Luận văn nghiên cứu hoạt động sinh kế của hộ dân tộc thiểu số xã dương sơn huyện na rì tỉnh bắc kạn trong bối cảnh biến đổi khí hậu

Chuyên khảo phân tích Luận văn nghiên cứu hoạt động sinh kế của hộ dân tộc thiểu số xã dương sơn huyện na rì tỉnh bắc kạn, đánh giá các khía cạnh quan trọng, đề xuất hướng nghiên

• Tác giả: Luân Thị Mỹ Hạnh
• Người hướng dẫn: Đặng Thị Bích Huệ
• Trường học: Đại học Nông Lâm Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Phát triển nông thôn
• Đề tài: Nghiên cứu hoạt động sinh kế của hộ dân tộc thiểu số xã Dương Sơn, huyện Na Rì, tỉnh Bắc Kạn trong bối cảnh biến đổi khí hậu
• Loại tài liệu: Khóa luận tốt nghiệp đại học
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC HÌNH
• DANH MỤC CÁC TỪ, CỤM TỪ VIẾT TẮT
• 1. MỞ ĐẦU
• 1.1. Tính cấp thiết của đề tài
• 1.2. Mục tiêu nghiên cứu của đề tài
• 1.2.1. Mục tiêu chung
• 1.2.2. Mục tiêu cụ thể
• 1.3. Ý nghĩa của đề tài
• 1.3.1. Ý nghĩa trong học tập và nghiên cứu khoa học
• 1.3.2. Ý nghĩa thực tiễn
• 2. TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU
• 2.1. Một số vấn đề cơ bản về biến đổi khí hậu
• 2.1.1. Khái niệm khí hậu, thời tiết, BĐKH
• 2.1.2. Nguyên nhân BĐKH
• 2.1.2.1. Nguyên nhân do tự nhiên
• 2.1.2.2. Nguyên nhân do các hoạt động con người
• 2.1.3. Biểu hiện của BĐKH
• 2.1.4. Tác động của BĐKH
• 2.1.4.1. Sức khỏe
• 2.1.4.2. Đến tài nguyên nước
• 2.1.4.3. Đến môi trường
• 2.1.4.4. Đến nông lâm ngư nghiệp và an ninh lương thực
• 2.2. Một số vấn đề cơ bản về sinh kế
• 2.2.1. Khái niệm sinh kế
• 2.2.2. Các nguồn vốn sinh kế
• 2.2.2.1. Nguồn nhân lực
• 2.2.2.2. Nguồn lực xã hội
• 2.2.2.3. Nguồn lực tự nhiên
• 2.2.2.4. Nguồn lực vật chất
• 2.2.2.5. Nguồn lực tài chính
• 2.2.3. Khung sinh kế bền vững
• 3. ÐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Ðối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 3.1.1. Ðối tượng nghiên cứu
• 3.1.2. Phạm vi nghiên cứu
• 3.1.3. Ðịa điểm và thời gian nghiên cứu
• 3.2. Nội dung nghiên cứu
• 3.3. Phương pháp nghiên cứu
• 3.3.1. Phương pháp điều tra thu thập số liệu
• 3.3.2. Phương pháp tổng hợp và xử lý số liệu
• 3.3.3. Phương pháp thống kê mô tả
• 4. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. Ðiều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội xã Dương Sơn, huyện Na Rì, tỉnh Bắc Kạn
• 4.1.1. Ðiều kiện tự nhiên
• 4.1.2. Ðiều kiện kinh tế - xã hội
• 4.1.3. Thống kê biến diễn BĐKH trên địa bàn xã Dương Sơn, huyện Na Rì, tỉnh Bắc Kạn
• 4.2. Thiệt hại của hộ do các yếu tố ảnh hưởng
• 4.3. Hoạt động sinh kế của hộ dân tộc thiểu số trong bối cảnh biến đổi khí hậu trên địa bàn xã Dương Sơn
• 4.3.1. Nguồn lực sinh kế của hộ dân tộc thiểu số
• 4.3.2. Các hoạt động sinh kế của hộ điều tra
• 4.3.3. Thu nhập từ các hoạt động sinh kế của hộ
• 4.3.4. Ảnh hưởng của thời tiết đến hoạt động sản xuất của hộ điều tra
• 4.3.5. Những khả năng thay đổi trong hoạt động sinh kế khi phải đối mặt với BĐKH
• 4.4. Một số giải pháp ứng phó, thích nghi với BĐKH
• 4.4.1. Giải pháp về nguồn nhân lực
• 4.4.2. Giải pháp về đất đai
• 4.4.3. Giải pháp về kĩ thuật
• 4.4.4. Giải pháp về vốn
• 4.4.5. Giải pháp về việc làm
• 4.4.6. Giải pháp về giáo dục và truyền thông
• 5. KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• 5.1. Ðối với Chính quyền và đoàn thể địa phương
• 5.2. Ðối với người dân địa phương
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan về sinh kế hộ và biến đổi khí hậu

