Nghiên cứu hiện trạng sinh thái cảnh quan và chất lượng nước đầm Ao Châu, huyện Hạ Hòa, tỉnh Phú Thọ

Nghiên cứu hiện trạng sinh thái cảnh quan và chất lượng nước đầm ao Châu, huyện Hạ Hòa, tỉnh Phú Thọ, cung cấp thông tin quan trọng cho bảo vệ môi trường.

• Tác giả: Nguyễn Thị Hồng Xiêm
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Ngọc Nông
• Trường học: Trường Đại học Nông Lâm Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Khoa học môi trường
• Đề tài: Nghiên cứu hiện trạng sinh thái cảnh quan và chất lượng nước đầm Ao Châu, huyện Hạ Hòa, tỉnh Phú Thọ
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. PHẦN MỞ ĐẦU
• 1.1. Tính cấp thiết của đề tài
• 1.2. Mục tiêu của đề tài
• 1.3. Ý nghĩa trong học tập và nghiên cứu khoa học
• 1.4. Ý nghĩa thực tiễn
• 2. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 2.1. Tổng quan tài liệu nghiên cứu về sinh thái cảnh quan, môi trường nước và du lịch sinh thái
• 2.1.1. Khái niệm về môi trường, đa dạng sinh học, du lịch sinh thái
• 2.1.2. Đặc trưng của du lịch sinh thái
• 3. MỤC LỤC
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về sinh thái và chất lượng nước đầm Ao Châu

Đầm Ao Châu, nằm ở huyện Hạ Hòa, tỉnh Phú Thọ, là một trong những hệ sinh thái nước ngọt quan trọng của Việt Nam. Với diện tích khoảng 300 ha, đầm này không chỉ có giá trị về mặt sinh thái mà còn là nguồn tài nguyên quý giá cho cộng đồng địa phương. Nghiên cứu về chất lượng nước và sinh thái học tại đây giúp hiểu rõ hơn về tình trạng môi trường và các yếu tố ảnh hưởng đến sự phát triển bền vững của khu vực.

1.1. Đặc điểm sinh thái của đầm Ao Châu

Đầm Ao Châu có hệ sinh thái phong phú với nhiều loài động thực vật quý hiếm. Nước trong đầm chủ yếu là nước ngọt, có vai trò quan trọng trong việc duy trì đa dạng sinh học. Việc bảo tồn và quản lý tài nguyên nước tại đây là rất cần thiết để duy trì sự cân bằng sinh thái.

1.2. Tình trạng chất lượng nước tại đầm Ao Châu

Chất lượng nước tại đầm Ao Châu đang bị ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố như ô nhiễm từ hoạt động nông nghiệp và sinh hoạt. Các chỉ tiêu như BOD, COD và TSS cần được theo dõi thường xuyên để đảm bảo an toàn cho hệ sinh thái và sức khỏe cộng đồng.

II. Vấn đề ô nhiễm nước và thách thức tại đầm Ao Châu

Ô nhiễm nước là một trong những vấn đề nghiêm trọng tại đầm Ao Châu. Các nguồn ô nhiễm chủ yếu đến từ hoạt động nông nghiệp, sinh hoạt và công nghiệp. Việc xác định rõ nguyên nhân và mức độ ô nhiễm là rất quan trọng để có biện pháp khắc phục hiệu quả.

2.1. Nguyên nhân gây ô nhiễm nước tại đầm Ao Châu

Các chất thải từ nông nghiệp như phân bón và thuốc trừ sâu là nguyên nhân chính gây ô nhiễm nước. Ngoài ra, nước thải sinh hoạt chưa qua xử lý cũng góp phần làm giảm chất lượng nước tại đầm.

2.2. Tác động của ô nhiễm đến sinh thái và cộng đồng

Ô nhiễm nước không chỉ ảnh hưởng đến sinh vật thủy sinh mà còn tác động tiêu cực đến sức khỏe của người dân địa phương. Việc giảm thiểu ô nhiễm là cần thiết để bảo vệ sức khỏe cộng đồng và duy trì sự phát triển bền vững.

III. Phương pháp nghiên cứu chất lượng nước đầm Ao Châu

Nghiên cứu chất lượng nước tại đầm Ao Châu được thực hiện thông qua các phương pháp quan trắc và phân tích mẫu nước. Các chỉ tiêu như pH, độ đục, nồng độ oxy hòa tan và các chất ô nhiễm được kiểm tra định kỳ để đánh giá tình trạng nước.

3.1. Phương pháp thu thập mẫu nước

Mẫu nước được thu thập từ nhiều vị trí khác nhau trong đầm để đảm bảo tính đại diện. Việc thu thập mẫu cần tuân thủ các quy trình nghiêm ngặt để đảm bảo độ chính xác của kết quả.

3.2. Phân tích các chỉ tiêu chất lượng nước

Các chỉ tiêu như BOD, COD, TSS và vi sinh vật gây bệnh được phân tích tại các phòng thí nghiệm đạt tiêu chuẩn. Kết quả phân tích giúp đánh giá chính xác tình trạng ô nhiễm và đưa ra các giải pháp khắc phục.

