CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Nghiên cứu về thành phần sâu hại rừng trồng trên thế giới 1. Thành phần sâu hại và thiên địch của rừng trồng keo (Acacia spp.) Keo tai tượng (Acacia mangium), Keo lá tràm (Acacia auriculiformis) và một số loài keo khác là những cây trồng mang lại giá trị kinh tế cao và được nhiều nước trên thế giới, đặc biệt các nước khu vực Đông Nam Á gây trồng và tiến hành nghiên cứu về dịch hại. Nghiên cứu về côn trùng gây hại trên cây Keo tai tượng (A.
mangium) trồng ở Sabah, Malaysia, Hutacharern (1992, 1993) đã ghi nhận một số loài gây hại nghiêm trọng là: sâu đục thân cành (Zeuzera coffeae), mối hại rễ (Coptotermes curvignathus), côn trùng gỗ gồm có: kiến (Camporatus sp.), mối (Coptotermes sp.) và xén tóc (Xystocera sp. Braza (1995) đã ghi nhận ba loài mọt (Xyleborus perforans, X. crassiusculus và Xyleborus sp.) gây hại ở khu khảo nghiệm trồng Keo tai tượng (A. mangium) tại khu công nghiệp Surigao del Sur, Philippines.
Trong khi đó, Ho & Maznah (1995) phát hiện 21 loài bọ cánh cứng thuộc họ Scolytidae gây hại cây sống và cây chết tại khu vực Martin Speight & Ross Wylie (2001) đã thống kê các loài côn trùng gây hại chính đối với keo ở các một số nước nhiệt đới. Các tác giả đã xác định có 26 loài sâu gây hại các loài keo, trong đó sâu ăn lá có 10 loài, gồm: Paropsis sp., Gonipterus scutellatus, Hypomeces squamosus, Myllocerus sp., Spodoptera litura, Eurema sp. và Pteroma plagiophleps; sâu chích hút nhựa có 1 loài: Ceroplastes sp.; sâu hại vỏ 2 loài: Penthea pardalis và Indarbela quadrinnotata; sâu đục thân, đục vỏ có 9 loài: Xystrocera globoca, Anoplophora sp., Celosterna scabrator, Apate sp. và 2 Odontotermes spp.: sâu hại quả 2 loài: Bruchidius spp.
và Dioryctria spp.; và sâu hại rễ 2 loài: Lepidiota spp. và Coptotermes spp. Có nhiều thiên định trên cây keo đã được điều tra phát hiện, gồm côn trùng ăn thịt thuộc bộ bọ Ngựa (Mantodea), côn trùng ký sinh như ong kén cánh tím (meteorus narangae Sonan), họ kiến (formicidea), ong kén nâu vàng (Cedria paradoxa Wilkinson), ruồi ký sinh (Exorista sorbillas Wiedemann, Withemia diversa Malloch), Kiến vống đỏ (Crematogaster brumca), ong đùi to (Brachymeria sp), Và một số loài nhện (Pardosa, Harmochirus, Plexipus). Thành phần sâu hại và thiên địch của rừng trồng thông (Pinus spp.) Từ trước những năm 1970 rất nhiều công trình về sâu róm thông đã được công bố bao gồm các kết quả nghiên cứu về hình thái, đặc điểm sinh học và phương pháp dự tính dự báo, phòng trừ bằng biện pháp hoá học (Cai, 1995; Chen, 1990, Chen & cs., 1980; Jian, 1984; Zhang & cs.
Ở Trung Quốc sâu róm thông có từ 1 đến 5 thế hệ trong năm phụ thuộc vào từng vị trí vĩ độ (Chen, 1990; Zhang & cs., 2003), ở vị trí 30 vĩ độ Bắc có 2-3 thế hệ (He, 1995; Li & cs. Trong số các loài sâu hại thông, họ Ngài độc ( Lymantriidae) bao gồm một số giống: Dasychira, Calliteara, Orgyia, Pantana với đặc điểm sâu non có các túm lông dạng bàn chải ở phía trên lưng gây hại cho nhiều loài cây lâm nghiệp, đặc biệt là các loài thông (Xiao Gangrou, 1991). Theo Lưu Kiệt Ân (2006), Ngài độc hại Thông phát dịch có mối quan hệ mật thiết với yếu tố môi trường sinh thái. Khi có diện tích lớn rừng Thông mã vĩ thuần loài sâu thường gây hại nặng làm ảnh hưởng đến sản lượng của rừng thông.