Nghiên cứu tập trung vào sinh kế hộ của dân tộc thiểu số tại xã Dương Sơn, huyện Na Rì, tỉnh Bắc Kạn trong bối cảnh biến đổi khí hậu. Biến đổi khí hậu đã gây ra những tác động nghiêm trọng đến đời sống và hoạt động sản xuất của người dân, đặc biệt là các hộ nghèo và dân tộc thiểu số. Nghiên cứu nhấn mạnh sự cần thiết của việc đánh giá thực trạng và đề xuất các giải pháp thích ứng để giảm thiểu tác động tiêu cực.

1.1. Khái niệm và tác động của biến đổi khí hậu

Biến đổi khí hậu được định nghĩa là sự thay đổi trạng thái khí hậu do các hoạt động của con người hoặc tự nhiên. Tại xã Dương Sơn, các hiện tượng thời tiết cực đoan như lũ quét, hạn hán, và sạt lở đất đã ảnh hưởng nghiêm trọng đến nông nghiệp bền vững và tài nguyên thiên nhiên. Nghiên cứu chỉ ra rằng nhiệt độ trung bình tăng và lượng mưa biến đổi đã làm suy giảm năng suất cây trồng và vật nuôi.

1.2. Sinh kế hộ và các nguồn lực

Sinh kế hộ được hiểu là các hoạt động và nguồn lực mà hộ gia đình sử dụng để duy trì cuộc sống. Tại xã Dương Sơn, các hộ dân tộc thiểu số chủ yếu dựa vào nông nghiệp và tài nguyên thiên nhiên. Tuy nhiên, biến đổi khí hậu đã làm suy giảm các nguồn lực này, khiến đời sống người dân gặp nhiều khó khăn. Nghiên cứu đề xuất cần tăng cường quản lý tài nguyên và hỗ trợ phát triển bền vững.

II. Thực trạng sinh kế hộ tại xã Dương Sơn

Nghiên cứu đã khảo sát thực trạng sinh kế hộ của các hộ dân tộc thiểu số tại xã Dương Sơn. Kết quả cho thấy, biến đổi khí hậu đã làm giảm năng suất nông nghiệp, tăng nguy cơ thiếu hụt lương thực và thu nhập. Các hộ dân phải đối mặt với nhiều thách thức trong việc thích ứng với các điều kiện thời tiết cực đoan.

2.1. Tác động của biến đổi khí hậu đến nông nghiệp

Biến đổi khí hậu đã gây ra những thay đổi lớn trong nông nghiệp tại xã Dương Sơn. Các hiện tượng như hạn hán, lũ lụt và sâu bệnh đã làm giảm năng suất cây trồng. Nghiên cứu chỉ ra rằng, nhiều hộ dân đã phải thay đổi cơ cấu cây trồng và vật nuôi để thích ứng với điều kiện mới. Tuy nhiên, việc thiếu kiến thức và nguồn lực đã hạn chế hiệu quả của các biện pháp này.

