Nghiên cứu hiện trạng thu phí bảo vệ môi trường đối với nước thải và giải pháp cho Việt Nam

Luận văn thạc sĩ môi trường phân tích hus nghiên cứu hiện trạng công tác thu phí bảo vệ môi trường đối với nước thải và để xuất giải pháp, đánh giá thực trạng, chỉ ra hạn chế, đề

• Tác giả: Lê Thị Minh Thuần
• Người hướng dẫn: TS. Trần Thế Loãn
• Trường học: Trường Đại học Khoa học Tự nhiên
• Chuyên ngành: Khoa học môi trường
• Đề tài: Nghiên cứu hiện trạng công tác thu phí bảo vệ môi trường đối với nước thải và đề xuất giải pháp phù hợp với điều kiện Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận văn Thạc sỹ Khoa học
• Năm xuất bản: 2011
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• DANH MỤC CÁC HÌNH
• DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. Công cụ kinh tế và thuế/phí liên quan đến bảo vệ môi trƣờng
• 1.1.1. Về công cụ kinh tế
• 1.1.2. Phân loại công cụ kinh tế
• 1.1.3. Thuế/phí ô nhiễm (Thuế/phí Pigou)
• 1.1.4. Khái niệm về phí bảo vệ môi trƣờng đối với nƣớc thải
• 1.1.5. Lợi ích về việc thu phí bảo vệ môi trƣờng đối với nƣớc thải
• 1.1.5.1. Lợi ích về kinh tế
• 1.1.5.2. Lợi ích về môi trường
• 1.1.6. Tổng quan kinh nghiệm quốc tế trong việc quy định về thu phí bảo vệ môi trường đối với nước thải
• 1.1.7. Các văn bản quy phạm pháp luật liên quan đến việc thu, quản lý và sử dụng phí bảo vệ môi trường đối với nước thải tại Việt Nam
• 1.2. ĐỐI TƢỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 1.2.1. Đối tƣợng nghiên cứu
• 1.2.2. Nội dung nghiên cứu
• 1.2.3. Phƣơng pháp nghiên cứu
• 1.3. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 1.3.1. Hiện trạng công tác thu phí, quản lý và sử dụng phí bảo vệ môi trƣờng đối với nƣớc thải tỉnh Nam Định
• 1.3.1.1. Hiện trạng công tác thu phí nước thải
• 1.3.1.2. Quản lý và sử dụng phí
• 1.3.1.3. Tình hình thực hiện các văn bản quy phạm pháp luật về thu, quản lý và sử dụng phí bảo vệ môi trường đối với nước thải
• 1.3.1.4. Nhận xét chung về tình hình thu phí, quản lý và sử dụng phí bảo vệ môi trường đối với nước thải tại tỉnh Nam Định
• 1.3.1.5. Khó khăn và bất cập trong quá trình xác định đối tượng chịu phí và tính toán thải lượng, xác định mức phí
• 1.3.2. Hiện trạng công tác thu phí, quản lý và sử dụng phí bảo vệ môi trƣờng đối với nƣớc thải tại tỉnh Thái Nguyên
• 1.3.2.1. Thu phí bảo vệ môi trường đối với nước thải tại tỉnh Thái Nguyên
• 1.3.2.2. Quản lý và sử dụng phí tại tỉnh Thái Nguyên
• 1.3.2.3. Tình hình thực hiện các văn bản quy phạm pháp luật về thu, quản lý và sử dụng phí bảo vệ môi trường đối với nước thải
• 1.3.2.4. Nhận xét chung về tình hình thu phí, quản lý và sử dụng phí bảo vệ môi trường đối với nước thải tại tỉnh Thái Nguyên
• 1.3.2.5. Khó khăn và bất cập trong quá trình xác định đối tượng chịu phí và tính toán thải lượng, xác định mức phí
• 1.3.3. Các vƣớng mắc và khó khăn trong việc thực hiện các văn bản quy phạm pháp luật về thu, quản lý và sử dụng phí bảo vệ môi trƣờng đối với nƣớc thải
• 1.3.3.1. Khó khăn và bất cập trong quá trình xác định đối tượng chịu phí và tính toán thải lượng, xác định mức phí
• 1.3.3.2. Khó khăn và bất cập trong quá trình thu, nộp phí
• 1.3.3.3. Khó khăn và bất cập trong quá trình quản lý, sử dụng phí
• 1.3.4. Đề xuất một số giải pháp trong việc thu, quản lý sử dụng phí bảo vệ môi trƣờng đối với nƣớc thải cho phù hợp với điều kiện Việt Nam
• 1.3.4.1. Nghiên cứu, bổ sung, điều chỉnh và ban hành mới các văn bản quy phạm pháp luật liên quan đến thu, quản lý và sử dụng phí bảo vệ môi trường đối với nước thải
• 1.3.4.2. Giải pháp về kỹ thuật
• 1.3.4.3. Giải pháp về truyền thông nâng cao nhận thức cộng đồng về nộp phí bảo vệ môi trường đối với nước thải
• 1.3.4.4. Giải pháp kinh tế
• 2. KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• Tài liệu tham khảo

Tóm tắt

I. Tổng quan về thu phí bảo vệ môi trường đối với nước thải tại Việt Nam

Việt Nam đã có những bước tiến quan trọng trong việc áp dụng thu phí bảo vệ môi trường đối với nước thải. Nghị định số 67/2003/NĐ-CP đã được ban hành nhằm thực hiện nguyên tắc "Người gây ô nhiễm phải trả tiền". Điều này không chỉ giúp nâng cao ý thức của doanh nghiệp mà còn tạo nguồn kinh phí cho các hoạt động bảo vệ môi trường. Tuy nhiên, việc thực hiện vẫn gặp nhiều thách thức và cần có những giải pháp phù hợp.