Khí hậu mùa thu đông với nhiệt độ cao, hanh khô, có lợi cho sâu hại phát dịch. Yếu tố quan trọng ảnh hưởng đến biến động số lượng của sâu hại là số lượng thiên địch vì thế phương pháp chính trong phòng trừ tổng hợp nhằm khống chế sâu hại phát dịch là sử dụng thiên địch. 3 Thiên địch giai đoạn trứng của các loài sâu róm thông có ong Telenomus, ong mắt đỏ, ong Anastatus japonicus. Thiên địch giai đoạn ấu trùng có ong Casinaria nigripes Gravenhorst, ong kén trong.
Ký sinh nhộng có ong Xanthopimpla pedator Fabricius, ong đùi to, ruồi Blepharipa zibina Walker, ruồi Carcelia matsukarehae Shima. Nấm bạch cương cũng có thể ký sinh đạt 95% đối với giai đoạn nhộng. Nghiên cứu về thành phần sâu hại ở Việt Nam. Thành phần sâu hại và thiên địch của rừng trồng keo (Acacia spp.) Nguyễn Thế Nhã & cs.
Phần lớn sâu hại keo thuộc bộ Cánh vảy (Lepidoptera). Hai họ có nhiều loài sâu ăn lá nhất là họ ngài đêm (Noctuidae) với 6 loài, họ Ngài sáng (Psychidae): 5 loài. Trong đó có một số loài sâu gây nguy hiểm là Sâu nâu, Sâu vạch xám, Sâu khoang và Sâu kèn nhỏ. Nguyễn Bá Thụ & Đào Xuân Trường (2004) đã đưa ra một danh lục các loài sâu hại rừng keo gồm 40 loài thuộc 19 họ của 6 bộ, trong đó nhóm sâu hại lá chiếm chủ yếu với 69,8% tổng số loài thu được.
Tổng kết các nghiên cứu cho thấy rừng trồng keo ở Việt Nam đã bị phá hoại nghiêm trọng bởi các loài sâu bệnh hiểm sau: Sâu ăn lá Ericeia sp. Kết quả nghiên cứu của Bernard Dell & cs. (2012) cho thấy loài sâu ăn lá Ericeia sp. đã và đang gây hại nghiêm trọng rừng trồng Keo tai tượng (A.
mangium) tại Việt Nam. Trước đó Lê Văn Bình & Đào Ngọc Quang (2011) cũng chỉ ra loài sâu ăn lá Ericeia sp. là loài gây hại nguy hiểm nhất cho các rừng trồng Keo lá tràm, Keo lai và Keo tai tượng tại ba huyện Vĩnh Linh, Gio Linh và Triệu Phong (tỉnh Quảng Trị). Sâu non tuổi 4 nhỏ tạo những lỗ nhỏ trên tán lá mềm để phá hoại.
Sâu non tuổi 4 và 5 ăn toàn bộ gân lá. Sâu non phá hại mạnh ở rừng trồng keo tai tượng (A. mangium) từ 2-10 năm tuổi, nặng nhất hại rừng trồng 4-10 năm tuổi. Sâu ăn lá Ericeia sp.
có 5-6 thế hệ mỗi năm. Sâu non xuất hiện quanh năm, với quần thể lớn nhất từ tháng 9 đến tháng 12 (Bernard Dell & cs. Sâu túi nhỏ hại keo (Acanthopsyche sp.) xuất hiện nhiều ở các rừng keo thuộc các tỉnh Phú Thọ, Hà Nội, Hòa Bình. Năm 1999, sâu túi nhỏ đã phát dịch ăn trụi 60 ha rừng keo tai tượng khu vực Suối Hai (Hà Nội).
Loài sâu này cũng gây hại trên keo lá tràm tại xã Phật Tích, Tiên Du, Bắc Ninh. Khi keo bị hại có hàng vạn sâu kèn túi nhỏ trên một cây. Chúng ăn lá, tạo ra những đốm khô và thủng, mất khả năng quang hợp, cây trở lên còi cọc (Nguyễn Thế Nhã & Trần Công Loanh 2022). Sâu gấp mép lá keo (Coleophora sp.) phân bố hầu hết ở các tỉnh có trồng hai loại keo tai tượng và keo lá tràm như Hà Nội, Hải Phòng (VQG Cát Bà), Tuyên Quang, Phú Thọ, Hòa Bình, Vĩnh Phúc, Thanh Hóa, Nghệ An.
Chúng thường gấp mép lá keo từ 2-3 đoạn để ăn. Trong năm thường xuất hiện nhiều đợt làm ảnh hưởng đến sinh trưởng phát triển của cây (Nguyễn Thế Nhã & Trần Công Loanh 2022). Sâu nâu (Anomis fulvida) và Sâu vạch xám (Speiredonia retorta) thường sống cùng nhau, phân bố ở các tỉnh Tuyên Quang, Phú Thọ, Hòa Bình. Hai loài này từng gây ra trận dịch kéo dài từ tháng 4 đến tháng 10 năm 1998 ở các lâm trường thuộc hai tỉnh Tuyên Quang, Phú Thọ, ăn hại trên 5000 ha rừng keo tai tượng (Nguyễn Thế Nhã & Trần Công Loanh 2022).