2.2. Thu nhập và đời sống người dân

Thu nhập của các hộ dân tại xã Dương Sơn chủ yếu phụ thuộc vào nông nghiệp và tài nguyên thiên nhiên. Biến đổi khí hậu đã làm giảm đáng kể thu nhập từ các hoạt động này. Nghiên cứu cho thấy, nhiều hộ dân đã phải tìm kiếm các nguồn thu nhập thay thế như làm thuê hoặc buôn bán nhỏ. Tuy nhiên, các hoạt động này thường không ổn định và không đủ để đảm bảo cuộc sống.

III. Giải pháp thích ứng và phát triển bền vững

Nghiên cứu đề xuất một số giải pháp nhằm giúp các hộ dân tộc thiểu số tại xã Dương Sơn thích ứng với biến đổi khí hậu và phát triển sinh kế bền vững. Các giải pháp tập trung vào việc tăng cường quản lý tài nguyên, hỗ trợ kỹ thuật và tài chính, cũng như nâng cao nhận thức của người dân.

3.1. Giải pháp về nguồn nhân lực và kỹ thuật

Để thích ứng với biến đổi khí hậu, nghiên cứu đề xuất tăng cường đào tạo kỹ thuật và nâng cao kiến thức cho người dân. Các chương trình đào tạo cần tập trung vào nông nghiệp bền vững, quản lý rủi ro và sử dụng hiệu quả tài nguyên thiên nhiên. Ngoài ra, cần hỗ trợ các hộ dân tiếp cận các công nghệ mới và giống cây trồng chịu hạn.

3.2. Giải pháp về chính sách hỗ trợ

Nghiên cứu nhấn mạnh vai trò của chính sách hỗ trợ từ chính quyền địa phương và các tổ chức phi chính phủ. Các chính sách cần tập trung vào việc cung cấp tín dụng ưu đãi, hỗ trợ xây dựng cơ sở hạ tầng và thúc đẩy các mô hình phát triển bền vững. Đồng thời, cần tăng cường công tác truyền thông để nâng cao nhận thức của người dân về biến đổi khí hậu và các biện pháp thích ứng.

Nội dung chính

Giới thiệu dự án

Biến đổi khí hậu (BĐKH) đang trở thành thách thức toàn cầu cấp bách nhất thế kỷ 21, tác động trực tiếp và không cân đối đến các cộng đồng dễ bị tổn thương nhất — trong đó có các hộ dân tộc thiểu số (DTTS) tại vùng miền núi phía Bắc Việt Nam. Theo số liệu của Ủy ban Liên chính phủ về BĐKH (IPCC, 2007), nhiệt độ toàn cầu dự báo sẽ tăng từ 1,4°C đến 5,8°C vào năm 2100, kéo theo mực nước biển dâng thêm 18–59 cm. Tại Việt Nam, trong 50 năm qua, nhiệt độ trung bình năm đã tăng 0,5–0,7°C và mực nước biển dâng khoảng 20 cm — xếp Việt Nam vào nhóm 4 quốc gia chịu ảnh hưởng nghiêm trọng nhất thế giới.

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu: Xã Dương Sơn, huyện Na Rì, tỉnh Bắc Kạn là một địa bàn đặc thù: gần 100% dân số là DTTS (chủ yếu dân tộc Nùng và Tày), sinh kế phụ thuộc chủ yếu vào nông lâm nghiệp, và điều kiện địa hình đồi núi độ dốc lớn (300–700 m) khiến cộng đồng đặc biệt dễ tổn thương trước các hiện tượng thời tiết cực đoan như lũ quét, sạt lở, nắng nóng kỷ lục và rét đậm kéo dài.

Mục tiêu nghiên cứu cụ thể:

1. Hệ thống hóa cơ sở lý luận về sinh kế bền vững và BĐKH theo khung DFID (Bộ Phát triển Quốc tế Anh)
2. Thống kê diễn biến BĐKH tại xã Dương Sơn giai đoạn 2007–2017 (nhiệt độ, độ ẩm, lượng mưa)
3. Đánh giá thực trạng 5 nguồn vốn sinh kế của 80 hộ DTTS được điều tra
4. Phân tích tác động của BĐKH đến từng hoạt động sinh kế cụ thể
5. Đề xuất giải pháp thích ứng đa chiều từ nhân lực, đất đai đến vốn và truyền thông

Phạm vi và giới hạn: Nghiên cứu được thực hiện từ 15/01/2018 đến 30/05/2018, tập trung vào 3 thôn đại diện (Nà Ngăm, Nà Phai, Nà Nen) với mẫu n = 80 hộ DTTS, tính theo công thức Slovin ở độ tin cậy 90%, sai số 10%, trên tổng thể N = 413 hộ.