IV. Kết quả nghiên cứu và ứng dụng thực tiễn tại đầm Ao Châu

Kết quả nghiên cứu cho thấy chất lượng nước tại đầm Ao Châu có sự biến động lớn theo mùa. Việc áp dụng các biện pháp quản lý và bảo vệ môi trường là cần thiết để cải thiện chất lượng nước và bảo tồn hệ sinh thái.

4.1. Đánh giá chất lượng nước qua các năm

Kết quả quan trắc cho thấy nồng độ các chất ô nhiễm có xu hướng tăng trong những năm gần đây. Điều này đòi hỏi các biện pháp can thiệp kịp thời để cải thiện tình trạng nước.

4.2. Ứng dụng kết quả nghiên cứu vào quản lý tài nguyên

Kết quả nghiên cứu sẽ được sử dụng để xây dựng các chính sách quản lý tài nguyên nước hiệu quả hơn, nhằm bảo vệ môi trường và phát triển bền vững cho khu vực đầm Ao Châu.

V. Kết luận và hướng phát triển bền vững cho đầm Ao Châu

Đầm Ao Châu có tiềm năng lớn về sinh thái và du lịch. Tuy nhiên, việc bảo vệ chất lượng nước và sinh thái là rất quan trọng để đảm bảo sự phát triển bền vững. Cần có các giải pháp đồng bộ để quản lý và bảo vệ tài nguyên nước.

5.1. Đề xuất giải pháp bảo vệ chất lượng nước

Cần triển khai các biện pháp xử lý nước thải và nâng cao nhận thức của cộng đồng về bảo vệ môi trường. Việc này sẽ giúp cải thiện chất lượng nước và bảo vệ hệ sinh thái.

5.2. Tương lai của đầm Ao Châu trong phát triển du lịch

Đầm Ao Châu có thể trở thành điểm đến du lịch sinh thái hấp dẫn nếu được quản lý và bảo vệ tốt. Cần phát triển các sản phẩm du lịch bền vững gắn liền với bảo tồn thiên nhiên.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Việt Nam sở hữu hệ thống đất ngập nước rộng lớn với quy mô hơn 10 triệu ha, đóng vai trò không gian sinh kế trực tiếp cho khoảng 20% dân số cả nước. Trong hệ thống đó, đầm Ao Châu thuộc địa bàn huyện Hạ Hòa, tỉnh Phú Thọ, nổi bật với diện tích mặt nước xấp xỉ 300 ha cùng cấu trúc địa hình độc đáo gồm 99 ngách đan xen các đồi cây, được ví như một vịnh Hạ Long thu nhỏ của vùng trung du Bắc Bộ. Nằm cách thành phố Việt Trì 65 km và cách thủ đô Hà Nội 150 km, đầm giữ vị trí chiến lược trong việc điều tiết thủy văn, bảo tồn đa dạng sinh học và phát triển du lịch sinh thái trọng điểm theo định hướng quy hoạch của tỉnh Phú Thọ.

Tuy nhiên, áp lực từ hoạt động nhân sinh, phát triển nông nghiệp, nuôi trồng thủy sản lồng bè và việc khai thác du lịch manh mún, thiếu đồng bộ đã tạo ra những tác động tiêu cực rõ rệt đến cảnh quan và môi trường thủy vực. Đứng trước thực trạng đó, đề tài tập trung giải quyết vấn đề cốt lõi: Đánh giá toàn diện hiện trạng sinh thái cảnh quan và chất lượng môi trường nước mặt đầm Ao Châu nhằm tìm ra cơ sở khoa học cho sự phát triển cân bằng.

Mục tiêu cụ thể của công trình bao gồm: xác định cấu trúc thảm thực vật và hệ động vật đặc hữu; kiểm chuẩn 13 chỉ tiêu hóa lý, vi sinh của nước mặt đầm Ao Châu theo Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia QCVN 08-MT:2015/BTNMT; khảo sát nhận thức của cộng đồng địa phương cùng du khách về giá trị cảnh quan; từ đó đề xuất hệ thống giải pháp quản lý bền vững. Nghiên cứu được triển khai trên không gian đầm Ao Châu và vùng đệm phụ cận thuộc huyện Hạ Hòa, sử dụng chuỗi dữ liệu thứ cấp và thực nghiệm trong giai đoạn 2016 - 2019. Kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở dữ liệu định lượng quan trọng cho các cơ quan quản lý trong việc hoạch định chính sách bảo tồn tài nguyên thiên nhiên và phát triển kinh tế du lịch địa phương.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng tích hợp giữa lý thuyết sinh thái cảnh quan, lý thuyết kinh tế tài nguyên môi trường và mô hình phát triển du lịch sinh thái bền vững. Du lịch sinh thái được tiếp cận theo định nghĩa của Hector Ceballos-Lascurain (1987) và Megan Epler Wood (2002), nhấn mạnh vào loại hình du lịch thiên nhiên gắn kết trách nhiệm bảo tồn, nâng cao chất lượng cuộc sống cho cư dân bản địa thông qua 5 đặc trưng cốt lõi của Dowling: tính hấp dẫn tự nhiên, tính giáo dục môi trường, tính bền vững sinh thái, trải nghiệm chất lượng cao và sự tham gia của cộng đồng.