Sâu đo (Biston suppressaria Guenée) (Lepidoptera: Geometridae) là loài có phân bố rất rộng, đa thực, gây hại nhiều loài cây khác nhau như: Trẩu, Hoa ban, Cọ khẹt, Chàng ràng, Săng lẻ,. và ăn lá Keo tai tượng tại Việt Nam (Lê Văn Bình & Phạm Quang Thu 2016). Theo Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn tỉnh Quảng Ninh (2014), Sâu đo được ghi nhận lần đầu với mật độ cao vào năm 2014 trên rừng trồng Keo tai tượng ở nhiều địa phương thuộc 5 tỉnh Quảng Ninh, đặc biệt là tại 2 huyện Tiên Yên và Ba Chẽ. Sâu đo ăn lá đã làm thiệt hại hơn 1.600ha rừng Keo tai tượng, tập trung nhiều tại các xã Yên Than, Điền Xá, Hải Lạng và diện tích rừng Keo tai tượng của công ty Trách nhiệm hữu hạn một thành viên Lâm nghiệp Tiên Yên.
Lê Văn Bình & Phạm Quang Thu (2016) cũng báo cáo tỷ lệ gây hại cao (trên 50%) của loài sâu này trên rừng trồng keo tai tượng tại tỉnh Quảng Ninh năm 2015. Bọ xít muỗi (Helopeltis spp. Bọ xít muỗi, đặc biệt loài Helopeltis theivora Waterhouse đã gây hại lá non và ngọn non Keo tai tượng và keo lai dưới 3 năm tuổi tại huyện Yên Bình và Trấn Yên, tỉnh Yên Bái (Lê Văn Bình & Nguyễn Hoài Thu 2018). Theo báo cáo của Chi cục Kiểm lâm – Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn tỉnh Quảng Trị tại công văn số 48/BC- KL, ngày 30 tháng 9 năm 2008, Sâu 9 chấm (Phalera grotei) cùng với một số loài sâu hại khác đã gây ra dịch hại nghiêm trọng cho Keo lá tràm, Keo tai tượng và Keo lai tại tiểu khu 543 thuộc địa bàn thôn Chấp Đông và tiểu khu 545 thuộc địa bàn thôn Bắc Phú xã Vĩnh Chấp, tiểu khu 541, 553T, 542, xã Vĩnh Tú tại huyện Vĩnh Linh tỉnh Quảng Trị, diện tích bị sâu gây hại lên đến 145 ha.
Trong đó loài sâu 9 chấm (Phalera grotei) có sức phá hại rất lớn, chúng ăn trụi lá ảnh hưởng đến sinh trưởng của cây và làm chết cây; mật độ nhộng trung bình 200 nhộng/cây. Thành phần sâu hại và thiên địch của rừng trồng thông (Pinus spp.) Theo số liệu báo cáo của Đào Xuân Trường (1992), dịch Sâu róm thông thường xuyên xuất hiện và phá hại từ 8.000 ha hàng năm, đặc biệt là các vùng có diện tích trồng thông lớn như Hương Khê - Hà Tĩnh; Hà Trung - Thanh Hóa; Sóc Sơn - Hà Nội; Hoàng Mai - Nghệ An… Ngay từ những năm 1960 khi dịch sâu róm thông bắt đầu bùng phát tại Cầu Cấm, Nghệ An, Những kết quả nghiên cứu được các tác giả công bố thông qua những bài báo trên các tạp chí chuyên ngành và các báo cáo khoa học như: Phạm Ngọc Anh 6 (1962), Đặng Vũ Cẩn (1970), Xuân Hồng (1974), Trần Kiểm (1963), Nguyễn Duy Thiệu (1975). Trần Minh Đức (2007) đã đề cập tương đối đầy đủ về các loài ong ăn lá hiện có ở những khu vực Trung Trung Bộ. Những kết quả này bước đầu xác định tại khu vực nghiên cứu có 2 loài ong ăn lá thông thuộc 2 giống khác nhau Diprion và Gilpinia.
Kết quả điều tra thành phần loài côn trùng bọ cánh cứng Coleoptera và cánh nửa Hemiptera bằng bẫy Pheromon tại Đại Lải, kết quả thu được 15 loài thuộc 9 họ côn trùng cánh cứng và cánh nửa cứng cụ thể: Mọt đầu gai (Sinoxylon sp.), Mọt nâu lưng sọc (Cylindromicrus sp. hiranoi Aoki), Mọt hồ lô (Xylosandrus sp.), Mọt cám (Coccotrypes sp.), Mọt đít vát (Amasa sp.), Mọt cánh bạc (Crestus sp.