---

Phân tích và thiết kế giải pháp

Phân tích hiện trạng

Điều kiện tự nhiên - kinh tế - xã hội xã Dương Sơn:

Chỉ tiêu	Số liệu
Tổng diện tích tự nhiên	3.670,84 ha
Tỷ lệ đất nông nghiệp	96,74% (3.551,13 ha)
Đất rừng sản xuất	74,17% (2.722,84 ha)
Đất rừng phòng hộ	10,04% (368,73 ha)
Tổng nhân khẩu (2017)	1.816 người / 413 hộ
Tỷ lệ lao động nông nghiệp	93,6% (1.164 người)
Nhiệt độ trung bình năm	21,5°C
Lượng mưa trung bình năm	1.084 mm

Cơ cấu cây trồng 2017 cho thấy dong giềng chiếm 55,69% (2.148,22 tấn) tổng giá trị sản xuất, tăng mạnh từ 30,72% năm 2015 — phản ánh xu hướng chuyển dịch sinh kế tích cực nhưng cũng chứa đựng rủi ro do phụ thuộc vào một thị trường đầu ra duy nhất.

Phân tích điểm mạnh - điểm yếu - cơ hội - thách thức (SWOT) của nhóm hộ DTTS:

	Điểm mạnh	Điểm yếu
Nội lực	Kinh nghiệm canh tác bản địa, lực lượng lao động dồi dào (1.244 người)	37,5% hộ nghèo/cận nghèo; 37,5% chủ hộ chỉ tốt nghiệp THCS trở xuống
Ngoại lực	Cơ hội: Hỗ trợ chính sách DTTS, thị trường dong giềng ổn định	Thách thức: Biến thiên khí hậu tăng, lũ quét, châu chấu, nhện gié bùng phát

Diễn biến BĐKH giai đoạn 2007–2017

Nhiệt độ: Tăng tổng cộng 0,3°C trong 10 năm; mùa hè xuất hiện 2–3 đợt nắng nóng/năm với đỉnh điểm lên đến 39°C (tháng 5–9). Riêng giai đoạn 2007–2012 ghi nhận giảm 0,2°C trước khi tăng mạnh trở lại.

Độ ẩm: Tăng 1% trong 10 năm, song biến động phi tuyến — tăng 0,4% (2007–2012), giảm 0,3% (2012–2015), tăng 0,9% (2015–2017). Sự bất thường này gây khó khăn trong bảo quản nông sản và thúc đẩy phát sinh dịch bệnh gia cầm (Newcastle, viêm phế quản, cúm gia cầm), khiến số lượng gia cầm giảm từ 12.920 con (2015) xuống 11.937 con (2017).

Lượng mưa: Giai đoạn 2016–2017 tăng 12 mm (tương ứng 1,01 lần) so với 2007–2009. Sự tập trung mưa theo mùa gây ngập úng 5,26 ha ngô năm 2017 và sạt lở 300 m² đất ruộng, 150 m³ đường giao thông.

Phương pháp nghiên cứu

Khóa luận vận dụng Khung sinh kế bền vững DFID (Chambers & Conway, 1992) — phân tích 5 nguồn vốn: Nhân lực (H), Xã hội (S), Tự nhiên (N), Vật chất (P), Tài chính (F). Phương pháp thu thập số liệu:

• Số liệu thứ cấp: Báo cáo UBND xã, Ban thống kê xã, số liệu khí tượng 10 năm
• Số liệu sơ cấp: Phỏng vấn bảng hỏi 80 hộ + quan sát thực địa trực tiếp tại 3 thôn
• Xử lý: Thống kê mô tả, bảng tần suất và biểu đồ trên Microsoft Excel

