Luận án tiến sĩ sử dụng tài nguyên đất và rừng trong sản xuất nông lâm nghiệp của cộng đồng các dân tộc ở tỉnh yên bái

Luận án tiến sĩ nghiên cứu sử dụng tài nguyên đất và rừng trong sản xuất nông lâm nghiệp của cộng đồng các dân tộc ở tỉnh yên, phát triển phương pháp mới, đánh giá hiệu quả ứng

• Tác giả: Nguyễn Thị Hoa
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Thị Hồng
• Trường học: Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Địa lí học
• Đề tài: Nghiên Cứu Sử Dụng Tài Nguyên Đất và Rừng trong Sản Xuất Nông, Lâm Nghiệp tại Yên Bái
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG
• DANH MỤC HÌNH
• MỞ ĐẦU
• Tính cấp thiết của đề tài
• Mục tiêu và nhiệm vụ
• Phạm vi nghiên cứu
• Quan điểm, phương pháp và quy trình nghiên cứu
• Hệ thống chỉ tiêu nghiên cứu
• Các luận điểm bảo vệ
• Những điểm mới của luận án
• Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của luận án
• Cơ sở tài liệu và cấu trúc của luận án
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ KHOA HỌC VỀ SỬ DỤNG TÀI NGUYÊN ĐẤT VÀ RỪNG TRONG SẢN XUẤT NÔNG, LÂM NGHIỆP CỦA CỘNG ĐỒNG CÁC DÂN TỘC
• 1.1. Tổng quan các kết quả nghiên cứu trên thế giới và Việt Nam về sử dụng tài nguyên thiên nhiên trong phát triển nông, lâm nghiệp của cộng đồng các dân tộc
• 1.1.1. Những nghiên cứu trên thế giới
• 1.1.2. Những nghiên cứu trong nước
• 1.1.3. Những nghiên cứu ở tỉnh Yên Bái
• 1.2. Tài nguyên thiên nhiên
• 1.3. Phát triển Nông nghiệp
• 1.4. Hiệu quả và tiêu chuẩn đánh giá việc sử dụng tài nguyên đất và rừng trong sản xuất nông, lâm nghiệp
• 1.5. Cộng đồng các dân tộc và kiến thức bản địa trong sản xuất nông, lâm nghiệp
• 1.6. Cơ sở thực tiễn
• 1.6.1. Khái quát về cộng đồng các dân tộc vùng Trung du và miền núi phía Bắc
• 1.6.2. Thực trạng phát triển nông, lâm nghiệp và những tác động của cộng đồng các dân tộc khu vực Trung du và miền núi phía Bắc đến nguồn tài nguyên đất và rừng
• 1.7. Tiểu kết chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: CÁC NHÂN TỐ ẢNH HƯỞNG TỚI SỰ PHÁT TRIỂN SẢN XUẤT NÔNG, LÂM NGHIỆP TỈNH YÊN BÁI
• 2.1. Vị trí địa lí và phạm vi lãnh thổ
• 2.1.1. Vị trí địa lí
• 2.1.2. Phạm vi lãnh thổ
• 2.2. Các nhân tố tự nhiên
• 2.2.1. Tài nguyên đất
• 2.2.2. Tài nguyên rừng
• 2.2.3. Tài nguyên nước
• 2.3. Các nhân tố kinh tế - xã hội
• 2.3.1. Dân cư và nguồn lao động
• 2.3.2. Cơ sở hạ tầng
• 2.3.3. Chính sách phát triển nông, lâm nghiệp
• 2.3.4. Thị trường
• 2.4. Cộng đồng các dân tộc ở tỉnh Yên Bái
• 2.4.1. Nguồn gốc và đặc điểm phân bố các dân tộc
• 2.4.2. Tập quán sản xuất và sinh hoạt của các dân tộc
• 2.5. Tiểu kết chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG SỬ DỤNG TÀI NGUYÊN ĐẤT VÀ RỪNG TRONG SẢN XUẤT NÔNG, LÂM NGHIỆP CỦA CỘNG ĐỒNG CÁC DÂN TỘC TỈNH YÊN BÁI
• 3.1. Thực trạng ngành nông, lâm nghiệp tỉnh Yên Bái
• 3.1.1. Sản xuất nông nghiệp
• 3.1.2. Ngành lâm nghiệp
• 3.2. Thực trạng sử dụng tài nguyên đất và rừng trong sản xuất nông, lâm nghiệp của cộng đồng các dân tộc tỉnh Yên Bái
• 3.2.1. Khái quát chung về thực trạng sử dụng tài nguyên đất và rừng ở tỉnh Yên Bái
• 3.2.2. Thực trạng sử dụng tài nguyên đất và rừng trong sản xuất nông, lâm nghiệp của cộng đồng dân tộc theo các vùng
• 3.2.3. Đánh giá chung về việc sử dụng tài nguyên đất và rừng trong sản xuất nông nghiệp của cộng đồng các dân tộc
• 3.2.4. Hạn chế và cách khắc phục của cộng đồng các dân tộc trong việc sử dụng tài nguyên đất và rừng
• 3.2.5. Sự thích ứng của cộng đồng các dân tộc trong môi trường miền núi vùng cao
• 3.3. Tiểu kết chương 3
• 4. CHƯƠNG 4: GIẢI PHÁP VÀ MÔ HÌNH PHÁT TRIỂN KINH TẾ NHẰM SỬ DỤNG BỀN VỮNG TÀI NGUYÊN ĐẤT VÀ RỪNG TRONG SẢN XUẤT NÔNG, LÂM NGHIỆP CỦA CỘNG ĐỒNG CÁC DÂN TỘC Ở TỈNH YÊN BÁI
• 4.1. Cơ sở của các giải pháp và mô hình phát triển kinh tế
• 4.2. Một số giải pháp nhằm sử dụng tài nguyên đất và rừng bền vững trong sản xuất nông, lâm nghiệp của cộng đồng dân tộc tỉnh Yên Bái
• 4.2.1. Nhóm giải pháp chung
• 4.2.2. Giải pháp cụ thể
• 4.2.3. Giải pháp cụ thể ở từng địa bàn cư trú của các dân tộc
• 4.3. Mô hình phát triển kinh tế nhằm sử dụng bền vững tài nguyên đất và rừng trong sản xuất nông, lâm nghiệp của cộng đồng các dân tộc ở tỉnh Yên Bái
• 4.3.1. Mô hình canh tác ruộng bậc thang
• 4.3.2. Mô hình trồng cây theo băng
• 4.3.3. Mô hình canh tác nông - lâm kết hợp
• 4.3.4. Mô hình quản lí, sử dụng rừng dựa vào cộng đồng
• 4.4. Tiểu kết chương 4
• CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Nghiên Cứu Sử Dụng Tài Nguyên Đất và Rừng Tại Yên Bái

Nghiên cứu sử dụng tài nguyên đất và rừng trong sản xuất nông, lâm nghiệp tại Yên Bái là một chủ đề quan trọng. Tỉnh Yên Bái, với nguồn tài nguyên thiên nhiên phong phú, đang đối mặt với nhiều thách thức trong việc quản lý và sử dụng hiệu quả tài nguyên. Việc nghiên cứu này không chỉ giúp nâng cao hiệu quả sản xuất mà còn bảo vệ môi trường và phát triển bền vững.