1.1. Khái niệm và vai trò của phí bảo vệ môi trường

Phí bảo vệ môi trường đối với nước thải là khoản nghĩa vụ tài chính mà các tổ chức, cá nhân phải trả khi sử dụng dịch vụ môi trường. Điều này giúp tạo nguồn lực cho các hoạt động xử lý chất thải và bảo vệ môi trường.

1.2. Lịch sử và phát triển của chính sách thu phí

Chính sách thu phí bảo vệ môi trường tại Việt Nam bắt đầu từ năm 2004 với Nghị định số 67/2003/NĐ-CP. Qua thời gian, nhiều văn bản pháp luật đã được ban hành nhằm điều chỉnh và hoàn thiện hệ thống này.

II. Vấn đề và thách thức trong công tác thu phí bảo vệ môi trường

Mặc dù đã có những quy định rõ ràng, nhưng công tác quản lý nước thải và thu phí vẫn gặp nhiều khó khăn. Các vấn đề như xác định đối tượng chịu phí, tính toán lượng thải và mức phí vẫn chưa được giải quyết triệt để. Điều này dẫn đến tình trạng thất thoát nguồn thu và không đạt được hiệu quả mong muốn trong công tác bảo vệ môi trường.

2.1. Khó khăn trong việc xác định đối tượng chịu phí

Việc xác định đối tượng chịu phí bảo vệ môi trường đối với nước thải gặp nhiều khó khăn do sự đa dạng của các loại hình sản xuất và dịch vụ. Điều này dẫn đến việc không thể áp dụng đồng nhất các quy định.

2.2. Bất cập trong tính toán lượng thải và mức phí

Nhiều doanh nghiệp chưa có hệ thống đo lường chính xác lượng nước thải phát sinh, dẫn đến việc tính toán mức phí không chính xác. Điều này gây khó khăn trong việc thu phí và quản lý hiệu quả.

III. Phương pháp và giải pháp cải thiện công tác thu phí

Để nâng cao hiệu quả của công tác thu phí bảo vệ môi trường đối với nước thải, cần áp dụng các phương pháp và giải pháp đồng bộ. Việc cải thiện hệ thống pháp luật, nâng cao nhận thức cộng đồng và áp dụng công nghệ mới là những yếu tố quan trọng.

3.1. Cải thiện hệ thống pháp luật liên quan

Cần nghiên cứu, bổ sung và điều chỉnh các văn bản quy phạm pháp luật liên quan đến thu phí bảo vệ môi trường. Điều này giúp tạo ra một khung pháp lý rõ ràng và đồng bộ hơn.

3.2. Nâng cao nhận thức cộng đồng về bảo vệ môi trường

Các chương trình truyền thông cần được triển khai để nâng cao nhận thức của cộng đồng về tầm quan trọng của việc nộp phí bảo vệ môi trường. Điều này sẽ giúp tăng cường sự tham gia của người dân và doanh nghiệp.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu về thu phí

Nghiên cứu hiện trạng công tác thu phí bảo vệ môi trường đối với nước thải tại một số tỉnh như Nam Định và Thái Nguyên cho thấy nhiều kết quả khả quan. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều vấn đề cần giải quyết để đạt được hiệu quả cao hơn trong công tác này.

4.1. Kết quả thu phí tại tỉnh Nam Định

Tại Nam Định, công tác thu phí bảo vệ môi trường đã có những bước tiến đáng kể. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều khó khăn trong việc quản lý và sử dụng phí thu được.

4.2. Tình hình thu phí tại tỉnh Thái Nguyên

Tỉnh Thái Nguyên cũng đã triển khai thu phí bảo vệ môi trường đối với nước thải. Kết quả cho thấy sự cải thiện trong ý thức của doanh nghiệp, nhưng vẫn cần nhiều nỗ lực để hoàn thiện hơn.

V. Kết luận và hướng đi tương lai cho thu phí bảo vệ môi trường

Việc thu phí bảo vệ môi trường đối với nước thải là một công cụ quan trọng trong quản lý môi trường tại Việt Nam. Để đạt được hiệu quả cao hơn, cần có những cải cách đồng bộ và sự tham gia tích cực từ các bên liên quan.