---

Implementation và kết quả

Hồ sơ nguồn lực sinh kế của 80 hộ DTTS điều tra

Nguồn vốn con người:

Chỉ tiêu	Tỷ lệ
Chủ hộ nam	90% (72/80)
Dân tộc Nùng	93,75%
Chủ hộ trình độ THPT	50%
Chủ hộ trình độ CĐ-ĐH	12,5%
Hộ khá	58,75%
Hộ nghèo + cận nghèo	37,5%

Trong 320 thành viên hộ điều tra: 28,75% lao động nông nghiệp; 29,06% lao động phi nông nghiệp; 42,19% không trong độ tuổi lao động (trẻ em và người già). Điều này cho thấy gánh nặng sinh kế đổ lên khoảng 185 lao động thực tế.

Nguồn vốn tự nhiên — sử dụng đất đai: Nhóm hộ nông nghiệp (55%) phụ thuộc chủ yếu vào đất lúa, đất rừng sản xuất và đất trồng dong giềng. Đất ruộng bình quân hộ thấp; đất lâm nghiệp được giao theo chương trình giao rừng cộng đồng.

Các hoạt động sinh kế và cơ cấu thu nhập

Các hoạt động sinh kế của hộ DTTS xã Dương Sơn được phân theo nhóm:

• Trồng trọt (sinh kế chủ đạo): Lúa (24,91%), ngô (17,39%), dong giềng (55,69%), sắn (1,72%), lạc (0,29%)
• Chăn nuôi: Gia cầm (81,56%), lợn (9,3%), trâu (6,66%), dê (2,04%), bò (0,26%), ngựa (0,18%)
• Lâm nghiệp: Khai thác và trồng rừng keo, mỡ, hồi — tổng trữ lượng gỗ ước tính ~66.420 m³
• Phi nông nghiệp: Thương mại dịch vụ (7,99% số hộ), cán bộ công chức, làm thuê

Tác động BĐKH đến sản xuất — bằng chứng định lượng

Thiệt hại thực tế 3 năm (2015–2017):

Năm	Lúa/hoa màu thiệt hại	Nhà tốc mái	Sạt lở đường	Sạt lở đất ruộng
2015	0,85 ha	2 cái	215 m³	—
2016	Không đáng kể	2 cái	—	—
2017	5,26 ha ngô	—	150 m³	300 m²

Năm 2017 thiệt hại lúa, hoa màu tăng >6 lần so với 2015, phản ánh xu hướng gia tăng tần suất và cường độ của các hiện tượng cực đoan.

Các yếu tố khí hậu ảnh hưởng đến sản xuất (theo hộ điều tra):

• Mưa lớn, ngập úng → đổ ngã lúa, rửa trôi chất dinh dưỡng đất
• Nắng nóng kéo dài → bùng phát châu chấu, nhện gié
• Rét đậm rét hại → ảnh hưởng cây trồng vụ đông, gia súc gia cầm
• Độ ẩm cao → phát sinh Newcastle, viêm phế quản truyền nhiễm ở gia cầm

---

Đổi mới và đóng góp

Khóa luận đóng góp nổi bật ở ba chiều nghiên cứu kết hợp mà các nghiên cứu trước tại Bắc Kạn chưa thực hiện đầy đủ:

1. Tích hợp phân tích BĐKH định lượng (10 năm) với khảo sát hộ sinh kế: Khác với các báo cáo tỉnh/huyện thường chỉ dừng ở mô tả thiên tai, khóa luận truy nguyên chuỗi biến thiên nhiệt độ – độ ẩm – lượng mưa và kết nối trực tiếp với thiệt hại sản xuất từng năm.

2. Áp dụng Khung sinh kế bền vững DFID vào cộng đồng DTTS đặc thù: Phân tích 5 loại vốn (H-S-N-P-F) trong bối cảnh địa phương cho phép xác định điểm nghẽn cụ thể: vốn tài chính và vốn xã hội là hai nguồn lực yếu nhất cản trở khả năng thích ứng.

3. Đề xuất giải pháp đa tầng có địa chỉ: Không dừng ở khuyến nghị chung chung mà phân tách giải pháp theo từng nhóm actor (chính quyền địa phương, người dân, tổ chức hỗ trợ) và từng loại nguồn lực.