Về mặt kinh tế tài nguyên, nghiên cứu vận dụng khung phân tích giá trị tổng thể tài sản môi trường của Nguyễn Thế Chinh (2003), bao gồm: giá trị sử dụng trực tiếp (cung cấp nguồn lợi thủy sản, nước tưới, cảnh quan ngoạn cảnh) và giá trị phi sử dụng (giá trị tồn tại của hệ sinh thái đất ngập nước và các nguồn gen quý hiếm). Các khái niệm nền tảng được định danh chuẩn hóa theo Luật Bảo vệ Môi trường 2014, Công ước Ramsar 1970 về đất ngập nước, cùng các tiêu chuẩn quốc tế của Quỹ Quốc tế về Bảo tồn Thiên nhiên (WWF) về đa dạng sinh học và chu trình chuyển hóa chất dinh dưỡng (Nitơ, Photpho) trong môi trường thủy vực.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu kết hợp chặt chẽ giữa phương pháp thu thập dữ liệu thứ cấp, điều tra xã hội học sơ cấp và phân tích thực nghiệm môi trường trong phòng thí nghiệm đạt chuẩn:

• Thu thập dữ liệu thứ cấp: Kế thừa chuỗi số liệu khí tượng thủy văn, hiện trạng sử dụng đất từ niên giám thống kê huyện Hạ Hòa năm 2018, các báo cáo quan trắc định kỳ giai đoạn 2016 - 2019 của Chi cục Bảo vệ Môi trường và Trung tâm Quan trắc và Bảo vệ Môi trường tỉnh Phú Thọ.
• Khảo sát thực nghiệm chất lượng nước: Tiến hành lấy mẫu nước mặt vào tháng 11 năm 2018 tại 05 vị trí đại diện trên đầm Ao Châu. Mỗi vị trí được lấy lặp lại 2 lần bằng ca định lượng, bảo quản trong bình chuyên dụng 250ml và phân tích 13 thông số hóa lý, vi sinh (pH, Nhiệt độ, DO, TSS, BOD5, COD, NH4+, NO3-, NO2-, PO43-, Coliform, E.coli, Tổng dầu mỡ). Các quy trình phân tích tuân thủ nghiêm ngặt theo Tiêu chuẩn Quốc gia (TCVN 6492:2011, TCVN 7325:2004, TCVN 6625:2000, TCVN 6001-2:2008, TCVN 6187-2:1996) và Tiêu chuẩn quốc tế SMEWW 5520B:2012. Lý do lựa chọn 13 chỉ tiêu này nhằm phản ánh toàn diện hiện trạng ô nhiễm hữu cơ, mức độ phú dưỡng hóa và nguy cơ ô nhiễm vi sinh vật đường ruột.
• Điều tra xã hội học: Thực hiện chọn mẫu ngẫu nhiên phân tầng với tổng cỡ mẫu 120 phiếu điều tra phỏng vấn trực tiếp, chia đều cho 02 nhóm đối tượng trọng tâm: 60 phiếu dành cho người dân sinh sống tại các khu dân cư quanh đầm và 60 phiếu dành cho du khách trải nghiệm trong mùa cao điểm du lịch (từ tháng 5 đến tháng 7). Phương pháp phỏng vấn trực tiếp giúp giải thích thấu đáo bảng hỏi, nâng cao độ tin cậy của dữ liệu nhận thức.
• Xử lý và phân tích số liệu: Ứng dụng phần mềm Microsoft Excel để xử lý thống kê mô tả, kiểm định và đối chiếu nồng độ các chất ô nhiễm với Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về chất lượng nước mặt QCVN 08-MT:2015/BTNMT (Cột A2 và B1).

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Nghiên cứu đã lượng hóa chi tiết bức tranh sinh thái cảnh quan và chất lượng môi trường tại đầm Ao Châu qua các chỉ số cụ thể:

• Cơ cấu sử dụng đất: Tổng diện tích tự nhiên huyện Hạ Hòa đạt 34.147,18 ha. Trong đó, đất nông nghiệp chiếm ưu thế áp đảo với 27.935,20 ha (tỷ trọng 81,80%), bao gồm 13.438,73 ha đất sản xuất nông nghiệp và 13.326,06 ha đất lâm nghiệp (chiếm 39,03%). Đất nuôi trồng thủy sản đạt 1.163,96 ha (3,41%). Đất phi nông nghiệp chiếm 6.052,87 ha (17,73%), còn lại là đất chưa sử dụng với 159,11 ha (0,47%). Riêng đầm Ao Châu sở hữu diện tích mặt nước chuyên dùng gần 300 ha với 99 ngách nước đan xen đồi bát úp.
• Hiện trạng đa dạng sinh học phong phú: Thảm thực vật ghi nhận 702 loài thuộc 489 chi và 149 họ (ngành Hạt kín chiếm ưu thế với 556 loài Hai lá mầm và 112 loài Một lá mầm). Tuy nhiên, số loài cây cho gỗ lớn chỉ có 86 loài và các loài gỗ quý nguyên sinh như chò chỉ, táu, sến, lát hoa, lim xanh đã biến mất hoặc chỉ tồn tại ở dạng cây tái sinh nhỏ. Hệ động vật ghi nhận 22 loài thú thuộc 12 họ và 6 bộ; 71 loài chim thuộc 36 họ và 14 bộ; 54 loài bò sát và ếch nhái (36 loài bò sát, 18 loài ếch nhái); 252 loài côn trùng thuộc 66 họ; 49 loài cá (với 29 loài bản địa đầm hồ và 9 loài cá nuôi kinh tế); cùng 16 loài động vật đáy thân mềm và giáp xác.
• Chất lượng môi trường nước: Kết quả phân tích 13 thông số tại 5 vị trí quan trắc cho thấy phần lớn các chỉ tiêu hóa lý nằm trong ngưỡng giới hạn cho phép của QCVN 08-MT:2015/BTNMT (Cột A2 - B1). Tuy vậy, nồng độ các chất hữu cơ và chất rắn lơ lửng có sự gia tăng cục bộ tại các vị trí gần khu vực đông dân cư và bến thuyền du lịch, thể hiện qua các chỉ số BOD5 dao động tiệm cận ngưỡng cho phép, hàm lượng COD và TSS tăng nhẹ vào mùa khô.
• Nhận thức của cộng đồng và du khách: Khảo sát 120 phiếu cho thấy 85% người dân và 90% du khách nhận thức rõ vẻ đẹp cảnh quan và giá trị sinh thái đặc biệt của đầm. Tuy nhiên, có tới 78% ý kiến nhận định rằng hoạt động phát triển kinh tế thiếu kiểm soát đang tạo sức ép tiêu cực lên nguồn nước, trong đó 65% xác định nguyên nhân ô nhiễm chính là do rác thải sinh hoạt và nước xả tràn nông nghiệp chứa hóa chất bảo vệ thực vật.

Thảo luận kết quả

Diễn biến môi trường tại đầm Ao Châu phản ánh rõ nét sự đánh đổi giữa khai thác kinh tế và bảo tồn thiên nhiên. Sự suy giảm của các loài gỗ lớn và thú lớn chủ yếu bắt nguồn từ quá trình chuyển đổi rừng tự nhiên sang rừng trồng sản xuất (keo, bạch đàn, bồ đề làm nguyên liệu giấy) và tình trạng săn bắt trong quá khứ.

Về chất lượng nước, sự tích tụ chất hữu cơ (BOD5, COD) và các hợp chất dinh dưỡng (Amoni, Photphat) được giải thích bởi ba nguồn thải chính: nước thải sinh hoạt chưa qua xử lý của các khu dân cư ven đầm thuộc xã Y Sơn, Ấm Hạ và thị trấn Hạ Hòa; dòng chảy tràn mang theo dư lượng phân bón hóa học từ 27.935,20 ha đất nông nghiệp; và hoạt động nuôi cá lồng bè kết hợp phương tiện thuyền máy chạy dầu phục vụ du khách. Nước đầm Ao Châu có dạng lòng chảo với 99 ngách chia cắt, làm hạn chế khả năng tự làm sạch và trao đổi nước với sông Thao qua ngòi Lửa Việt, dẫn tới nguy cơ phú dưỡng hóa cục bộ.

Khi trình bày các phát hiện này trong báo cáo khoa học, dữ liệu nên được trực quan hóa thông qua biểu đồ cột thể hiện diễn biến nồng độ COD, BOD5, TSS qua chuỗi thời gian 2016 - 2018 tại 05 vị trí quan trắc, kết hợp bảng cơ cấu phân loại đất đai và biểu đồ tròn biểu diễn tỷ lệ phần trăm nhận thức của 120 đối tượng khảo sát. So với các hệ sinh thái hồ đầm khác tại miền Bắc, Ao Châu vẫn giữ được độ trong và sinh cảnh tương đối tốt, song nếu không có các biện pháp kiểm soát nguồn thải kịp thời, nguy cơ suy thoái cục bộ sẽ gia tăng nhanh chóng.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả nghiên cứu thực nghiệm và đánh giá hiện trạng sinh thái, tác giả đề xuất 4 nhóm giải pháp đồng bộ:

• Nâng cấp và xây dựng hệ thống thu gom, xử lý nước thải sinh hoạt: Động từ hành động: Đầu tư xây dựng các trạm xử lý nước thải phân tán công nghệ sinh học hiếu khí cho các cụm dân cư ven đầm. Chỉ tiêu định lượng: Đảm bảo 100% cơ sở lưu trú, nhà hàng du lịch và tối thiểu 85% hộ gia đình ven hồ xử lý nước thải đạt QCVN 14:2008/BTNMT trước khi xả ra môi trường. Lộ trình thực hiện: Hoàn thành trong giai đoạn 2022 - 2025. Chủ thể chịu trách nhiệm: Ủy ban nhân dân huyện Hạ Hòa chủ trì, phối hợp với Sở Tài nguyên và Môi trường tỉnh Phú Thọ.
• Phục hồi vành đai sinh thái rừng đầu nguồn và bảo vệ đa dạng sinh học: Động từ hành động: Trồng bổ sung và khoanh nuôi tái sinh các loài cây bản địa gỗ lớn như chò chỉ, lát hoa, lim xanh thay thế dần diện tích cây nguyên liệu độc canh. Chỉ tiêu định lượng: Phục hồi tối thiểu 50 ha diện tích rừng tự nhiên quanh 99 ngách đầm, tăng độ che phủ thảm thực vật lên trên 60%. Lộ trình thực hiện: Triển khai liên tục từ năm 2022 đến năm 2026. Chủ thể chịu trách nhiệm: Hạt Kiểm lâm huyện Hạ Hòa phối hợp với Ủy ban nhân dân các xã Y Sơn, Ấm Hạ và thị trấn Hạ Hòa.
• Chuyển đổi công nghệ phương tiện du lịch và kiểm soát nguồn thải nổi: Động từ hành động: Thay thế toàn bộ thuyền máy chạy xăng dầu truyền thống sang thuyền chạy bằng năng lượng điện hoặc thuyền chèo tay thân thiện môi trường. Chỉ tiêu định lượng: Đạt 100% phương tiện vận chuyển khách đạt chuẩn không phát thải dầu mỡ và tiếng ồn, giảm 95% nguy cơ rò rỉ hydrocacbon vào nguồn nước đầm. Lộ trình thực hiện: Hoàn thành trước quý IV năm 2024. Chủ thể chịu trách nhiệm: Ban Quản lý Du lịch đầm Ao Châu và các hộ kinh doanh dịch vụ thuyền du lịch.
• Thiết lập mạng lưới quan trắc tự động và tăng cường truyền thông cộng đồng: Động từ hành động: Xây dựng 02 trạm quan trắc nước tự động liên tục và tổ chức các lớp tập huấn kỹ năng du lịch sinh thái gắn với bảo vệ môi trường. Chỉ tiêu định lượng: Thực hiện quan trắc định kỳ 4 lần/năm với 13 chỉ tiêu môi trường nước, tổ chức đào tạo nâng cao nhận thức cho ít nhất 300 lượt cán bộ và người dân địa phương mỗi năm. Lộ trình thực hiện: Bắt đầu từ năm 2023. Chủ thể chịu trách nhiệm: Chi cục Bảo vệ Môi trường Phú Thọ và Phòng Tài nguyên và Môi trường huyện Hạ Hòa.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang giá trị thực tiễn và học thuật cao, là tài liệu tham khảo đắc lực cho 4 nhóm đối tượng trọng tâm:

• Cơ quan quản lý nhà nước và nhà hoạch định chính sách: Lãnh đạo Ủy ban nhân dân huyện Hạ Hòa, Sở Tài nguyên và Môi trường, Sở Văn hóa - Thể thao và Du lịch tỉnh Phú Thọ có thể sử dụng các số liệu về cơ cấu 34.147,18 ha đất đai, chất lượng nước và hiện trạng đa dạng sinh học để xây dựng Quy hoạch bảo tồn đa dạng sinh học tỉnh Phú Thọ đến năm 2030 và Đề án phát triển du lịch sinh thái đầm Ao Châu bền vững.
• Các doanh nghiệp, nhà đầu tư dự án du lịch sinh thái: Các chủ đầu tư hạ tầng nghỉ dưỡng, công ty lữ hành có thể khai thác tư liệu về địa hình 99 ngách đầm, tài nguyên 702 loài thực vật, 49 loài cá và nét văn hóa ẩm thực địa phương (như nuôi ong vàng lấy tổ) để thiết kế các sản phẩm du lịch trải nghiệm xanh, câu cá giải trí và du lịch giáo dục môi trường đạt chuẩn.
• Giảng viên, nghiên cứu sinh và sinh viên ngành Khoa học Môi trường: Học viên và nhà nghiên cứu trong các lĩnh vực Khoa học Môi trường, Quản lý Đất đai, Sinh thái học có thể tiếp cận phương pháp luận mẫu về đánh giá đất ngập nước nội địa, quy trình phân tích 13 chỉ tiêu hóa lý nước theo chuẩn TCVN/SMEWW và kỹ thuật điều tra xã hội học 120 mẫu thực địa.
• Cộng đồng cư dân địa phương và các hợp tác xã nông - thủy sản: Hộ gia đình và các tổ chức cộng đồng tại xã Y Sơn, Ấm Hạ và thị trấn Hạ Hòa có thể áp dụng các khuyến nghị về nuôi trồng thủy sản an toàn, giảm thiểu hóa chất nông nghiệp và kỹ năng phục vụ du lịch để nâng cao thu nhập bình quân vượt mốc 26,8 triệu đồng/người/năm mà không gây hại đến môi trường sống.

Câu hỏi thường gặp

• Đặc điểm sinh thái tự nhiên nổi bật nhất của đầm Ao Châu là gì?
  Đầm Ao Châu có diện tích mặt nước gần 300 ha với cấu trúc lòng hồ phân nhánh tạo thành 99 ngách đan xen các đồi đất bát úp. Khu vực này quy tụ hệ sinh vật phong phú với 702 loài thực vật thuộc 149 họ, 22 loài thú, 71 loài chim và 49 loài cá, tạo nên một hệ sinh thái đất ngập nước nội địa đặc sắc của vùng trung du Phú Thọ.

• Chất lượng nguồn nước mặt đầm Ao Châu hiện nay đạt mức độ nào theo quy chuẩn quốc gia?
  Dựa trên kết quả phân tích 13 thông số tại 5 vị trí đại diện, nước mặt đầm Ao Châu cơ bản đạt Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia QCVN 08-MT:2015/BTNMT ở cột A2 và B1, bảo đảm cho mục đích tưới tiêu và bảo tồn thủy sinh. Tuy vậy, tại một số ngách ven khu dân cư đã xuất hiện dấu hiệu gia tăng nồng độ chất hữu cơ BOD5, COD và TSS.

• Cơ cấu sử dụng đất của huyện Hạ Hòa tác động thế nào đến môi trường nước đầm?
  Huyện Hạ Hòa có 27.935,20 ha đất nông nghiệp (chiếm 81,80% diện tích tự nhiên). Nước chảy tràn từ các sườn đồi trồng cây nguyên liệu và đồng ruộng canh tác mang theo bùn đất xói mòn, dư lượng phân bón chứa Nitrat và Photphat đổ về 99 con suối nhánh, làm tăng độ đục và nguy cơ phú dưỡng hóa trong lòng đầm.

• Ý kiến của người dân và du khách về thực trạng môi trường đầm Ao Châu ra sao?
  Khảo sát 120 phiếu phỏng vấn trực tiếp ghi nhận hơn 80% người dân và du khách đánh giá cao giá trị cảnh quan đầm Ao Châu. Đồng thời, có 78% ý kiến nhận thấy nguồn nước mặt đang chịu áp lực ô nhiễm từ việc xả rác sinh hoạt, nước thải chưa qua xử lý và hoạt động của các phương tiện thuyền máy du lịch.

• Đâu là giải pháp cấp bách nhất để bảo vệ sinh thái cảnh quan đầm Ao Châu phục vụ du lịch?
  Giải pháp cấp bách hàng đầu là chuyển đổi 100% phương tiện thuyền máy xăng sang thuyền điện/chèo tay nhằm triệt tiêu phát thải dầu mỡ, kết hợp xây dựng hệ thống xử lý nước thải tập trung cho các cơ sở du lịch ven hồ và trồng phục hồi 50 ha rừng cây bản địa gỗ lớn quanh các ngách đầm trước năm 2025.

Kết luận

• Luận văn đã phân tích toàn diện hiện trạng sinh thái cảnh quan và tài nguyên đất ngập nước đầm Ao Châu với quy mô mặt nước gần 300 ha và 99 ngách đặc thù tại huyện Hạ Hòa.
• Công trình đã thiết lập bộ cơ sở dữ liệu định lượng về đa dạng sinh học phong phú gồm 702 loài thực vật, 22 loài thú, 71 loài chim, 54 loài bò sát - ếch nhái, 252 loài côn trùng và 49 loài cá.
• Đánh giá thực nghiệm chất lượng nước mặt qua 13 thông số hóa lý, vi sinh tại 5 vị trí quan trắc đã xác thực nguồn nước cơ bản đạt chuẩn QCVN 08-MT:2015/BTNMT nhưng đang tiềm ẩn nguy cơ ô nhiễm hữu cơ cục bộ.
• Khảo sát thực địa 120 đối tượng (người dân và du khách) đã cung cấp luận cứ xã hội học vững chắc về sự cần thiết phải gắn kết hài hòa giữa bảo tồn tài nguyên và sinh kế du lịch.
• Luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp có tính hành động cao, xác định rõ lộ trình thực hiện trong giai đoạn 2022 - 2026 cùng các cơ quan chủ trì chịu trách nhiệm cụ thể.

Đóng góp chính của luận văn là cung cấp bức tranh khoa học thực nghiệm chuẩn xác, lấp đầy khoảng trống dữ liệu về môi trường nước và đa dạng sinh học tại đầm Ao Châu. Các cấp chính quyền tỉnh Phú Thọ, huyện Hạ Hòa cùng các nhà đầu tư cần nhanh chóng ứng dụng khung giải pháp này vào thực tiễn quản lý, nhằm bảo tồn trọn vẹn cảnh quan sinh thái và phát triển đầm Ao Châu thành điểm đến du lịch sinh thái bền vững hàng đầu khu vực trung du Bắc Bộ.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Tổng quan tài liệu nghiên cứu về sinh thái cảnh quan, môi trường nước và du lịch sinh thái 1. Khái niệm về môi trường, đa dạng sinh học, du lịch sinh thái - Môi trường là hệ thống các yếu tố vật chất tự nhiên và nhân tạo có tác động đối với sự tồn tại và phát triển của con người và sinh vật (Luật Bảo vệ môi trường, 2014). - Đất ngập nước là những vùng đầm lầy, than bùn hoặc vùng nước bất kể là tự nhiên hay nhân tạo, thường xuyên hay tạm thời, có nước chảy hay nước tù, là nước ngọt, nước lợ hay nước biển, kể cả những vùng nước biển có độ sâu không quá 6m khi triều thấp (Công ước Ramsar, 1970).

- Đa dạng sinh học là sự phồn thịnh của cuộc sống trên trái đất, là hàng triệu loài động vật, thực vật và vi sinh vật, là những nguồn gen của chúng và là các hệ sinh thái phức tạp cùng tồn tại trong môi trường sống (Theo Quỹ Quốc tế về Bảo tồn thiên nhiên). - Cảnh quan sinh thái: Là một cấp độ tổ chức của hệ thống sinh thái, đứng cao hơn hệ sinh thái. Đặc trưng của cảnh quan là công năng, chức năng và tính không đồng nhất của nó. Cảnh quan phần nào đó cũng bị chi phối bởi hoạt động của con người.

- Phát triển bền vững là phát triển đáp ứng được nhu cầu của hiện tại mà không làm tổn hại đến khả năng đáp ứng nhu cầu đó của các thế hệ tương lai trên cơ sở kết hợp chặt chẽ, hài hòa giữa tăng trưởng kinh tế, bảo đảm tiến bộ xã hội và bảo vệ môi trường. - Ô nhiễm môi trường là sự biến đổi của các thành phần môi trường không phù hợp với quy chuẩn kỹ thuật và tiêu chuẩn môi trường gây ảnh hưởng xấu đến con người và sinh vật. LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 5 - Ô nhiễm môi trường nước là sự biến đổi nói chung đối với chất lượng nước, làm nhiễm bẩn nước và gây nguy hiểm cho con người, công nghiệp, nông nghiệp, động vật nuôi và các loài hoang dã. - Du lịch sinh thái là loại hình du lịch có nguồn gốc từ du lịch thiên nhiên, gắn liền giữa môi trường tự nhiên với cộng đồng để phát triển bền vững.

Trong suốt những thập kỉ gần đây, mối lo ngại của công chúng về môi trường ngày càng tăng lên thì cũng là lúc DLST được quan tâm tới nhiều hơn. Đặc biệt, sau hội nghị thượng đỉnh về môi trường tổ chức tại Thụy Điển năm 1972, nhưng nó chỉ thực sự được nghiên cứu vào thập kỉ 80 của thế kỷ XX. DLST được Hector Cebalos Lascurain - một nhà nghiên cứu tiên phong về loại hình du lịch này đưa ra định nghĩa đầu tiên vào năm 1987: “DLST là điểm du lịch đến những khu vực tự nhiên còn ít bị thay đổi, với những mục đích đặc biệt: nghiên cứu, tham quan với ý thức trân trọng thế giới hoang dã và những giá trị văn hóa được khám phá” (Megan Epler Wood, 2002). Đặc trưng của du lịch sinh thái Phát triển du lịch nói chung và DLST nói riêng đều thực hiện dựa trên cơ sở khai thác và sử dụng tiềm năng về du lịch tự nhiên và du lịch nhân văn kèm theo cơ sở hạ tầng và dịch vụ.

Những sản phẩm du lịch được hình thành từ các tiềm năng về tài nguyên đem lại lợi ích cho xã hội (Lê Huy Bá, 2009). Vì vậy DLST vừa mang những đặc trưng chung của du lịch lại vừa mang đặc trưng riêng của mình: * Tính đa ngành: đối tượng được khai thác để phục vụ du lịch nói chung và DLST nói riêng, đồng thời thu nhập của xã hội từ du lịch mang lại nguồn thu cho nhiều ngành kinh tế khác thông qua sản phẩm du lịch dịch vụ cung cấp cho khách du lịch như điện nước, nông sản, hàng hóa. * Tính đa thành phần: được thể hiện ở sự đa dạng của các bên tham gia vàoDLST, trong đó có cả khách du lịch, những người phục vụ trong ngành du lịch, cộng đồng địa phương, các tổ chức cá nhân và tổ chức phi chính phủ… LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 6 * Tính đa mục tiêu: DLST mang lại nhiều lợi ích về nhiều khía cạnh như bảo tồn tự nhiên, cảnh quan lịch sử - văn hóa, nâng cao chất lượng cuộc sống của khách du lịch và người tham gia hoạt động du lịch, mở rộng giao lưu văn hóa, kinh tế, nâng cao ý thức trách nhiệm của mọi thành viên trong xã hội. * Tính liên vùng: giữa các tuyến điểm du lịch với một quần thể các điểm du lịch trong phạm vi một khu vực, một quốc gia hay giữa các quốc gia.

* Tính mùa vụ: mọi hoạt động du lịch nói chung đều mang tính mùa vụ, làm cho cường độ hoạt động du lịch tập trung cao vào một thời điểm nào đó trong năm, đặc biệt là du lịch biển, giải trí cuối tuần hoặc thể thao theo mùa. Tính mùa vụ hình thành do nhiều yếu tố vừa tác động riêng rẽ vừa tác động đồng thời. * Tính chi phí: phụ thuộc vào mục đích đi du lịch của du khách đó là đi du lịch để hưởng thụ sản phẩm du lịch chứ không phải đi du lịch để kiếm tiền. * Tính xã hội: thu hút được sự tham gia của đại bộ phận trong xã hội vào hoạt động du lịch một cách trực tiếp hay gián tiếp.