5.1. Tầm quan trọng của việc cải cách chính sách

Cải cách chính sách thu phí bảo vệ môi trường là cần thiết để nâng cao hiệu quả quản lý và bảo vệ môi trường. Điều này sẽ giúp tạo ra một môi trường sống tốt hơn cho cộng đồng.

5.2. Định hướng phát triển bền vững trong tương lai

Định hướng phát triển bền vững cần được chú trọng trong công tác thu phí bảo vệ môi trường. Việc áp dụng các công nghệ mới và phương pháp quản lý hiện đại sẽ góp phần nâng cao hiệu quả công tác này.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong bối cảnh tăng trưởng kinh tế Việt Nam đạt mức 6,78% vào năm 2010, áp lực từ quá trình công nghiệp hóa và đô thị hóa nhanh chóng đã gây ra nhiều thách thức nghiêm trọng cho chất lượng tài nguyên nước. Nhằm thể chế hóa nguyên tắc "Người gây ô nhiễm phải trả tiền" (Polluter Pays Principle - PPP), Chính phủ đã ban hành Nghị định số 67/2003/NĐ-CP ngày 13/06/2003, chính thức có hiệu lực từ ngày 01/01/2004, mở ra việc áp dụng công cụ kinh tế trong kiểm soát ô nhiễm nước thải. Tuy nhiên, sau giai đoạn đầu triển khai, tổng nguồn thu từ phí nước thải trên toàn quốc năm 2004 chỉ đạt xấp xỉ 75,426 tỷ đồng, trong đó nguồn thu từ nước thải sinh hoạt chiếm tới 91%, trong khi nước thải công nghiệp chỉ đóng góp 9% (tương đương 6,828 tỷ đồng). Đến năm 2005, tổng nguồn thu tăng lên 160 tỷ đồng nhưng tỷ trọng phí công nghiệp vẫn ở mức khiêm tốn với 11% (18 tỷ đồng).

Mục tiêu cụ thể của luận văn là khảo sát, phân tích toàn diện hiện trạng thu, quản lý và sử dụng phí bảo vệ môi trường đối với nước thải tại Việt Nam trong giai đoạn 2004–2010, trọng tâm đi sâu vào hai địa bàn điển hình là tỉnh Nam Định và tỉnh Thái Nguyên. Nghiên cứu chỉ rõ những khoảng trống pháp lý, sự chồng chéo giữa các thông tư hướng dẫn và khó khăn trong khâu xác định thải lượng chất ô nhiễm. Luận văn đóng góp hệ thống giải pháp đồng bộ về thể chế, kỹ thuật quan trắc và cơ chế tài chính nhằm nâng tỷ lệ thu đúng đối tượng, tạo nguồn vốn tái đầu tư ổn định cho các dự án xử lý môi trường tại địa phương và Quỹ Bảo vệ môi trường Việt Nam.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng lý thuyết kinh tế học môi trường cổ điển và hiện đại:

• Lý thuyết thuế/phí Pigou (Arthur Pigou, 1877–1959): Đưa chi phí ngoại ứng tiêu cực vào chi phí sản xuất tư nhân thông qua mức thuế/phí tối ưu bằng chi phí ngoại ứng biên (MEC) tại mức sản lượng tối ưu xã hội. Khi bị áp mức phí, đường lợi nhuận ròng tư nhân biên (MNPB) giảm xuống, buộc doanh nghiệp phải điều chỉnh sản lượng hoặc đầu tư công nghệ giảm thiểu phát thải.
• Nguyên tắc Người gây ô nhiễm phải trả tiền (PPP) và Lý thuyết Lợi ích kép (Double Dividend): Phí môi trường vừa tạo động lực kinh tế điều chỉnh hành vi của chủ nguồn thải (lợi ích môi trường), vừa tạo nguồn thu ngân sách bù đắp chi phí quản lý và giảm gánh nặng từ các loại thuế khác (lợi ích kinh tế).
• Hệ thống khái niệm nòng cốt: Bao gồm phí bảo vệ môi trường đối với nước thải sinh hoạt, phí nước thải công nghiệp, định mức phát thải, nồng độ các chất gây ô nhiễm điển hình (COD, BOD, TSS, kim loại nặng) và cơ chế bồi hoàn chi phí công cộng.

Phương pháp nghiên cứu

Luận văn kết hợp đa dạng các nguồn dữ liệu sơ cấp và thứ cấp trong khung thời gian nghiên cứu từ năm 2004 đến năm 2010:

• Nguồn dữ liệu và Cỡ mẫu: Kế thừa số liệu báo cáo định kỳ từ Tổng cục Môi trường và 47 Sở Tài nguyên và Môi trường tỉnh, thành phố. Dữ liệu thực nghiệm được thu thập từ 39 doanh nghiệp đại diện cho các ngành dệt may, cơ khí, chế biến thủy sản tại Nam Định và các nhà máy luyện kim, khai khoáng quy mô lớn tại Thái Nguyên. Phương pháp chọn mẫu phân tầng có chủ đích được áp dụng nhằm đảm bảo tính đại diện cho cả hai mô hình kinh tế: địa phương có nhiều doanh nghiệp vừa và nhỏ (Nam Định) và địa phương tập trung công nghiệp nặng (Thái Nguyên).
• Phương pháp phân tích hệ thống và Thống kê mô tả: Phân tích mối quan hệ tương tác giữa hệ thống thể chế pháp lý, cơ chế tài chính và năng lực kỹ thuật quan trắc. Lý do lựa chọn phương pháp này là vì cơ chế thu phí nước thải có tính liên ngành phức tạp, đan xen giữa quản lý nhà nước về môi trường, tài chính ngân sách và công nghệ xử lý.
• Phương pháp điều tra xã hội học và Tham vấn chuyên gia: Thực hiện phỏng vấn sâu trực tiếp cán bộ Chi cục Bảo vệ Môi trường, công ty cấp thoát nước và ban quản lý khu công nghiệp để ghi nhận các điểm nghẽn thực tiễn trong công tác đo đạc, thẩm định tờ khai và thu nộp.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Nghiên cứu đã làm rõ bức tranh toàn cảnh về việc áp dụng công cụ kinh tế đối với nước thải tại Việt Nam qua các phát hiện nổi bật:

1. Sự mất cân đối nghiêm trọng trong cơ cấu nguồn thu: Giai đoạn 2006–2008, tổng thu phí nước thải sinh hoạt tại 23 tỉnh, thành phố đạt 409 tỷ đồng, trong khi tổng thu phí nước thải công nghiệp tại 47 địa phương chỉ đạt 373 tỷ đồng. Nguồn thu nước thải sinh hoạt tập trung chủ yếu ở các đô thị lớn có hệ thống cấp nước hoàn chỉnh, điển hình là Thành phố Hồ Chí Minh chiếm tới 296 tỷ đồng (hơn 72% tổng thu sinh hoạt của 23 tỉnh).
2. Mức độ tập trung nguồn thu cục bộ theo vùng địa lý: Trong năm 2005, hơn 63,96% tổng số phí thu được trên toàn quốc chỉ tập trung tại 4 địa phương công nghiệp phát triển: Thành phố Hồ Chí Minh (25,13%), Đồng Nai (19,23%), Quảng Ninh (10,13%) và Bình Dương (9,29%). Phần lớn các tỉnh còn lại có mức thu rất thấp do chưa hoàn thiện bộ máy quản lý hoặc thiếu phương tiện quan trắc.
3. Tình hình thực tế tại hai địa bàn nghiên cứu điểm: Tại Nam Định, tổng thu giai đoạn từ tháng 10/2004 đến hết năm 2005 đạt 1,234 tỷ đồng (nước thải sinh hoạt đạt 645,911 triệu đồng chiếm 52,3%, nước thải công nghiệp đạt 589 triệu đồng chiếm 47,7%). Tại Thái Nguyên, mức thu phí sinh hoạt giai đoạn 2006–2008 đạt 3,163 tỷ đồng, tuy nhiên tỷ lệ doanh nghiệp công nghiệp tự giác kê khai đúng khối lượng chỉ đạt dưới 65%.
4. Bất cập trong trích nộp Quỹ Bảo vệ môi trường Trung ương: Mặc dù Thông tư liên tịch số 125/2003/TTLT/BTC-BTNMT quy định chuyển 40% tổng số phí thu được về Quỹ Bảo vệ môi trường Việt Nam, nhưng trong năm 2004 số phí chuyển về chỉ đạt 1 tỷ đồng (tương đương khoảng 2% tổng thu). Lũy kế đến năm 2011, tổng số phí trích nộp về quỹ này chỉ đạt xấp xỉ 240 tỷ đồng.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân cốt lõi khiến nguồn thu phí nước thải công nghiệp đạt thấp xuất phát từ biểu mức thu chưa đủ sức răn đe. Theo Nghị định 04/2007/NĐ-CP, mức phí đánh vào chất ô nhiễm COD dao động từ 100 đến 300 đồng/kg, chất rắn lơ lửng (TSS) từ 200 đến 400 đồng/kg. Mức phí này thấp hơn nhiều so với chi phí vận hành hệ thống xử lý nước thải đạt chuẩn (thường tốn từ 2.000 đến 5.000 đồng/m3), dẫn đến hiện tượng doanh nghiệp chấp nhận nộp phí thay vì đầu tư hệ thống xử lý.

Thêm vào đó, xung đột pháp lý giữa Nghị định số 67/2003/NĐ-CP và Luật Ngân sách nhà nước (cụ thể là Nghị định số 60/2003/NĐ-CP quy định phí do địa phương thu được giữ lại 100% cho ngân sách địa phương) đã làm tê liệt việc trích chuyển 40% về quỹ Trung ương. Đến khi ban hành Nghị định 26/2010/NĐ-CP và Thông tư liên tịch 107/2010/TTLT-BTC-BTNMT, quy định mới chính thức sửa đổi cho phép địa phương giữ lại 100% (sau khi trích 20% cho cơ quan tài nguyên môi trường phục vụ công tác thu phí và quan trắc kiểm tra).

Khi so sánh với kinh nghiệm quốc tế, các nước OECD như Pháp áp dụng mức thu theo 6 lưu vực sông với đơn giá chất oxy hóa (OM) từ 145,67 đến 321 FF/kg, hay Trung Quốc chuyển đổi toàn bộ thông số sang tải lượng COD tương đương từ sau năm 2003. Việc Việt Nam áp dụng cơ chế tự kê khai định kỳ mà không có hệ thống quan trắc tự động liên tục đã tạo kẽ hở cho doanh nghiệp pha loãng nước thải hoặc xả ngầm qua hố tự thấm. Các phát hiện này có thể được trình bày rõ nét qua biểu đồ so sánh cơ cấu đóng góp nguồn thu và bảng ma trận bất cập pháp lý qua từng thời kỳ sửa đổi.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả đánh giá thực tiễn, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp chiến lược:

1. Hoàn thiện khung pháp lý và điều chỉnh biểu mức phí (Bộ Tài chính chủ trì, phối hợp Bộ TN&MT): Khẩn trương sửa đổi Nghị định 67/2003/NĐ-CP theo hướng tăng mức phí tối thiểu đối với COD và TSS lên gấp 2,5 đến 3 lần trong giai đoạn 2012–2015, nhằm tiệm cận chi phí xử lý biên thực tế của doanh nghiệp.
2. Chuẩn hóa quy trình kỹ thuật và ban hành định mức phát thải ngành (Tổng cục Môi trường): Ban hành cẩm nang hướng dẫn tính toán phát thải cho 100% các ngành sản xuất có nguy cơ ô nhiễm cao (dệt nhuộm, mạ kim loại, sản xuất giấy, chế biến thực phẩm), đồng thời áp dụng phương pháp quy đổi chất ô nhiễm về tải lượng COD tương đương học tập từ mô hình Trung Quốc trước năm 2013.
3. Tăng cường nguồn lực và hiện đại hóa công tác giám sát (Sở TN&MT các tỉnh, thành phố): Sử dụng triệt để 15% kinh phí để lại từ nguồn thu phí (theo Thông tư 107/2010/TTLT-BTC-TNMT) để mua sắm thiết bị lấy mẫu tự động, tăng tần suất thanh tra đột xuất từ 1 lần/năm lên tối thiểu 3 lần/năm đối với các cơ sở xả thải trên 50 m3/ngày đêm.
4. Tích hợp cơ chế kinh tế và công khai minh bạch thông tin (UBND cấp tỉnh và Chi cục BVMT): Thiết lập cơ chế liên thông giữa dữ liệu thu tiền nước, khai thác nước ngầm và kê khai nước thải; công khai danh sách 100% doanh nghiệp chậm nộp hoặc gian lận phí nước thải trên cổng thông tin điện tử của tỉnh định kỳ hàng quý.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Luận văn là nguồn tư liệu khoa học và thực tiễn có giá trị cao cho các nhóm đối tượng:

• Cơ quan quản lý nhà nước về môi trường (Bộ TN&MT, Sở TN&MT các tỉnh): Sử dụng để tham khảo số liệu thực chứng, đánh giá các vướng mắc của cơ chế thu phí cũ, từ đó xây dựng các nghị định thay thế và thông tư hướng dẫn về phí bảo vệ môi trường đối với nước thải.
• Chuyên gia hoạch định chính sách kinh tế tài chính: Vận dụng khung phân tích thuế/phí Pigou và bài học xung đột luật ngân sách để thiết kế các công cụ kinh tế môi trường khác như phí khí thải, phí chất thải rắn.
• Ban quản lý các khu công nghiệp và Doanh nghiệp sản xuất: Nghiên cứu để tối ưu hóa bài toán kinh tế giữa chi phí nộp phí nước thải và chi phí đầu tư nâng cấp trạm xử lý nước thải cục bộ đạt quy chuẩn môi trường (QCVN).
• Giảng viên, học viên cao học và sinh viên ngành Quản lý Môi trường, Kinh tế Môi trường: Dùng làm tài liệu học tập, nghiên cứu trường hợp (case study) về phương pháp phân tích chính sách công và điều tra hiện trạng thu nộp ngân sách môi trường tại Việt Nam.