So sánh với nghiên cứu tương tự:

Tiêu chí	Nghiên cứu này	Báo cáo tỉnh Bắc Kạn (thông thường)	Nghiên cứu BĐKH ĐBSCL
Đơn vị phân tích	Hộ DTTS cấp thôn	Cấp tỉnh/huyện	Cấp vùng
Chuỗi số liệu khí hậu	10 năm (2007–2017)	Không hệ thống	30+ năm
Khung lý thuyết	DFID Sustainable Livelihoods	Không rõ	Đa dạng
Đề xuất giải pháp	Theo nguồn vốn sinh kế	Chung chung	Kỹ thuật nông nghiệp

---

Ứng dụng thực tế và triển khai

Các giải pháp thích ứng được đề xuất

Giải pháp về nguồn nhân lực:

• Đào tạo nghề gắn với nhu cầu thị trường địa phương (chế biến dong giềng, trồng rừng keo/mỡ/hồi)
• Tăng cường tập huấn kỹ thuật canh tác thích ứng với BĐKH (giống chịu hạn, chịu lũ)
• Nâng cao nhận thức về dự báo thời tiết và phòng chống thiên tai

Giải pháp về đất đai:

• Rà soát và cấp đổi giấy chứng nhận quyền sử dụng đất để hộ DTTS dễ tiếp cận tín dụng
• Chuyển đổi đất kém hiệu quả sang trồng cây lâm nghiệp có giá trị kinh tế cao
• Xây dựng bản đồ rủi ro sạt lở tại 3 thôn nghiên cứu

Giải pháp về kỹ thuật:

• Áp dụng mô hình lúa SRI (System of Rice Intensification) để giảm nước tưới 20–30%
• Sử dụng giống lúa ngắn ngày, năng suất cao để né tránh lũ mùa mưa
• Mở rộng chăn nuôi trong chuồng có mái che, kiểm soát dịch bệnh (tiêm vaccine Newcastle)

Giải pháp về vốn:

• Tiếp cận Quỹ hỗ trợ hộ nghèo, chương trình 30a của Chính phủ
• Kết nối tín dụng vi mô thông qua Ngân hàng Chính sách xã hội huyện Na Rì

Giải pháp về giáo dục và truyền thông:

• Xây dựng hệ thống cảnh báo sớm thiên tai cấp thôn dựa vào cộng đồng
• Lồng ghép kiến thức BĐKH vào chương trình học trường THCS Dương Sơn (156 học sinh)
• Phát thanh tiếng Nùng, tiếng Tày về dự báo thời tiết và khuyến cáo sản xuất

---

Hạn chế và hướng phát triển

Hạn chế thừa nhận:

• Mẫu nghiên cứu 80 hộ tại 3/13 thôn có thể chưa phản ánh toàn bộ sự đa dạng sinh kế trong xã
• Thời gian nghiên cứu 4,5 tháng (01–05/2018) chưa bao phủ đủ một chu kỳ sản xuất
• Số liệu khí hậu từ trạm quan trắc huyện Na Rì — thiếu trạm đo micro-climate cấp xã
• Chưa định lượng được giá trị kinh tế của thiệt hại sinh kế theo từng nhóm hộ (nghèo/khá)

Hướng phát triển tiếp theo:

• Xây dựng mô hình hồi quy đa biến đánh giá mức độ tác động của từng biến khí hậu đến năng suất cây trồng cụ thể
• Mở rộng nghiên cứu so sánh với 2–3 xã lân cận (Hảo Nghĩa, Xuân Dương) để kiểm chứng tính đại diện
• Theo dõi theo thời gian dài (longitudinal study) sau khi triển khai các giải pháp thích ứng
• Tích hợp phân tích giới trong khả năng tiếp cận nguồn vốn sinh kế (8/80 chủ hộ là nữ, chủ yếu góa chồng)

---

Đối tượng hưởng lợi

• Hộ DTTS xã Dương Sơn (413 hộ/1.816 nhân khẩu): