độ cao hơn là thành thạo ngôn ngữ và cao nhất là thành tựu ngôn ngữ.

Kỹ năng tiếng mẹ đẻ của người Khmer trong giao tiếp phản ánh thực trạng sử dụng ngôn ngữ của người Khmer trong cảnh huống ngôn ngữ đa tộc, đa ngữ. Việc sử dụng các kỹ năng tiếng mẹ đẻ trong giao tiếp còn phụ thuộc vào năng lực ngôn ngữ, trình độ học vấn và môi trường giao tiếp.2 Khái niệm thái độ ngôn ngữ Thái độ ngôn ngữ (language attitude) được hiểu là tình cảm (feelings) của người bản ngữ đối với một ngôn ngữ (Hoàng Quốc, 2009, tr. Theo cách hiểu này, thái độ ngôn ngữ là tình cảm tích cực (positive feelings) hay tình cảm tiêu cực (negative feelings) đối với ngôn ngữ mẹ đẻ hay ngôn ngữ khác; hoặc là những ấn tượng về sự khó khăn hay thuận lợi, đơn giản hay phức tạp, hoàn thiện hay thiếu sót của một hay nhiều ngôn ngữ. Khái niệm thái độ ngôn ngữ có nội hàm sâu rộng, đa dạng và phức tạp.

Chẳng hạn như, thái độ đối với một ngôn ngữ, thái độ đối với đa dạng ngôn ngữ hay phương ngữ, thái độ đối với một người nói ngôn ngữ cụ thể hay nhiều ngôn ngữ, thái độ đối với việc học ngôn ngữ, thái độ đối với hành vi liên quan đến ngôn ngữ như hành vi ngôn ngữ, hành chức ngôn ngữ, bảo tồn ngôn ngữ,.; thái độ ngôn ngữ có thể được xã hội hóa thông qua những tác nhân xã hội, các yếu tố địa lý , văn hóa, giáo dục, phương tiện truyền thông,. 23 Cho đến nay, ngôn ngữ học xã hội thường nhắc đến ba loại thái độ cơ bản, đó là thái độ trung thành ngôn ngữ, thái độ kỳ thị ngôn ngữ và thái độ tự ti ngôn ngữ. Thái độ trung thành ngôn ngữ là thái độ luôn hướng tới, bảo vệ ngôn ngữ của dân tộc mình, quê hương mình. Thái độ này bắt nguồn từ tình cảm yêu quý và thuỷ chung với dân tộc mình.

Vì thế, yêu dân tộc mình tức là yêu ngôn ngữ của mình dù nó chỉ là một ngôn ngữ “nhỏ”, một phương ngữ không chuẩn mực, xa lạ với ngôn ngữ chuẩn mực mà theo cách nói của người Hán là “ái Ốc cập ô” (vì yêu ngôi nhà nên yêu luôn cả con quạ đậu trên nóc nhà đó; yêu ai thì yêu cả sự vật liên quan đến người ấy; khi yêu, yêu cả đường đi lối về). Vì thế, “đây là cái lẽ vì sao khi người ta giao tiếp bằng ngôn ngữ của dân tộc mình thì lại cảm thấy thân thiết” (Hoàng Quốc, 2009, tr. Thái độ tự tỉ ngôn ngữ là thái độ mặc cảm - tự cảm thấy ngôn ngữ hay tiếng nói của mình (phương ngữ, thậm chí là giọng nói cá nhân) “không bằng” các ngôn ngữ hay phương ngữ khác. Thái độ tự tỉ về ngôn ngữ thường dẫn đến hai cách hành xử về ngôn ngữ: 1/ Từ bỏ ngôn ngữ hay phương ngữ của mình để chuyên sang ngôn ngữ hay phương ngữ có uy tín cao hơn; 2/ Học tập để nắm vững và biết cách sử dụng ngôn ngữ có uy tín hơn để sử dụng trong môi trường giao tiếp phù hợp (tức là vẫn duy trì “ngôn ngữ của mình” đồng thời tạo cho bản thân một khả năng song ngữ hoặc song phương ngữ (Hoàng Quốc, 2014, tr.

Thái độ kỳ thị ngôn ngữ được biểu hiện bằng sự coi nhẹ, xem thường ngôn ngữ hoặc phương ngữ của cộng đồng khác, quá đề cao ngôn ngữ hay phương ngữ của cộng đồng mình. Sự hình thành của thái độ ngôn ngữ phụ thuộc vào hàng loạt các nhân tố ngoài ngôn ngữ như giới tính, nghề nghiệp, tuổi tác và các nguyên nhân chính trị - xã hội khác nữa. Thái độ ngôn ngữ cũng không phải nhất thành bat biến mà nó thay đổi trong cộng đồng cũng như trong mỗi cá nhân dưới tác động của các nhân tố nêu trên (Hoàng Quốc, 2014, tr. 24 Như vậy, có hai loại thái độ ngôn ngữ: thái độ ngôn ngữ tích cực và thái độ ngôn ngữ tiêu cực.

Thái độ ngôn ngữ tích cực gồm thái độ trung thành ngôn ngữ; thái độ ngôn ngữ tiêu cực bao gồm thái độ kỳ thị ngôn ngữ và thái độ tự ti ngôn ngữ.3 Cảnh huống ngôn ngữ và song ngữ xã hội 1.1 Cảnh huống ngôn ngữ - Khái niệm cảnh huống ngôn ngữ Cảnh huống ngôn ngữ (language setting) là một khái niệm của ngôn ngữ học xã hội.