Câu hỏi thường gặp

• Phí bảo vệ môi trường đối với nước thải sinh hoạt và nước thải công nghiệp được tính khác nhau như thế nào? Phí nước thải sinh hoạt được tính tối đa không quá 10% trên giá bán của 1m3 nước sạch chưa gồm VAT, thu trực tiếp qua hóa đơn tiền nước. Trong khi đó, phí nước thải công nghiệp được tính dựa trên tổng lượng nước thải xả ra nhân với nồng độ từng chất gây ô nhiễm (COD, TSS, kim loại nặng) theo biểu phí cố định từng kg.
• Tại sao nguồn thu phí nước thải công nghiệp năm 2004 chỉ chiếm 9% tổng thu cả nước? Do năm 2004 là năm đầu tiên triển khai Nghị định 67/2003/NĐ-CP, hầu hết các địa phương chưa có đủ nhân lực, phương tiện lấy mẫu phân tích và chưa có định mức phát thải chuẩn. Doanh nghiệp chủ yếu tự kê khai dẫn đến tình trạng khai giảm lưu lượng hoặc né tránh nộp phí.
• Mâu thuẫn pháp lý lớn nhất trong công tác quản lý nguồn thu phí nước thải giai đoạn 2004–2009 là gì? Đó là sự xung đột giữa Thông tư 125/2003 (yêu cầu trích 40% về Quỹ Bảo vệ môi trường Việt Nam) và Nghị định 60/2003 hướng dẫn Luật Ngân sách (quy định địa phương hưởng 100% phí thu trên địa bàn), khiến nguồn tiền bị ứ đọng tại kho bạc địa phương.
• Kinh nghiệm quốc tế của Pháp và Trung Quốc mang lại bài học gì cho Việt Nam? Pháp phân chia mức thu linh hoạt theo 6 lưu vực sông để phản ánh đúng sức chịu tải của nguồn nước, còn Trung Quốc quy đổi mọi chất ô nhiễm về chỉ số COD tương đương. Cả hai nước đều chứng minh phí chỉ phát huy tác dụng khi kết hợp hệ thống kiểm tra nồng độ thực tế nghiêm ngặt.
• Việc tăng phí nước thải có làm giảm khả năng cạnh tranh của doanh nghiệp không? Các nghiên cứu của OECD chỉ ra rằng phí nước thải chỉ chiếm tỷ trọng dưới 1% tổng chi phí sản xuất của đa số doanh nghiệp. Do đó, tăng phí không làm giảm sức cạnh tranh mà còn tạo động lực đổi mới công nghệ sạch và tiết kiệm tài nguyên nước.

Kết luận

• Luận văn đã phân tích toàn diện việc thực thi Nghị định số 67/2003/NĐ-CP tại Việt Nam giai đoạn 2004–2010, chỉ ra mức tăng trưởng nguồn thu từ 75,426 tỷ đồng (năm 2004) lên 160 tỷ đồng (năm 2005).
• Khẳng định tính đúng đắn của việc áp dụng công cụ kinh tế dựa trên nguyên tắc PPP và thuế Pigou, nhưng đồng thời vạch rõ các bất cập trong biểu phí quá thấp và sự thiếu hụt trang thiết bị quan trắc tại địa phương.
• Làm sáng tỏ thực trạng triển khai qua hai case study thực tế tại Nam Định (thu 1,234 tỷ đồng trong năm 2004–2005) và Thái Nguyên (thu 3,163 tỷ đồng phí sinh hoạt giai đoạn 2006–2008).
• Đóng góp hệ thống 4 giải pháp khả thi về hoàn thiện chính sách, chuẩn hóa định mức phát thải, hiện đại hóa giám sát và phối hợp liên ngành trong quản lý nguồn thu.
• Lộ trình tiếp theo cần tập trung điều chỉnh tăng mức thu phí trong giai đoạn 2012–2015 và phủ sóng 100% trạm quan trắc tự động tại các khu công nghiệp.

Quý độc giả, nhà quản lý và các nhà nghiên cứu quan tâm có thể khai thác toàn bộ hệ thống biểu mẫu, số liệu thống kê chi tiết và phương pháp luận chuyên sâu trong toàn văn công trình nghiên cứu khoa học này.

Trích đoạn nội dung tài liệu

MỞ ĐẦU Trong những năm vừa qua Việt Nam đã thu được những thành tựu đáng khích lệ về tăng trưởng kinh tế, trong năm 2010, mặc dù tình hình kinh tế thế giới bị suy thoái, nhưng Việt Nam vẫn chứng tỏ khả năng vượt qua khó khăn và thách thức với mức tăng trưởng GDP đạt 6,78%. Tuy nhiên, cùng với nhịp độ tăng trường kinh tế cao và quá trình công nghiệp hoá, đô thị hoá đang diễn ngày một nhanh, Việt Nam đã và đang phải đối đầu với với các vấn đề môi trường như ô nhiễm nguồn nước, ô nhiễm không khí, ô nhiễm do chất thải rắn… do các hoạt động phát triển kinh tế xã hội gây ra. Để đảm bảo phát triển bền vững đất nước, Đảng, Chính phủ Việt Nam đã ban hành nhiều chính sách, luật và các văn bản quy phạm pháp luật liên quan đến bảo vệ môi trường trong đó có việc ban hành các công cụ kinh tế về bảo vệ môi trường theo nguyên tắc “Người gây ô nhiễm phải trả tiền” (Polluter Pay Principle-PPP). Một trong những công cụ kinh tế đầu tiên được áp dụng đối với nước thải ở nước ta là Nghị định số 67/2003/NĐ-CP ngày 13 tháng 06 năm 2003 của Chính phủ về phí bảo vệ môi trường đối với nước thải (viết tắt là Nghị định), Nghị định đã chính thức có hiệu lực áp dụng từ ngày 01 tháng 01 năm 2004 và được triển khai thực hiện tại tất cả địa phương trên cả nước.

Việc triển khai thực hiện Nghị định số 67/2003/NĐ-CP đã mang lại những thành công nhất định. Trước hết, phải kể đến ý thức trách nhiệm của doanh nghiệp, của các nhà sản xuất với môi trường được nâng lên; năng lực của cơ quan quản lý nhà nước đối với việc triển khai áp dụng một công cụ kinh tế được tăng cường; kinh phí cho công tác xử lý chất thải, cải thiện môi trường cấp Trung ương và địa phương được bổ sung. HV: Lê Thị Minh Thuần K16 Khoa học môi trường 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Khoa Môi trường Luận văn Thạc sỹ Khoa học môi trường Cùng với việc ban hành Nghị định số 67/2003/NĐ-CP ngày 13 tháng 6 năm 2003 của Chính phủ về phí bảo vệ môi trường đối với nước thải, các Nghị định số 04/2007/NĐ-CP ngày 08 tháng 01 năm 2007 của Chính phủ về sửa đổi, bổ sung một số điều của Nghị định số 67/2003/NĐ-CP của Chính phủ ngày 13 tháng 6 năm 2003 của Chính phủ về phí bảo vệ môi trường đối với nước thải; Nghị định số 26/2010/NĐ-CP ngày 22 tháng 3 năm 2010 của Chính phủ về sửa đổi bổ sung khoản 2, điều 8 của Nghị định số 67/2003/NĐ- CP của Chính phủ ngày 13 tháng 6 năm 2003 của Chính phủ về phí bảo vệ môi trường đối với nước thải và các Thông tư hướng dẫn về thu phí bảo vệ môi trường đối với nước thải đã liên tục được nghiên cứu, xây dựng và ban hành vừa góp phần hài hòa giữa các văn bản quy phạm pháp luật trong lĩnh vực BVMT và các lĩnh vực phát triển kinh tế - xã hội. Tuy nhiên, bên cạnh đó, trong quá trình thực hiện Nghị định 67/2003/NĐ-CP đã phát sinh nhiều khó khăn, vướng mắc trong quá trình triển khai thực hiện.

Vì vậy, để tiếp tục hoàn thiện công cụ kinh tế quan trọng này trong hệ thống các công cụ kinh tế trong lĩnh vực BVMT, đề tài “Nghiên cứu hiện trạng công tác thu phí bảo vệ môi trường đối với nước thải và đề xuất giải pháp phù hợp với điều kiện Việt Nam” được đặt ra để nghiên cứu. Đề tài này tập trung vào đánh giá thực trạng công tác thu phí bảo vệ môi trường đối với nước thải với các mục đích sau: - Đánh giá được hiện trạng công tác thu, quản lý và sử dụng phí bảo vệ môi trường đối với nước thải tại Việt Nam. - Đánh giá tình hình thực hiện các văn bản quy phạm pháp luật về thu phí bảo vệ môi trường đối với nước thải tại Việt Nam. - Đánh giá những bất cập, thiếu hụt về chính sách, pháp luật trong thu phí bảo vệ môi trường đối với nước thải làm cơ sở đề xuất các giải pháp hữu ích liên quan đến công tác thu phí bảo vệ môi trường đối với nước thải phù HV: Lê Thị Minh Thuần K16 Khoa học môi trường 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Khoa Môi trường Luận văn Thạc sỹ Khoa học môi trường hợp với điều kiện Việt Nam, góp phần nâng cao hiệu quả công tác thu phí bảo vệ môi trường đối với nước thải đồng thời bảo đảm tính đồng bộ, khả thi của pháp luật bảo vệ môi trường.

HV: Lê Thị Minh Thuần K16 Khoa học môi trường 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Khoa Môi trường Luận văn Thạc sỹ Khoa học môi trường CHƢƠNG I. TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Công cụ kinh tế và thuế/phí liên quan đến bảo vệ môi trƣờng 1.1 Về công cụ kinh tế Ngay từ đầu những năm 1970, các nước trên thế giới đã bắt đầu sử dụng các công cụ kinh tế trong quản lý môi trường. Đến nay các loại công cụ này đã được sử dụng rộng rãi ở các cấp độ khác nhau từ quốc gia đến địa phương nhằm kiểm soát ô nhiễm và sử dụng bền vững các nguồn tài nguyên.

Công cụ kinh tế là các công cụ chính sách sử dụng nhằm tác động tới chi phí và lợi ích trong các hoạt động của các cá nhân và tổ chức kinh tế để tạo ra các tác động ảnh hưởng đến hành vi của các tác nhân kinh tế theo hướng có lợi cho môi trường. Các công cụ kinh tế được sử dụng nhằm đảm bảo 2 mục đích chính: - Mục đích thứ nhất là điều chỉnh hành vi của người tiêu dùng và các nhà sản xuất. Các công cụ được áp dụng trong trường hợp này thường được gọi là các công cụ khuyến khích. Mục đích này thường đạt được thông qua việc thay đổi giá cả do người tiêu dùng và người sản xuất giao dịch trên thị trường thông qua việc áp dụng các hệ thống thuế và phí môi trường.