Theo Dowling, sự khác biệt giữa DLST với các loại hình du lịch khác là ở 5 đặc trưng sau: - Khi DLST phát triển trên địa bàn phong phú về tự nhiên và văn hóa, đối tượng của DLST là những khu vực hấp dẫn về tự nhiên và văn hóa bản địa. Đặc biệt, những khu tự nhiên còn tương đối hoang sơ, ít bị tác động. Vì vậy hoạt động DLST thích hợp với các khu bảo tồn tự nhiên, vườn quốc gia. - Giáo dục cao về môi trường: DLST giúp con người tiếp cận gần gũi hơn với các vùng tự nhiên, các khu bảo tồn, nơi có giá trị cao về ĐDSH.

Giáo dục môi trường trong DLST có tác dụng làm thay đổi thái độ của du khách, cộng đồng địa phương và ngành du lịch đối với giá trị bảo tồn. Giáo dục môi trường trong DLST còn được coi là công cụ quản lý hữu hiệu tạo lên sự bền vững cho các khu bảo tồn tự nhiên. Do đó, DLST là chìa khóa cân bằng giữa sự phát triển du lịch với bảo vệ môi trường khi mà hoạt động du lịch ngày càng gây áp lực lớn tới môi trường. LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 7 - Đảm bảo tính bền vững về sinh thái và hỗ trợ bảo tồn: DLST phát triển trên môi trường phong phú về tự nhiên nên hình thức và mức độ sử dụng cho các hoạt động du lịch phải được duy trì và quản lý cho tính bền vững của HST và ngành du lịch.

Đặc trưng này thể hiện ở quy mô nhóm khách tham quan thường có số lượng nhỏ, yêu cầu sử dụng tiện nghi thấp. Các hoạt động trong DLST thường gây tác động ít đến môi trường và khi DLST hình thành đã nâng cao ý thức trách nhiệm bảo vệ các nguồn tài nguyên, du khách sẵn sàng chi trả cho việc bảo vệ môi trường, thúc đẩy hoạt động bảo tồn và đảm bảo sự phát triển bền vững. - Cung cấp kinh nghiệm du lịch với chất lượng cao cho du khách: Nâng cao hiểu biết và kinh nghiệm du lịch cho du khách, đó là sự tồn tại của ngành du lịch đặc biệt là DLST. Vì vậy các dịch vụ du lịch trong DLST tập trung vào để nâng cao nhận thức và kinh nghiệm du lịch hơn là dịch vụ cho nhu cầu tiện nghi.

- Khuyến khích cộng đồng địa phương tham gia và hưởng lợi ích từ hoạt động du lịch. DLST cải thiện đời sống, phát triển thêm lợi ích cho cộng đồng địa phương trên cơ sở về kiến thức, kinh nghiệm thực tế để người dân có khả năng tham gia vào việc quản lý, vận hành dịch vụ DLST. Đây cũng chính là cách để người dân trở thành những người hỗ trợ bảo tồn tích cực bởi họ chính là những người chủ sở hữu các nguồn tài nguyên tại địa phương. Khi đã thu hút được sự quan tâm của người dân địa phương và trao cho họ những quyền lợi sẽ giúp cho các nhà quản lý trong công tác bảo vệ tài nguyên du lịch.

Bên cạnh đó DLST sẽ tạo cơ hội việc làm cho người dân cũng như các sản phẩm của địa phương phục vụ du lịch. Giải quyết được vấn đề việc làm cũng chính là giải quyết được sức ép của cộng đồng địa phương lên môi trường, giảm dần việc lệ thuộc quá mức vào khai thác tự nhiên đồng thời nhận thức về giá trị của môi trường được nâng cao. Giá trị của khu du lịch sinh thái Khu du lịch sinh thái là một tài sản môi trường nên tổng giá trị kinh tế của một khu DLST về nguyên tắc có thể xem xét thông qua các thành phần giá trị của một tài sản môi trường (Nguyễn Thế Chinh, 2003). LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 8 Giá trị sử dụng (giá trị cảnh quan) là những lợi ích thu được từ việc sử dụng nguồn tài nguyên trên thực tế.

Đôi khi cũng có thể hiểu giá trị sử dụng là giá trị các cá nhân gắn với việc tiêu dùng một cách trực tiếp hay gián tiếp các dịch vụ do nguồn tài nguyên cung cấp. Ví dụ, đối với một khu du lịch sinh thái hay một khu rừng, con người có thể thu được lợi ích từ gỗ làm nhà, củi đốt; dùng cây cỏ làm thuốc; đi dạo trong rừng, ngắm nhìn các loài động thực vật hoặc chiêm ngưỡng cảnh đẹp. Giá trị phi sử dụng còn gọi là giá trị không sử dụng hoặc giá trị chưa sử dụng và thường trừu tượng hơn giá trị sử dụng. Giá trị phi sử dụng là thành phần giá trị của một tài sản môi trường thu được không phải do việc tiêu dùng một cách trực tiếp hay gián tiếp các hàng hóa dịch vụ do tài sản môi trường cung cấp.

Nó thể hiện các giá trị phi thị trường nằm trong bản chất của sự vật, không liên quan đến việc sử dụng trên thực tế, hoặc thậm chí việc chọn lựa sử dụng tài sản này. Thay vào đó các giá trị này được coi như những yếu tố phản ánh sự lựa chọn của con người, sự lựa chọn có kể đến cả sự quan tâm đồng cảm và trân trọng đối với quyền lợi hoặc sự tồn tại của các sinh vật không phải là con người.