CHƯƠNG 1. TỔNG QUAN TÀI LIỆU VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Khái quát chung về chi Barringtonia ở Việt Nam 1. Đặc điểm phân loại học Chi Lộc vừng Barringtonia J.
(1776) là một trong khoảng 20 chi của họ Lộc vừng Lecythidaceae A. Trên thế giới chi Lộc vừng có khoảng 56 loài phân bố ở các vùng nhiệt đới từ Đông Châu Phi tới Australia, chủ yếu ở Châu Á. Ở Việt Nam có khoảng 14 loài [11, 12] (Bảng 1. Các loài thuộc chi Lộc vừng ở Việt Nam STT Tên khoa học Tên Tiếng Việt 1 Barringtonia acutangula (L.
Chiếc đỏ 2 Barringtonia acutangula subsp. Chiếc khế 3 Barringtonia cf. ex Craib Chàm bia 4 Barringtonia angusta Kurz. Vừng 5 Barringtonia asiatica (L.) Kurz Chiếc châu á 6 Barringtonia coccinea (Lour.
Chiếc 7 Barringtonia conoidea Griff. Chiếc chùy 8 Barringtonia eberhardtii Gagnep. Chiếc eberhardt 9 Barringtonia edaphocarpa Gagnep. Chiếc 10 Barringtonia macrocarpa Hassk.
Chiếc trái to 11 Barringtonia macrostachya (Jack) Kurz Chiếc chùm to 12 Barringtonia micrantha Gagnep. Chiếc hoa nhỏ 13 Barringtonia musiformis King Chiếc cau 14 Barringtonia pauciflora King Chiếc ít hoa 15 Barringtonia racemosa (L. Chiếc chùm (1) Chiếc đỏ B. Mô tả hình thái: Cây thân gỗ, cao đến 15 m, phân cành nhiều, tán lá tự nhiên thường có hình cầu hoặc hình trứng; loài mọc ở miền bắc thường rụng lá vào mùa đông, búp và lá non thường có màu đỏ.
Lá đơn, mọc cách, thường tập trung ở đỉnh cành; cuống lá dài 5-10 mm, phiến lá hình trứng ngược hoặc hình bầu dục, dài đến 20 cm, mép có răng cưa mịn, gân bên 8-10 đôi. Cụm hoa chùm, thòng, mọc ở đầu cành, dài 30-110 cm, mang hoa dọc theo trục phát hoa. Hoa đều, lưỡng tính, mẫu 4, cuống luan an tien si 4 hoa hơi phình to ở giáp đế hoa, dài 3-5 mm, lá bắc dạng vẩy, cỡ 2 mm, có lông ở mép, sớm rụng; đài dính nhau phía dưới thành ống, dài 2-2,5 mm, đường kính 3-3,5 mm; thùy đài 4, hình bầu dục, dài 2,5-3 mm, bìa có nhiều lông; cánh hoa 4, đều, rời, màu trắng pha hồng nhạt ở giữa, màu xanh ở đỉnh, hình bầu dục, đỉnh cong, dài 1-1,2 cm; nhị nhiều, xếp thành 3 vòng, không đều, dính nhau ở phía dưới thành ống, dài 3-4 mm, phía trên rời dạng sợi màu đỏ, 2 vòng ngoài chỉ nhị dài 1,7-2,5 cm, vòng thứ 3 nhị lép không có bao phấn, chỉ nhị dài 4-5 mm, bầu dưới, 2-3 ô, mỗi ô nhiều noãn, đính trung trụ; vòi nhụy dạng sợi, dài 2,4-2,5 cm. Quả hình bầu dục, có 8 khía dọc, dài 2,5-3 cm, rộng 2-2,5 cm, màu xanh, mang đài tồn tại ở đỉnh.
Sinh học, sinh thái: Loài mọc ở ven kênh rạch, cửa sông hoặc nơi trũng thấp nước lợ đến ven suối trong rừng nhiệt đới thường xanh; được trồng làm cảnh, bóng mát tại các cơ quan, đường phố, khu dân cư, gia đình. Loài ra hoa hầu như quanh năm, quả tập trung nhiều khoảng tháng 8-10. Phân bố: Gặp phổ biến ở các tỉnh từ đồng bằng, trung du đến các tỉnh miền núi từ phía Bắc, miền Trung, Tây Nguyên đến các tỉnh Nam Bộ. Còn có ở Mianma, Ấn Độ, Campuchia, Lào, Malaixia, Thái Lan, Inđônêxia, Philippin, Australia [12].
Mô tả hình thái: Đại mộc nhỏ, cao 3-5 m. Lá có phiến dày, dai, không lông, dài 15-20 cm, gân phụ 10 cặp, bìa có răng mịn, cuống 8-15 mm. Chùm thòng ở ngọn, dài 30-50 cm, hoa đỏ, rộng vào 1,5 cm, cánh hoa dính nhau ở đáy, cao 1 cm, quấn ra. Trái cao 3 cm, có 8 cạnh tròn, cao, hột 1.
Phân bố: Dựa rạch, Hà Sơn Bình đến Bình Dương [13]. Mô tả hình thái: Đại mộc nhỏ, nhánh không lông. Lá chụm ở chót nhánh, phiến dài 20 cm, bầu dục thon, đáy từ từ hẹp, bìa có răng nhỏ, uốn xuống, gân phụ 9-10 cặp, cuống 7 mm. Chùm thòng dài 30-35 cm, cánh hoa dài 8-10 mm, tiểu nhụy nhiều, dài 1,2 cm.
Trái to bằng ngón tay út. Phân bố: Phú Quốc [13]. Mô tả hình thái: Đại mộc. Lá có phiến to đến 30(65) x 9-10(15) cm, thon ngược, đáy từ từ hẹp thành cuống ngắn, bìa có răng nằm.
Chùm thòng, dài đến 1 m, luan an tien si 5 hoa cách nhau, lá đài 4, dài 1 cm, cánh hoa to 3x3,5 cm, tiểu nhụy nhiều, noãn sào 4 buồng. Trái dài 5,5-6,5 cm, có 4 cánh dọc thấp. Phân bố: Phú Quốc [13]. Mô tả hình thái: Đại mộc cao đến 15 m.
Lá có phiến to, xoan rộng, đầu tròn có khi lõm, không lông, dai, bìa nguyên, cuống vắng. Chùm ngắn ở ngọn, hoa to, lá đài 2, xanh, cánh hoa 4, trắng, dài đến 7 cm, tiểu nhụy nhiều. Trái to hơn 7 cm, có 4 cạnh, hột 1. Phân bố: Dựa biển: Nha Trang, Côn Đảo [13].
Mô tả hình thái: Đại mộc nhỏ, có nhiều nhánh mang lá, nhánh già có vỏ xám đen. Lá tương đối nhỏ 10 x 4 cm, xoan ngược đáy nhọn, bìa có răng nằm cuống dài 2- 3 cm. Chùm hoa dài 30 cm, thòng, cọng hoa như chỉ, dài 3 mm, nụ hoa xoan 6 x 4 mm; lá đài không lông, vành đỏ, tiểu nhị nhiều [13]. Phân bố: Đà Nẵng.
Mô tả hình thái: Đại mộc nhỏ, nhánh không lông. Lá có phiến xoan thon ngược, bìa có răng tà, láng, không lông, cuống ngắn. Chùm ngắn, mang 7-8 hoa, đài có 8 sóng, cánh hoa ngắn, tiểu nhụy nhiều, noãn sào 3-4 buồng. Trái có 8 cánh ngắn ở đáy, hột 1 [13].
Phân bố: Dựa rạch, Lái Thiêu, Biên Hòa. Mô tả hình thái: Đại mộc, nhánh non tía, có cạnh. Lá nhỏ so với các loài khác (dạng lá Dung), 8-12 x 3-4,5 cm, gắn gần nhau ở ngọn nhánh, gân phụ 5-9 cặp, bìa có răng nằm, cuống 1-1,3 cm. Phát hoa đỏ, dài 40-60 cm, mang hoa nhỏ, cọng dài 5-12 mm, lá đài 2 mm, cánh hoa 4, dài 5 mm, tiểu nhụy nhiều, chỉ dính nhau ở đáy, noãn sào 2 buồng [13].
Phân bố: Rừng Trường Sơn. (9) Chiếc Barringtonia edaphocarpa Gagnep. Phân bố: Sơn La. (10) Chiếc trái to B.
luan an tien si 6 Mô tả hình thái: Đại mộc cao 10 m, nhánh mảnh, không lông. Lá to, phiến, 20- 24 x 9-10 cm, thon ngược hình muỗng, rộng ở ½ trên, đáy hẹp, tròn trên cuống, oliu xám, cuống dài vào 1 cm, tròn. Phát hoa dài 40-50 cm, thòng, nụ 15 mm, hoa trắng, cánh hoa tròn, to 15 mm, tiểu nhụy nhiều, chỉ dính nhau ở đáy, noãn sào có 4 cạnh cao như cánh. Phân bố: Trên vùng có đá vôi Sông Đà [13].
(11) Chiếc chùm to B. Mô tả hình thái: Đại mộc 5-7 m. Lá to ở chót nhánh, thon chót nhọn nhọn hay tà, không lông, bìa có răng, gân phụ 10-17 cặp, cuống dài 5-17 cm, Chùm dài đến 40 cm, nụ 15 mm, hoa có cọng ngắn, cánh hoa 4, đỏ, gần như rời nhau. Trái dài 7,7 cm, nhọn 2 đầu, có 4 cạnh.
Phân bố: Dựa rạch nước lợ đến rừng, luôn luôn xanh bình nguyên, từ Thừa Thiên Huế trở vào [13]. (12) Chiếc hoa nhỏ B. Mô tả hình thái: Đại Đại mộc sống nơi có nước ngập. Lá nhỏ hay trung, phiến dài 7-10 cm, rộng 3-4 cm, xoan, ngược, dày dày, bìa có răng nhỏ, đều, gân phụ 5-7 cặp, cuống 1-1,2 cm.
Chùm thòng dài 10-20 cm, hoa nhỏ nhiều, nụ cao 4-6 mm, rộng 3 mm, đài có 4 răng, cánh hoa 4-5, trắng, cao 4 mm, tiểu nhụy nhiều, noãn sào 2 buồng nhiều noãn. Trái 4 cạnh tà, dài 2-2,5 cm, hột 1. Phân bố: Châu Đốc [13]. Mô tả hình thái: Đại mộc 7-10 m, đường kính đến 30 cm, nhánh không lông.
Lá chụm ở chót nhánh, phiến xoan thon ngược, chót tà, đáy nhọn, không lông, mặt trên nâu ô liu láng, mặt dưới nâu vàng, gân phụ 6-10 cặp, cuống 2-3,5 cm. Phát hoa ở nách lá, dài 10-12 cm ở trái, không lông. Trái to bằng trái cau, 4,5-6 x 3,5 cm, chót có thẹo dài còn lại, quả bì cứng, dày 6 mm, hột 1. Phân bố: Dựa suối, vùng núi, 150-600 m, Quảng Nam, Đà Nẵng [13].
Mô tả hình thái: Đại mộc 15 m. Lá khít nhau ở chót nhánh, dài đến 30 cm, không lông, bìa có răng, cuống dài 4-7 cm. Chùm thòng, dài đến 70 cm, nụ to 1-1,5 cm, hoa hường, cánh hoa 4, rời nhau, tiểu nhụy nhiều. Trái hình thoi, dài vào 5 cm.
Phân bố: Rừng luôn luôn xanh. Nha Trang, Biên Hòa [13]. luan an tien si 7 (15) Chiếc chùm B. Mô tả hình thái: Đại mộc 15 m, phân cành nhiều, tán lá tự nhiên thường có hình cầu hoặc hình trứng, cành non thường rủ.
Lá đơn, mọc cách, thường tập trung ở đỉnh cành, cuống lá dài dài cỡ 0,5-1,5 cm; phiến lá hình trứng ngược hoặc hình bầu dục, cỡ 10-30 x 5-10 cm, mép có răng cưa mịn, gân bên 10-12 đôi. Cụm hoa chùm, thòng, mọc ở đầu cành, dài 50-60 cm, hoa mọc dọc theo trục phát hoa. Hoa đều, lưỡng tính, mẫu 4; cuống hoa hơi phình to ở giáp đế hoa, dài 1-2,5 cm; nụ hoa cỡ 6-9 mm; đài dính nhau phía dưới thành ống, dài 2 - 2,5 mm; thùy đài 2-4, hình bầu dục, dài 1-1,2 cm; cánh hoa 4, đều, rời, màu vàng, hình bầu dục, đỉnh cong, dài 1-1,3 cm; nhị nhiều, xếp thành 5-6 vòng, không đều, vòng ngoài chỉ nhị dài 3-3,5 cm, vòng trong nhị lép không có bao phấn, chỉ nhị dài 1-1,5 cm; bầu dưới, 2-4 ô, mỗi ô 2-3 noãn, đính trung trụ; vòi nhụy dạng sợi, dài 4-6 cm. Quả hình trứng, dài đến 9 cm, hơi có 4 cạnh.
Hạt hình trứng ngược, cỡ 2-4 cm. Sinh học, sinh thái: Loài mọc ở ven kênh rạch, cửa sông hoặc nơi trũng thấp nước lợ đến ven suối trong rừng nhiệt đới thường xanh. Loài có hoa, quả tháng 7-3 năm sau. Phân bố: Gặp phổ biến ở các tỉnh từ đồng bằng, trung du đến các tỉnh miền núi từ phía Bắc, miền Trung, Tây Nguyên đến các tỉnh Nam Bộ.
Còn có mặt ở Lào, Mianma, Ấn Độ, Campuchia, Thái Lan, Malaixia, Inđônêxia, Philippin, Australia [12]. Bộ phận dùng và công dụng trong y học cổ truyền - Vỏ thân chiếc đỏ B. acutangula được dùng chữa đau bụng, tiêu chảy, sốt với liều 8-16 g, sắc nước uống. Quả còn xanh, ép lấy nước bôi chữa chàm hoặc nghiền nhỏ ngâm với rượu để chữa đau răng (không nuốt nước).
Quả và rễ giã nhỏ còn được dùng để ruốc cá. Ở Campuchia vỏ thân có thể uống chữa bệnh tiêu chảy, lậu và sốt rét. Dùng ngoài vỏ giã nát hoặc sắc nước đắp bôi tại chỗ chữa vết thương do côn trùng độc cắn. Gỗ mài với nước có tác dụng chữa rong kinh.
Ở Philippin vỏ thân chữa vết thương. Ở Ấn Độ quả và hạt giã nát, đắp lên ngực chữa cảm lạnh, đắp lên bụng chữa đau bụng và đầy hơi [11]. - Rễ chiếc chùm B. racemosa dùng để chữa bệnh sởi.
Quả dùng để chữa bệnh ho và hen suyễn. Nhân hạt giã ra trộn lẫn bột và dầu dùng trị lỵ, ỉa chảy.