- Mục đích thứ hai là tìm ra các nguồn tài chính cho sản xuất hàng hoá hay dịch vụ công cộng. Mục đích này còn được gọi là mục đích bồi hoàn chi phí. Các công cụ kinh tế áp dụng để đạt được mục đích này là thuế hay phí đánh vào người sử dụng dịch vụ. Đây là loại phí mà các hộ gia đình hay các doanh nghiệp phải chi trả khi sử dụng một loại hàng hoá hay một loại dịch vụ cụ thể.

Các loại thuế/phí liên quan đến môi trường nếu được áp dụng sẽ cho phép tăng nguồn thu cho ngân sách ở mức độ nhất định với những chi phí thấp. HV: Lê Thị Minh Thuần K16 Khoa học môi trường 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Khoa Môi trường Luận văn Thạc sỹ Khoa học môi trường Công cụ kinh tế Kiểm soát ô nhiễm Quản lý tài nguyên Thuế/phí môi trường Phí người sử dụng Thuế/phí tài nguyên Phí người sử dụng Tác động Bồi hoàn chi phí Tác động Bồi hoàn chi phí khuyến khích khuyến khích Hình 1. Mục tiêu áp dụng các công cụ kinh tế Một số quan điểm cho rằng, các loại thuế liên quan đến môi trường đưa lại đồng thời 2 lợi ích (lợi ích kép). Một là, chúng có tác dụng làm giảm chi phí xã hội về phòng ngừa những thiệt hại về môi trường.

Hai là, chúng cho phép giảm bớt chi phí xã hội của các loại thuế khác bằng cách góp phần vào việc giảm bớt tổng chi phí xã hội của cả một hệ thống thuế. Mục tiêu về môi trường đã đạt được do nâng thuế suất đánh vào sự phát thải cho đến khi chi phí xã hội cận biên do sử dụng các nguồn lực của môi trường tương đương với lợi ích xã hội cận biên của việc sử dụng đó. Từ mục tiêu viễn cảnh về nguồn thu, chúng ta có thể đặt ra mức thuế suất tại một điểm mà các phương án đánh thuế khác nhau có mức chi phí xã hội cận biên (do đánh thuế) tương đương nhau. Sự hấp dẫn của nguồn thu “lợi ích kép”, của việc giảm bớt thiệt hại môi trường và tăng nguồn thu ngân sách trong khi không phải chi phí xã hội do đánh thuế môi trường nhất thiết phải được đánh giá đúng mức, đã có rất nhiều báo cáo đánh giá ở Hoa Kỳ cho rằng chi phí phúc lợi biên của việc đánh thuế ở vào khoảng 1/3 hoặc cao hơn.

Vì vậy, những loại thuế/phí môi trường (ví dụ như thuế Carbon) với cơ sở và phạm vi đánh thuế tương đối HV: Lê Thị Minh Thuần K16 Khoa học môi trường 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Khoa Môi trường Luận văn Thạc sỹ Khoa học môi trường rộng, có thể cải thiện một cách đáng kể tính hiệu quả thông qua việc tăng nguồn thu [8].2 Phân loại công cụ kinh tế Việc phân loại các công cụ kinh tế có thể thực hiện bằng cách xác định cách thức áp dụng công cụ [4]. Ví dụ, các công cụ được áp dụng trực tiếp đối với chất thải ô nhiễm (thuế/phí ô nhiễm dựa trên khối lượng chất ô nhiễm hoặc phí chất thải đánh vào khối lượng chất thải phát sinh) hay gián tiếp thông qua các sản phẩm sản xuất ra hay các đầu vào (thuế/phí môi trường đánh vào các sản phẩm như bao bì, lốp, ắc qui hay các đầu vào như phân bón, thuốc trừ sâu. Thuế là khoản thu cho ngân sách, dùng để chi cho mọi hoạt động của nhà nước. Thuế môi trường nói chung hay thuế ô nhiễm môi trường nói riêng đều do nhà nước định ra, thu về cho ngân sách, dùng để chi chung, không chỉ chi riêng cho công tác bảo vệ môi trường.

Phí là khoản thu của Nhà nước nhằm bù đắp một phần chi phí thường xuyên và không thường xuyên đối với công tác quản lý, điều phối hoạt động của người nộp phí. Như vậy, khác với thuế môi trường, phần lớn kinh phí thu phí ô nhiễm sẽ được sử dụng, điều phối lại cho công tác quản lý, bảo vệ môi trường và giải quyết một phần các vấn đề môi trường do những người đóng phí gây ra Thuế/phí ô nhiễm được áp dụng trực tiếp hay gián tiếp thường phụ thuộc vào thực trạng hệ thống thể chế hiện hành và mức độ đơn giản hoá về mặt hành chính trong khi áp dụng hệ thống phí. Thông thường thuế/phí gián tiếp dễ áp dụng hơn vì chúng thường được tính gộp vào các khoản thuế/phí hiện có. Do đó công tác thu thuế/phí cũng thường đơn giản hơn.