1.1. Tầm Quan Trọng Của Tài Nguyên Đất và Rừng

Tài nguyên đất và rừng đóng vai trò thiết yếu trong phát triển kinh tế nông nghiệp. Chúng không chỉ cung cấp nguyên liệu mà còn duy trì hệ sinh thái và bảo vệ môi trường.

1.2. Mục Tiêu Nghiên Cứu

Mục tiêu của nghiên cứu là đánh giá thực trạng sử dụng tài nguyên đất và rừng, từ đó đề xuất các giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả sử dụng và bảo vệ tài nguyên.

II. Vấn Đề và Thách Thức Trong Quản Lý Tài Nguyên Tại Yên Bái

Quản lý tài nguyên đất và rừng tại Yên Bái đang gặp nhiều khó khăn. Sự gia tăng dân số và nhu cầu phát triển kinh tế đã dẫn đến việc khai thác tài nguyên một cách không bền vững. Điều này gây ra nhiều hệ lụy cho môi trường và đời sống của cộng đồng.

2.1. Tình Trạng Khai Thác Tài Nguyên

Khai thác tài nguyên đất và rừng diễn ra mạnh mẽ, dẫn đến tình trạng suy thoái môi trường và cạn kiệt tài nguyên. Cần có các biện pháp quản lý hiệu quả hơn.

2.2. Ảnh Hưởng Đến Đời Sống Cộng Đồng

Sự suy giảm tài nguyên ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống của các dân tộc thiểu số tại Yên Bái, làm giảm thu nhập và chất lượng cuộc sống.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Sử Dụng Tài Nguyên Đất và Rừng

Nghiên cứu sử dụng tài nguyên đất và rừng cần áp dụng các phương pháp khoa học hiện đại. Việc thu thập dữ liệu và phân tích tình hình thực tế là rất quan trọng để đưa ra các giải pháp khả thi.

3.1. Phương Pháp Thu Thập Dữ Liệu

Sử dụng các phương pháp khảo sát, phỏng vấn và thu thập số liệu từ các cơ quan chức năng để có cái nhìn tổng quan về tình hình sử dụng tài nguyên.

3.2. Phân Tích Dữ Liệu

Phân tích dữ liệu thu thập được để đánh giá hiệu quả sử dụng tài nguyên và đề xuất các giải pháp cải thiện.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn và Kết Quả Nghiên Cứu

Kết quả nghiên cứu sẽ được áp dụng vào thực tiễn nhằm nâng cao hiệu quả sử dụng tài nguyên đất và rừng. Các mô hình phát triển bền vững sẽ được đề xuất để cải thiện đời sống cộng đồng.

4.1. Mô Hình Phát Triển Kinh Tế Bền Vững

Đề xuất các mô hình canh tác bền vững, như canh tác nông - lâm kết hợp, nhằm tối ưu hóa việc sử dụng tài nguyên.

4.2. Đánh Giá Kết Quả

Đánh giá kết quả của các mô hình áp dụng thực tiễn để điều chỉnh và cải thiện trong tương lai.

V. Kết Luận và Tương Lai Của Nghiên Cứu Tài Nguyên Tại Yên Bái

Nghiên cứu sử dụng tài nguyên đất và rừng tại Yên Bái cần được tiếp tục và mở rộng. Việc bảo vệ tài nguyên thiên nhiên là trách nhiệm của toàn xã hội, nhằm đảm bảo sự phát triển bền vững cho các thế hệ sau.

5.1. Tầm Quan Trọng Của Bảo Vệ Tài Nguyên

Bảo vệ tài nguyên đất và rừng không chỉ là nhiệm vụ của chính quyền mà còn là trách nhiệm của mỗi cá nhân trong cộng đồng.

5.2. Định Hướng Phát Triển Tương Lai

Định hướng phát triển bền vững cần được xây dựng dựa trên các nghiên cứu khoa học và thực tiễn, nhằm tối ưu hóa việc sử dụng tài nguyên.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ Địa lí học với đề tài "Sử dụng tài nguyên đất và rừng trong sản xuất nông, lâm nghiệp của cộng đồng các dân tộc ở tỉnh Yên Bái" do nghiên cứu sinh Nguyễn Thị Hoa thực hiện tại Trường Đại học Sư phạm – Đại học Thái Nguyên (năm 2019), dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Nguyễn Thị Hồng và PGS. Dương Quỳnh Phương. Chuyên ngành đào tạo là Địa lí học, mã số 9310501.

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Tại khu vực miền núi nhiệt đới gió mùa như tỉnh Yên Bái, việc phát triển kinh tế phụ thuộc lớn vào việc khai thác tài nguyên tự nhiên, đặc biệt là đất và rừng. Tỉnh Yên Bái có cơ cấu dân tộc đa dạng (Kinh, Tày, Nùng, Dao, Mông, Thái...), đa phần đồng bào dân tộc thiểu số cư trú ở địa bàn có điều kiện tự nhiên phức tạp, địa hình chia cắt, trình độ dân trí và áp dụng khoa học kỹ thuật còn thấp. Sinh kế chủ yếu dựa vào nông, lâm nghiệp truyền thống dẫn đến nguy cơ suy thoái tài nguyên, xói mòn đất và suy giảm diện tích rừng tự nhiên.

Vấn đề đặt ra là phải giải quyết hài hòa giữa tăng trưởng kinh tế, gia tăng dân số với giới hạn chịu tải sinh thái của tài nguyên đất và rừng. Mặc dù đã có nhiều nghiên cứu chung về tài nguyên và kinh tế vùng Trung du và miền núi phía Bắc, các nghiên cứu chuyên sâu dưới góc độ địa lí học kinh tế – xã hội nhằm đánh giá toàn diện thực trạng sử dụng đất, rừng gắn liền với tri thức bản địa và tập quán canh tác của từng tộc người theo các đai cao sinh thái (vùng thấp, vùng giữa, vùng cao) tại Yên Bái vẫn còn phân tán và thiếu tính hệ thống. Do đó, đề tài được thực hiện nhằm cung cấp cơ sở khoa học cho công tác quy hoạch, sử dụng hợp lí và phát triển bền vững tài nguyên nông, lâm nghiệp địa phương.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

Mục tiêu tổng quát của luận án là làm sáng tỏ thực trạng sử dụng tài nguyên đất và rừng trong sản xuất nông, lâm nghiệp của cộng đồng các dân tộc tỉnh Yên Bái; từ đó đề xuất các định hướng, giải pháp và mô hình kinh tế nhằm nâng cao hiệu quả và bảo đảm tính bền vững trong sử dụng tài nguyên đến năm 2020, tầm nhìn đến năm 2030.

Luận án xác định 5 nhiệm vụ cụ thể:

1. Tổng quan cơ sở khoa học về sử dụng tài nguyên thiên nhiên (đặc biệt là tài nguyên đất và rừng) trong sản xuất nông, lâm nghiệp ở miền núi dưới góc độ Địa lí học.
2. Phân tích các nhân tố tự nhiên, kinh tế – xã hội và đặc điểm cộng đồng dân tộc ảnh hưởng tới việc khai thác, sử dụng tài nguyên đất và rừng tại tỉnh Yên Bái.
3. Đánh giá thực trạng sử dụng tài nguyên đất và rừng trong sản xuất nông, lâm nghiệp của cộng đồng các dân tộc phân theo 3 vùng sinh thái (vùng thấp, vùng giữa, vùng cao).
4. Xây dựng hệ thống bản đồ chuyên đề: bản đồ hành chính, bản đồ địa hình phân tầng độ cao, bản đồ thổ nhưỡng, bản đồ hiện trạng tài nguyên rừng, bản đồ phân bố dân cư – dân tộc, bản đồ hiện trạng sản xuất nông – lâm nghiệp theo vùng, bản đồ định hướng không gian nông – lâm nghiệp tỉnh Yên Bái.
5. Đề xuất các giải pháp quản lí, chính sách và mô hình kinh tế nông – lâm nghiệp thích ứng nhằm sử dụng bền vững tài nguyên đất và rừng cho các cộng đồng dân tộc địa phương.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Hoạt động sử dụng tài nguyên đất và rừng trong mối quan hệ với sự phát triển nông, lâm nghiệp của cộng đồng các dân tộc tại tỉnh Yên Bái.
• Phạm vi không gian: Toàn bộ phạm vi hành chính tỉnh Yên Bái (gồm 01 thành phố, 01 thị xã và 07 huyện). Trong đó, tác giả tiến hành điều tra, khảo sát thực địa chuyên sâu tại 03 huyện đại diện cho 3 tiểu vùng sinh thái – nhân văn: huyện Yên Bình (đại diện vùng thấp), huyện Văn Chấn (đại diện vùng giữa) và huyện Mù Cang Chải (đại diện vùng cao).
• Phạm vi thời gian:
  • Dữ liệu thứ cấp: Giai đoạn 2005 – 2016.
  • Dữ liệu sơ cấp: Thu thập thông qua khảo sát thực địa và điều tra bảng hỏi trong giai đoạn 2015 – 2017.
  • Phạm vi đề xuất giải pháp và mô hình: Định hướng đến năm 2020, tầm nhìn đến năm 2030.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Các hướng nghiên cứu quốc tế và trong nước

Luận án đã phân loại và điểm luận các công trình nghiên cứu theo các nhóm nội dung:

Về sử dụng tài nguyên và phát triển nông, lâm nghiệp bền vững trên thế giới:

• Robert Goodland và George Ledec (1987) nghiên cứu về nguyên lí kinh tế học tân cổ điển và phát triển bền vững, nhấn mạnh việc chuyển dịch từ khai thác kiệt quệ tài nguyên sang tối ưu hóa việc sử dụng tài nguyên thiên nhiên để bảo đảm nền tảng cho thế hệ tương lai.
• Frank Ellis (1993/2000) trong công trình về chính sách nông nghiệp tại các nước đang phát triển chỉ ra rủi ro lạm dụng hóa chất nông nghiệp và khai thác đất quá mức dẫn tới suy thoái môi trường, từ đó kiến nghị chính sách sử dụng hợp lí tài nguyên.
• Ernst Lutz (1998), Sudhir Anand và Amartya Sen (1996), Mankin (1998) khẳng định khai thác hợp lí, tiết kiệm tài nguyên gắn liền với xóa đói giảm nghèo, bảo tồn đa dạng sinh học và nâng cao chất lượng môi trường sống nông thôn.
• Báo cáo của Ngân hàng Thế giới (World Bank, 2008) "Tăng cường nông nghiệp cho phát triển" và nghiên cứu của Peter Oakley et al. (1991) chỉ rõ vai trò của sự tham gia cộng đồng trong quản lí và thực thi các chương trình phát triển nông thôn.

Về tri thức bản địa và vai trò của cộng đồng dân tộc:

• Hệ thống nghiên cứu của Mạng lưới CIKARD (Trung tâm nghiên cứu tri thức bản địa phục vụ nông nghiệp - Đại học Bang Iowa, Hoa Kỳ, 1987) và chương trình của World Bank (1998) về tri thức bản địa cho phát triển.
• Các công trình của Hoàng Xuân Tý (1998) về kiến thức bản địa vùng cao trong nông nghiệp và quản lí tài nguyên thiên nhiên; Lê Trọng Cúc (1996, 2003, 2007) về hệ sinh thái nông nghiệp trung du miền núi, canh tác trên đất dốc và tri thức địa phương; Vương Xuân Tình và Bùi Minh Đạo về sở hữu tập quán và quản lí tài nguyên rừng của các dân tộc Tày, Nùng; Hoàng Hữu Bình (2003); Lê Du Phong và Hoàng Văn Hoa (1998).

Về cơ sở địa lí và kinh tế nông, lâm nghiệp tại Việt Nam:

• Nghiên cứu về địa lí tự nhiên, thổ nhưỡng, tài nguyên của Lê Đức An, Uông Đình Khanh, Trần Công Tấu, Lê Bá Thảo, Vũ Tự Lập, Thái Văn Trừng, Đào Châu Thu.
• Giáo trình và chuyên khảo về địa lí kinh tế – xã hội và tổ chức lãnh thổ nông nghiệp của Nguyễn Viết Thịnh, Đỗ Thị Minh Đức, Nguyễn Minh Tuệ, Lê Thông, Dương Quỳnh Phương, Đặng Văn Phan.
• Các nghiên cứu thực tiễn trên địa bàn miền núi phía Bắc của N. Jamieson, Terry Rambo, Đào Thế Tuấn, Trần Đức Viên, Đỗ Quang Giám.

Các nghiên cứu trực tiếp tại tỉnh Yên Bái:

• Các quy hoạch ngành và quy hoạch tổng thể KT-XH tỉnh Yên Bái đến năm 2020; quy hoạch 3 loại rừng (2011–2020).
• Các công trình của Lương Văn Phượng (1996), Nguyễn Đình Giang (2006); các đề tài điều tra đất đai của Viện Thổ nhưỡng Nông hóa (2005), Viện Khoa học Nông lâm nghiệp miền núi phía Bắc (2009); nghiên cứu chè Shan tuyết Văn Chấn; công trình nghiên cứu hiệu quả kinh tế sử dụng đất nông nghiệp tại Yên Bái của Nguyễn Khắc Khiêm (2012); nghiên cứu văn hóa – tộc người và tri thức dân gian của Hà Lâm Kỳ (1996), Lê Thanh Hòa (2009).

Khoảng trống nghiên cứu được luận án giải quyết

Từ việc tổng quan tài liệu, luận án chỉ rõ các hạn chế của những nghiên cứu trước đó:

1. Đa phần các nghiên cứu tài nguyên đất và rừng ở Yên Bái dừng lại ở cấp độ số liệu thống kê đơn thuần, chưa gắn kết đồng bộ giữa biến động tài nguyên với cấu trúc nhân văn và tập quán canh tác của từng dân tộc.
2. Chưa phân tích sâu thực trạng sử dụng tài nguyên đất, rừng theo 3 đai cao địa hình (vùng thấp, vùng giữa, vùng cao) – nơi có sự phân hóa rõ rệt về thành phần tộc người (Kinh, Dao, Mông) và phương thức canh tác.
3. Các giải pháp và mô hình đề xuất trước đây còn mang tính chung chung, chưa tích hợp được tri thức bản địa với tiến bộ khoa học kỹ thuật để giải quyết bài toán sinh kế thích ứng trên đất dốc.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết và khung phân tích

Luận án xây dựng trên các hệ thống quan điểm và khái niệm khoa học:

• Hệ thống quan điểm địa lí: Quan điểm hệ thống; quan điểm tổng hợp lãnh thổ; quan điểm lãnh thổ; quan điểm phát triển bền vững (kinh tế, xã hội, môi trường).
• Khái niệm then chốt: Tài nguyên thiên nhiên (phân loại theo tính chất quản lí, tính chất tiêu hao); Nông lâm kết hợp (theo định nghĩa của ICRAF, King, Nair: hệ thống kết hợp cây thân gỗ lâu năm với cây nông nghiệp và/hoặc chăn nuôi theo không gian hoặc thời gian); Hệ sinh thái (Vũ Trung Tạng); Hiệu quả kinh tế (Farrell, Coelli: tích số giữa hiệu quả kỹ thuật TE và hiệu quả phân bổ AE); Tri thức bản địa (Hoàng Xuân Tý: hệ thống kinh nghiệm tích lũy qua nhiều thế hệ của cư dân bản địa trong canh tác đất nương, ruộng bậc thang, bảo vệ rừng đầu nguồn và chọn giống bản địa).
• Tiêu chuẩn đánh giá tính bền vững (FAO, 1990): Đánh giá 3 trụ cột gồm kinh tế (năng suất, sản lượng, giá trị sản xuất GO, thu nhập/lao động, giá trị/ha), xã hội (giải quyết việc làm, giảm nghèo, bảo tồn bản sắc), và môi trường (độ che phủ rừng, hạn chế xói mòn, bảo vệ đất và nguồn nước).

Hệ thống chỉ tiêu nghiên cứu và công thức tính toán

Luận án áp dụng hệ thống chỉ tiêu định lượng kinh tế địa lí:

• Hệ số sử dụng đất (R): $$R = \frac{\text{Tổng diện tích gieo trồng}}{\text{Tổng diện tích canh tác}} \quad (\text{lần})$$
• Năng suất bình quân ($AP$): $$AP = \frac{\text{Tổng sản lượng}}{\text{Diện tích gieo trồng}} \quad (\text{tạ/ha hoặc tấn/ha})$$
• Giá trị sản xuất ($GO$): $$GO = \sum_{i=1}^{n} Q_i \times P_i$$ (Trong đó: $Q_i$ là khối lượng sản phẩm thứ $i$; $P_i$ là đơn giá sản phẩm thứ $i$)
• Năng suất đất vùng: $$\text{Năng suất đất} = \frac{GO}{\text{Diện tích canh tác}} \quad (\text{triệu đồng/ha})$$
• Tỷ suất thu nhập hỗn hợp theo công lao động ($TMILĐ$): $$TMILĐ = \frac{MI}{\text{Tổng số công lao động}} \quad (\text{đồng/công})$$

Phương pháp nghiên cứu cụ thể

1. Phương pháp thu thập và xử lí tài liệu: Thu thập dữ liệu thứ cấp từ Niên giám thống kê tỉnh Yên Bái (2005–2016), Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Sở Tài nguyên và Môi trường, Ban Dân tộc tỉnh, Cục Thống kê tỉnh Yên Bái.
2. Phương pháp phân tích, so sánh, tổng hợp: Đánh giá biến động không gian, thời gian và cấu trúc ngành nông – lâm nghiệp giữa các giai đoạn và giữa các vùng địa hình.
3. Phương pháp điều tra xã hội học: Tiến hành điều tra 240 phiếu phỏng vấn nông hộ theo phương pháp chọn mẫu phân tầng ngẫu nhiên đại diện tại 3 huyện, mỗi huyện chọn 2 xã (mỗi xã 40 hộ), thỏa mãn tiêu chí định cư và canh tác nông nghiệp trên 5 năm.

Vùng sinh thái	Huyện chọn mẫu	Xã điều tra	Tộc người đại diện	Số lượng mẫu (phiếu)
Vùng thấp	Huyện Yên Bình	Xã Thịnh Hưng (40) Xã Đại Minh (40)	Dân tộc Kinh	80
Vùng giữa	Huyện Văn Chấn	Xã Đồng Khê (40) Xã Sơn Thịnh (40)	Dân tộc Dao	80
Vùng cao	Huyện Mù Cang Chải	Xã La Pán Tẩn (40) Xã Chế Cu Nha (40)	Dân tộc Mông	80
Tổng cộng	03 huyện	06 xã	03 nhóm dân tộc	240

4. Phương pháp Bản đồ và Hệ thông tin địa lí (GIS): Sử dụng phần mềm MapInfo trên nền bản đồ địa hình tỉ lệ 1:50.000 và bản đồ thổ nhưỡng, hiện trạng rừng tỉ lệ 1:100.000 để xây dựng 11 bản đồ chuyên đề.
5. Phương pháp chuyên gia và phương pháp dự báo: Tham vấn các nhà khoa học, cán bộ quản lí địa phương để xác lập các kịch bản định hướng quy hoạch không gian nông, lâm nghiệp đến năm 2020 và 2030.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Cơ sở khoa học về sử dụng tài nguyên đất và rừng trong sản xuất nông, lâm nghiệp của cộng đồng các dân tộc

Chương 1 hệ thống hóa các vấn đề lý luận về tài nguyên thiên nhiên, vai trò của đất và rừng đối với sản xuất nông – lâm nghiệp vùng núi. Luận án phân tích khái niệm nông lâm kết hợp, chỉ ra các mô hình: nông – lâm, lâm – súc, nông – lâm – súc và các hệ thống đặc biệt (nuôi ong dưới tán rừng, thủy sản nước ngọt). Tác giả làm rõ nội hàm tri thức bản địa của các dân tộc thiểu số trong:

• Lựa chọn đất nương rẫy (đất thung lũng tầng dày 20–30 cm, đất mùn đen) và chọn đất làm ruộng bậc thang (độ dốc dưới 40°, gần nguồn nước tự nhiên).
• Lịch nông vụ Thập nhị chi, quan sát hiện tượng tự nhiên đoán định thời tiết.
• Kinh nghiệm chọn giống bản địa thích nghi khí hậu lạnh và đất dốc; tập quán chăn nuôi gia súc thả đồi; luật tục và tín ngưỡng thờ cúng cây gỗ lớn bảo vệ rừng tự nhiên.
• Tổng quan bối cảnh vùng Trung du và miền núi phía Bắc gồm 15 tỉnh, diện tích tự nhiên rộng nhưng chỉ có 22,2% đất nông nghiệp và 56,9% đất lâm nghiệp; mật độ dân số 126 người/km² (năm 2016). Phân hóa không gian sinh sống thành 3 bậc: Vùng thấp (<300m: nhóm Việt – Mường, Tày – Thái trồng lúa nước); Vùng giữa (chuyển tiếp: nhóm Môn – Khơme, Dao, Thái canh tác xen kẽ lúa nước và nương rẫy sườn dốc); Vùng cao (>600m: nhóm Mông – Dao, Tạng – Miến canh tác ngô, lúa nương, chăn thả đại gia súc).

Chương 2: Các nhân tố ảnh hưởng tới sự phát triển sản xuất nông, lâm nghiệp tỉnh Yên Bái

Chương 2 phân tích chi tiết các điều kiện ảnh hưởng đến sản xuất tại tỉnh Yên Bái:

• Vị trí và địa hình: Tỉnh miền núi phía Bắc có địa hình dốc, chia cắt mạnh bởi dãy Hoàng Liên Sơn và thung lũng sông Hồng, sông Chảy, hình thành rõ rệt 3 vùng sinh thái theo độ cao.
• Tài nguyên đất và rừng: Đất feralit đỏ vàng trên đá sét và đá biến chất chiếm diện tích chủ yếu, đất phù sa phân bố hẹp ven thung lũng sông; tài nguyên rừng có độ che phủ khá nhưng chất lượng rừng tự nhiên giàu và trung bình bị suy giảm, rừng trồng chiếm tỷ trọng ngày càng tăng.
• Tài nguyên nước: Hệ thống lưu vực sông Hồng, sông Chảy cùng hồ Thác Bà tạo nguồn cấp nước mặt dồi dào nhưng tiềm ẩn nguy cơ lũ quét, sạt lở vào mùa mưa và thiếu nước tưới vào mùa khô tại các vùng núi cao.
• Nhân tố kinh tế – xã hội: Dân số tăng đều qua các năm (giai đoạn 2005–2016), nguồn lao động nông thôn chiếm tỷ lệ áp đảo nhưng tỷ lệ lao động qua đào tạo thấp; cơ sở hạ tầng giao thông liên xã vùng cao còn nhiều cách trở; hệ thống chính sách hỗ trợ phát triển vùng đồng bào thiểu số từng bước mở rộng thị trường hàng hóa nông sản (chè, quế, cây ăn quả, gỗ nguyên liệu).
• Đặc điểm cộng đồng dân tộc: Phân bố dân cư mang tính phân tầng rõ rệt: người Kinh tập trung tại các vùng đồng bằng thung lũng, ven trục lộ; người Tày, Thái, Dao cư trú ở vùng giữa và rẻo giữa đồi núi; người Mông cư trú trên các sườn núi cao hiểm trở, gắn bó với tập quán canh tác ruộng bậc thang và chăn thả đại gia súc.

Chương 3: Thực trạng sử dụng tài nguyên đất và rừng trong sản xuất nông, lâm nghiệp của cộng đồng các dân tộc tỉnh Yên Bái

Chương 3 trình bày các kết quả đánh giá thực trạng trên quy mô toàn tỉnh và phân hóa theo 3 vùng nghiên cứu trọng điểm:

• Sản xuất nông, lâm nghiệp toàn tỉnh: Tăng trưởng giá trị sản xuất nông, lâm nghiệp duy trì ổn định. Ngành lâm nghiệp có bước chuyển đổi mạnh từ khai thác rừng tự nhiên sang trồng, chăm sóc và khoanh nuôi tái sinh rừng, nâng cao độ che phủ.
• Phân hóa sử dụng tài nguyên theo 3 tiểu vùng (dữ liệu giai đoạn 2005–2016 và khảo sát hộ năm 2016):
  • Vùng thấp (tiêu biểu là huyện Yên Bình - dân tộc Kinh): Cơ cấu đất sản xuất nông nghiệp chiếm ưu thế ở cây lúa nước 2 vụ kết hợp nuôi trồng thủy sản hồ Thác Bà và trồng cây ăn quả đặc sản (bưởi Đại Minh). Diện tích rừng trồng phát triển mạnh (keo, bạch đàn) phục vụ công nghiệp chế biến gỗ và giấy. Hệ số sử dụng đất ($R$) đạt mức cao, ứng dụng thâm canh và phân bón hóa học lớn, hiệu quả kinh tế trên 1 ha canh tác vượt trội.
  • Vùng giữa (tiêu biểu là huyện Văn Chấn - dân tộc Dao): Phương thức sử dụng đất kết hợp giữa cấy lúa nước ở thung lũng với trồng cây công nghiệp dài ngày (chè búp, chè Shan tuyết), cây lâm sản ngoài gỗ (quế) và rừng nguyên liệu. Biến động đất nông nghiệp có xu hướng chuyển đổi một phần đất nương rẫy kém hiệu quả sang trồng cây ăn quả và quế. Đồng bào Dao kết hợp tốt kinh nghiệm khai thác lâm sản phụ với mô hình vườn đồi.
  • Vùng cao (tiêu biểu là huyện Mù Cang Chải - dân tộc Mông): Quỹ đất nông nghiệp rất hạn chế, chủ yếu là hệ thống ruộng bậc thang cấy lúa nước 1 vụ kết hợp trồng ngô đồi trên đất dốc. Đất lâm nghiệp chủ yếu là rừng phòng hộ xung yếu và rừng đặc dụng. Hiệu quả kinh tế trên 1 ha thấp do điều kiện khí hậu giá rét sương muối, thiếu nước tưới trong vụ đông xuân, phụ thuộc vào giống bản địa và chăn nuôi trâu bò thả rông.

+-------------------------------------------------------------------------------+
| MA TRẬN ĐẶC TRƯNG SỬ DỤNG ĐẤT VÀ RỪNG THEO 3 VÙNG SINH THÁI TỈNH YÊN BÁI      |
+-------------------+--------------------+------------------+-------------------+
| Tiêu chí          | Vùng thấp          | Vùng giữa        | Vùng cao          |
|                   | (H. Yên Bình)      | (H. Văn Chấn)    | (H. Mù Cang Chải) |
+-------------------+--------------------+------------------+-------------------+
| Tộc người chủ đạo | Kinh               | Dao              | Mông              |
| Địa hình / Đai cao| < 300m             | 300 - 600m       | > 600m            |
| Cây trồng chính   | Lúa nước (2-3 vụ), | Lúa nước, chè,   | Lúa ruộng bậc     |
|                   | bưởi, cây ăn quả   | quế, cây ăn quả  | thang (1 vụ), ngô |
| Lâm nghiệp        | Rừng trồng kinh tế | Rừng phòng hộ,   | Rừng phòng hộ,    |
|                   | (keo, bạch đàn)    | rừng quế, chè Shan| rừng đặc dụng     |
| Trình độ thâm canh| Cao, áp dụng KHKT  | Trung bình,      | Thấp, dựa vào     |
|                   | và phân bón mạnh   | nông lâm kết hợp | tri thức bản địa  |
+-------------------+--------------------+------------------+-------------------+

• Hạn chế và sự thích ứng: Tại vùng cao và vùng giữa, tình trạng xói mòn rửa trôi đất dốc, cháy rừng mùa khô, thiếu hụt tư liệu sản xuất và áp lực dân số vẫn diễn ra. Đồng bào dân tộc đã áp dụng các giải pháp thích ứng bản địa như làm mương phai dẫn nước, xếp đá kè bờ ruộng bậc thang chống trôi đất, trồng xen cây họ đậu cải tạo đất.

Chương 4: Giải pháp và mô hình phát triển kinh tế nhằm sử dụng bền vững tài nguyên đất và rừng trong sản xuất nông, lâm nghiệp của cộng đồng các dân tộc ở tỉnh Yên Bái

Chương 4 đề xuất các căn cứ, định hướng và mô hình thực tiễn:

• Nhóm giải pháp chung: Hoàn thiện công tác giao đất giao rừng gắn với cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất; tăng cường chính sách chi trả dịch vụ môi trường rừng; đẩy mạnh chuyển giao kỹ thuật thâm canh đất dốc; phát triển mạng lưới chế biến và tiêu thụ nông – lâm sản gắn với thị trường.
• Giải pháp theo từng vùng sinh thái tộc người:
  • Vùng thấp: Đẩy mạnh thâm canh lúa chất lượng cao, mở rộng vùng chuyên canh cây ăn quả đặc sản, liên kết chuỗi giá trị gỗ rừng trồng có chứng chỉ quản lí rừng bền vững.
  • Vùng giữa: Phát triển vùng chè an toàn, thâm canh vùng quế hữu cơ, nhân rộng mô hình nông lâm kết hợp chống xói mòn sườn dốc.
  • Vùng cao: Bảo tồn và phát triển các giống lúa nương, ngô địa phương đặc sản; kiên cố hóa hệ thống thủy lợi vùng ruộng bậc thang gắn với khai thác du lịch cảnh quan sinh thái; giao khoán bảo vệ rừng phòng hộ cho các cộng đồng bản làng quản lí.
• 4 mô hình kinh tế nông – lâm nghiệp được luận án thiết kế và đề xuất:
  1. Mô hình canh tác ruộng bậc thang: Tối ưu hóa kỹ thuật dẫn nước và giữ màu đất cho các sườn dốc 15°–35° tại Mù Cang Chải, kết hợp cấy lúa hè thu với trồng cây vụ đông và du lịch mùa vàng.
  2. Mô hình trồng cây theo băng: Thiết lập các băng cây cốt khí, cỏ Vetiver hoặc băng cây ăn quả, cây bản địa theo đường đồng mức trên sườn đồi dốc nhằm chặn đứng dòng chảy tràn, giữ ẩm và tái tạo độ phì cho đất.
  3. Mô hình canh tác nông – lâm kết hợp: Mô hình vườn – đồi – rừng (kết hợp cây lấy gỗ tầng cao như keo, mỡ, lát hoa với cây công nghiệp tầng giữa như chè, quế và cây lương thực/chăn nuôi dưới tán).
  4. Mô hình quản lí, sử dụng rừng dựa vào cộng đồng: Giao quyền quản lí khu rừng đầu nguồn, rừng thiêng cho thôn/bản theo hương ước, quy ước bản địa gắn với quỹ chi trả dịch vụ môi trường rừng và tổ tự quản tuần tra bảo vệ rừng.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp mới về lý luận khoa học

• Luận án đã hệ thống hóa và làm phong phú thêm cơ sở lý luận của Địa lí kinh tế – xã hội trong nghiên cứu sử dụng tài nguyên đất và rừng vùng miền núi nhiệt đới; làm rõ mối quan hệ tương tác hai chiều giữa điều kiện tự nhiên, tài nguyên thiên nhiên với yếu tố nhân văn tộc người và tri thức bản địa.
• Xây dựng khung phương pháp luận kết hợp giữa nghiên cứu địa lí truyền thống (bản đồ, phân tầng độ cao, phân tích tổng hợp lãnh thổ) với phương pháp điều tra xã hội học định lượng hộ gia đình và công nghệ GIS trong phân tích thực trạng khai thác tài nguyên.

Đóng góp mới về thực tiễn

• Cung cấp bức tranh toàn diện, cập nhật về biến động đất đai và tài nguyên rừng tỉnh Yên Bái giai đoạn 2005–2016, lượng hóa được hiệu quả kinh tế trên 1 ha canh tác và tỷ suất thu nhập lao động theo 3 nhóm tộc người chủ đạo tại 3 vùng sinh thái riêng biệt.
• Xây dựng hệ thống 11 bản đồ chuyên đề có độ chính xác cao thể hiện phân bố địa hình, đất đai, rừng, dân cư và không gian nông lâm nghiệp phục vụ trực tiếp cho công tác quy hoạch của địa phương.
• Đề xuất 4 mô hình kinh tế cụ thể (ruộng bậc thang cải tiến, trồng cây theo băng, nông lâm kết hợp tầng tán, quản lí rừng cộng đồng) cùng hệ thống giải pháp phân vùng theo đai cao, hỗ trợ thiết thực cho các nhà hoạch định chính sách tỉnh Yên Bái trong việc thực hiện mục tiêu phát triển nông nghiệp – nông thôn bền vững đến năm 2020 và 2030.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Luận án tập trung khảo sát bảng hỏi sâu tại 3 huyện đại diện (Yên Bình, Văn Chấn, Mù Cang Chải) với dung lượng mẫu 240 hộ; do địa hình đi lại khó khăn và nguồn lực giới hạn, phạm vi khảo sát sơ cấp chưa thể bao quát hết toàn bộ 9 đơn vị hành chính cấp huyện của tỉnh. Dữ liệu thứ cấp kết thúc ở mốc năm 2016.
• Hướng nghiên cứu tiếp: Mở rộng nghiên cứu đánh giá tác động của biến đổi khí hậu cực đoan (lũ quét, hạn hán kéo dài) đến năng lực thích ứng sinh kế của các dân tộc thiểu số; ứng dụng sâu hơn ảnh viễn thám đa thời gian để giám sát tự động biến động chất lượng rừng tự nhiên và độ suy thoái đất dốc trên toàn địa bàn tỉnh.

---

Giá trị tham khảo

• Đối với cơ quan quản lí và hoạch định chính sách: Luận án là tài liệu tham khảo cho Sở Tài nguyên và Môi trường, Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Ban Dân tộc tỉnh Yên Bái và các tỉnh miền núi phía Bắc trong công tác lập quy hoạch sử dụng đất, rà soát 3 loại rừng và xây dựng chính sách giao khoán bảo vệ rừng gắn với giảm nghèo.
• Đối với nghiên cứu sinh, học viên cao học và giảng viên: Cung cấp tài liệu tham khảo cho các chuyên ngành Địa lí học, Quản lí tài nguyên thiên nhiên, Lâm sinh và Phát triển nông thôn về phương pháp tích hợp tri thức bản địa vào nghiên cứu địa lí kinh tế, cũng như phương pháp xử lí dữ liệu GIS kết hợp điều tra xã hội học.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án lựa chọn những địa bàn và dân tộc nào để tiến hành điều tra bảng hỏi xã hội học?
Luận án chọn 240 hộ gia đình thuộc 3 huyện đại diện cho 3 bậc độ cao sinh thái: huyện Yên Bình (vùng thấp, đại diện là dân tộc Kinh tại xã Thịnh Hưng và Đại Minh), huyện Văn Chấn (vùng giữa, đại diện là dân tộc Dao tại xã Đồng Khê và Sơn Thịnh) và huyện Mù Cang Chải (vùng cao, đại diện là dân tộc Mông tại xã La Pán Tẩn và Chế Cu Nha), mỗi huyện điều tra 80 phiếu.

2. Công cụ phần mềm và cơ sở dữ liệu bản đồ nào được tác giả sử dụng để thành lập các bản đồ chuyên đề?
Tác giả sử dụng phần mềm MapInfo để tích hợp và chuẩn hóa dữ liệu GIS, xây dựng hệ thống 11 bản đồ chuyên đề trên nền bản đồ địa hình tỉ lệ 1:50.000 cùng các bản đồ thổ nhưỡng và hiện trạng rừng tỉ lệ 1:100.000 của tỉnh Yên Bái.

3. Tiêu chuẩn đánh giá việc sử dụng tài nguyên đất và rừng bền vững được luận án dựa trên khung tham chiếu nào?
Luận án dựa trên khung tiêu chuẩn phát triển nông nghiệp bền vững của FAO (1990) gồm 3 nhóm tiêu chí: bền vững về kinh tế (năng suất, sản lượng, giá trị sản xuất GO, độ che phủ rừng), bền vững về xã hội (việc làm, thu nhập bình quân, trình độ dân trí, giảm nghèo), và bền vững về môi trường (kiểm soát đất thoái hóa, giảm phân bón hóa học/thuốc bảo vệ thực vật, hạn chế cháy rừng và bảo vệ nguồn nước).

4. Luận án đề xuất những mô hình phát triển kinh tế nông – lâm nghiệp cụ thể nào cho tỉnh Yên Bái?
Luận án thiết kế và đề xuất 4 mô hình: mô hình canh tác ruộng bậc thang, mô hình trồng cây theo băng chắn xói mòn, mô hình canh tác nông – lâm kết hợp đa tầng tán, và mô hình quản lí, sử dụng rừng dựa vào cộng đồng thôn bản.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Nguyễn Thị Hoa là công trình nghiên cứu Địa lí học kinh tế – xã hội phản ánh thực trạng khai thác, sử dụng tài nguyên đất và rừng của cộng đồng các dân tộc tại tỉnh Yên Bái giai đoạn 2005–2016. Luận án đã làm rõ sự phân hóa sâu sắc về phương thức canh tác, hiệu quả kinh tế và mức độ thích ứng môi trường của ba nhóm tộc người (Kinh, Dao, Mông) theo 3 đai cao địa hình. Hệ thống 4 mô hình kinh tế nông – lâm nghiệp và các giải pháp phân vùng được đề xuất là luận cứ khoa học phục vụ công tác quy hoạch lãnh thổ và quản lí tài nguyên bền vững tại địa phương đến năm 2030.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 CƠ SỞ KHOA HỌC VỀ SỬ DỤNG TÀI NGUYÊN ĐẤT VÀ RỪNG TRONG SẢN XUẤT NÔNG, LÂM NGHIỆP CỦA CỘNG ĐỒNG CÁC DÂN TỘC 1. Tổng quan các kết quả nghiên cứu trên thế giới và Việt Nam về sử dụng tài nguyên thiên nhiên trong phát triển nông, lâm nghiệp của cộng đồng các dân tộc 1. Những nghiên cứu trên thế giới 1. Về tài nguyên thiên nhiên Vấn đề sử dụng hợp lí các nguồn tài nguyên trong hoạt động sản xuất, đặc biệt là trong hoạt động sản xuất nông, lâm nghiệp, đảm bảo cho sản xuất phát triển bền vững đã được các nhà khoa học nghiên cứu từ lâu đời, trong đó nổi bật có các tác giả.

Robert Goodland, George Ledec trong công trình nghiên cứu Neoclasical economics and Principles of sustainable Development, Elsevier B.V, USA-1987, đã nghiên cứu về chuyển đổi các mô hình KT-XH từ chủ yếu dựa vào việc khai thác và sử dụng quá mức các nguồn tài nguyên thiên nhiên sang mô hình kinh tế xã hội phát triển bền vững. Theo ông phát triển KT-XH bền vững thì trước hết phải có các biện pháp tối ưu về khai thác và sử dụng các nguồn tài nguyên thiên nhiên vì chỉ có như vậy mới vừa bảo đảm đáp ứng được sự phát triển hiện tại của xã hội loài người, lại vừa tạo ra được cơ sở phát triển cho các thế hệ tương lai [104]. Theo Frank Ellis trong cuốn “Chính sách nông nghiệp trong các nước đang phát triển”, ông đã phân tích khá đầy đủ những mặt tích cực cũng như những mặt còn hạn chế trong chính sách phát triển nông nghiệp của các nước này. Đặc biệt ông đã tập trung phân tích khá sâu về những mặt còn hạn chế.

Theo Frank Ellis, do mong muốn phát triển và nhanh chóng nâng cao mức sống của người dân, nhất là đảm bảo tốt vấn đề an ninh lương thực và thực phẩm, các nước đang phát triển hay vấp phải sai lầm là khai thác một cách quá mức các nguồn tài nguyên thiên nhiên và sử dụng quá mức gấp nhiều lần cho phép các loại phân hoá học, các loại thuốc phòng trừ sâu bệnh và dịch bệnh, các loại hoá chất kích thích tăng trưởng cây trồng, các loại tăng trọng cho gia súc gia cần, cũng như bảo quản các loại nông sản đã sản xuất ra. Hậu quả tất yếu là các nguồn tài nguyên thiên nhiên bị cạn kiệt, môi trường sinh thái và môi trường sống của con người bị huỷ hoại.Từ thực tế đó, Frank Ellis khuyến nghị các nước đang phát triển nên nhanh chóng điều chỉnh lại chính sách phát triển nông nghiệp, trong đó quan trọng nhất là chính sách sử dụng hợp lí các tài nguyên nông nghiệp để phát triển nông nghiệp theo hướng bền vững [25]. Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.vn 14 Đồng quan điểm với Frank Ellis, Ernst Lutz cũng đã đưa ra khuyến cáo với các quốc gia, nhất là đối với các quốc gia đang phát triển rằng: “Trong quá trình phát triển KT-XH ở khu vực nông thôn, phải đặc biệt coi trọng việc gắn kết hài hoà giữa phát triển sản xuất với gìn giữ và bảo vệ môi trường, nhất là môi trường đất, môi trường nước, môi trường không khí và môi trường rừng. Các quốc gia chỉ có thể đạt được sự thành công trong phát triển KT-XH ở khu vực nông thôn khi và chỉ khi đi theo hướng phát triển bền vững” [108].

Liên quan đến vấn đề này, Sudhir Anand và Amartya Sen (1996) cũng đã khảng định rằng: Khai thác hợp lý, sử dụng tiết kiệm, có hiệu quả các nguồn tài nguyên thiên nhiên trong hoạt động sản xuất, nhất là trong lĩnh vực sản xuất nông, lâm nghiệp là nền tảng cho phát triển bền vững và nâng cao chất lượng môi trường sống. Để bảo đảm phát triển bền vững các NCS cũng đã đưa ra nhiều điều cần lưu ý, trong đó đáng quan tâm là: Sử dụng hợp lý đất vùng, bảo về rừng và nguồn tài nguyên nước, tiết kiệm năng lượng và giảm nghèo, thực hiện công bằng xã hội [106]. Hay theo, Mankin (1998) nói một cách khác, sự phát triển bền vững trong lĩnh vực nông, lâm nghiệp, chính là sự bảo tồn đất, nước, các nguồn động thực vật để không bị suy thoái môi trường, sử dụng kĩ thuận thích hợp, tạo sinh lợi về kinh tế và chấp nhận được về mặt xã hội và môi trường. Về phát triển nông nghiệp Nền kinh tế của các nước trên thế giới đều đi lên từ nông nghiệp, hoặc nông nghiệp có vị trí đặc biệt đối với sự phát triển của một quốc gia nào đó, vì thế đã có không ít các công trình nghiên cứu nước ngoài liên quan đến luận án và các nghiên cứu này sẽ là những tài liệu bổ ích cho nghiên cứu của luận án và gợi mở những bài học kinh nghiệm quý giá đối với Việt Nam.

Ngân hàng thế giới với tài liệu báo cáo "Tăng cường nông nghiệp cho phát triển" [44] đã nêu bật nông nghiệp là công cụ phát triển sống còn để đạt mục tiêu phát triển thiên niên kỷ. Báo cáo có độ dài hơn 500 trang, nội dung thể hiện 3 vấn đề chính, đó là: Nông nghiệp có thể làm gì để góp phần vào phát triển; công cụ hữu hiệu trong việc sử dụng nông nghiệp vì sự phát triển là gì?; làm thế nào để thực hiện tốt nhất các chương trình nghị sự nông nghiệp vì sự phát triển. Báo cáo này đã hướng dẫn cho các Chính phủ và cộng đồng quốc tế khi thiết kế và thực thi các chương trình nông nghiệp cho phát triển, những chương trình này có thể đổi cuộc sống cho hàng triệu người đói nghèo, cơ cực ở nông thôn. Peter Oakley et al trong công trình nghiên cứu Projects with People: The Practice of Participation in Rural Development Geneva: International Labour Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.vn 15 Office, 1991, đã nêu rõ: muốn phát triển KT-XH nông thôn nhanh, theo hướng hiện đại, con đường đúng nhất là phải phát triển theo hướng bền vững.

Trong đó, nghiên cứu cho rằng việc để người nông dân tham gia vào thực thi, cũng như kiểm tra, giám sát các chương trình, dự án Phát triển nông thôn là yếu tố cực kỳ quan trọng cho sự phát triển bền vững của khu vực này [95]. Về cộng đồng các dân tộc với việc sử dụng TNTN Trong khoảng 20 năm trở lại đây, kiến thức bản địa được các nhà nghiên cứu tập trung chú ý. Qua việc phân tích những thành tựu và thất bại của nhiều dự án phát triển nông thôn và miền núi tại châu Á, châu Phi và châu Mỹ La tinh họ nhận thấy rằng: Các kỹ thuật truyền thống có khả năng thích ứng cao với điều kiện môi trường tự nhiên cũng như tập quán xã hội, nên việc kết hợp kiến thức bản địa với kỹ thuật hiện đại là phương pháp tốt nhất để ứng dựng khoa học kỹ thuật mới vào nông thôn và miền núi. Đối với các dân tộc sống ở khu vực miền núi thì cuộc sống của họ gắn bó chặt chẽ với các nguồn tài nguyên thiên nhiên nơi cư trú (đặc biệt là tài nguyên rừng, đất và khí hậu), nên việc sử dụng những kiến thức bản địa để bảo vệ và sử dụng bền vững các nguồn tài nguyên thiên nhiên được các tộc người rất coi trọng - và đó cũng là hướng nghiên cứu mà các nhà khoa học, trong đó có khoa học Địa lí rất quan tâm nghiên cứu trong những năm gần đây.

Trong các dự án phát triển nông nghiệp nông thôn. Ngân hàng thế giới là một trong các tổ chức quốc tế đã tích cực ủng hộ các chương trình nghiên cứu KTBĐ nhằm tăng tính hiệu quả cho các dự án phát triển nông thôn. Hiện nay, trên thế giới có khoảng trên 3000 chuyên gia tại khoảng 126 nước hoạt động trong lĩnh vực nghiên cứu KTBĐ. Một mạng lưới quốc tế nghiên cứu và sử dụng và sử dụng KTBĐ đã được thành lập năm 1987 thông qua Trung tâm nghiên cứu KTBĐ phục vụ phát triển nông nghiệp (CIKARD) tại Đại học Iowa State, Hoa Kỳ [109].

Ngoài mục đích làm tăng tính hiệu quả trong phát triển nông nghiệp và nông thôn, quản lí bền vững TNTN và BVMT, nhiều quốc gia còn chú trọng khai thác dạng tài nguyên này để phục vụ mục đích thương mại, mang lại hiệu quả kinh tế cao, như trong lĩnh vực y học cổ truyền hay mỹ phẩm. Năm 1998, tổ chức Ngân hàng thế giới (World Bank) đã thiết lập chương trình “Tri thức bản địa cho sự phát triển” nhằm mục đích học tập từ các hệ thống tri thức địa phương phục vụ phát triển tại các cộng đồng đó và từ đó mở rộng tính ứng dụng của tri thức này. Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc. Những nghiên cứu trong nước Ở Việt Nam, những vấn đề về tài nguyên, môi trường đã được nghiên cứu trong vài thập kỷ gần đây, nhất là từ năm 1986 Việt Nam chuyển sang một giai đoạn đổi mới toàn diện đất nước.

Hàng loạt các công trình cả về lý thuyết và thực tiễn nghiên cứu về vấn đề sử dụng hợp lý tài nguyên; về phát triển nông nghiệp; về cộng đồng các dân tộc trong hoạt động sản xuất nông, lâm nghiệp, đặc biệt là dân tộc vùng miền núi đã được công bố. Về tài nguyên thiên nhiên Vấn đề quản lí sử dụng tài nguyên thiên nhiên được nghiên cứu khá chi tiết trong các công trình nghiên cứu của Lê Đức An, Uông Đình Khanh [1], Nguyễn Viết Thịnh, Đỗ Thị Minh Đức [72], Trần Công Tấu [64], Nguyễn Văn Đạt [23]. Nhờ kết quả nghiên cứu cơ bản về cơ sở địa lí, nhiều vấn đề về thổ nhưỡng, về tài nguyên rừng, tài nguyên nước đã được kiến nghị trong nhiều tác phẩm của các nhà địa lí Việt Nam như Lê Bá Thảo [69], Vũ Tự Lập [40]. Những khái niệm cơ bản, cách quản lí sử dụng về các nguồn tài nguyên như khí hậu, đất vùng, sinh vật,.

đã được diễn giải sâu sắc và toàn diện tại các ấn phẩm của nhiều học giả như: Alaev E. B [4], Trần Công Tấu [64], Báo cáo về PCI Việt Nam năm 2015, Báo cáo về Quản lí tài nguyên đất và rừng của Nhóm các nhà tài trợ quốc tế cho Việt Nam. Việc sử dụng và quản lí các nguồn tài nguyên cũng đã được phân tích sâu sắc và với nhiều kiến nghị thiết thực của Đào Châu Thu [79], Lê Thông [76], Thái Văn Trừng [74], Trần Công Tấu [64]. Xu hướng nghiên cứu cụ thể thiết thực ngày càng thu hút nhiều nghiên cứu của các nhà nghiên cứu thông qua các luận văn tiến sĩ, thạc sĩ địa lí.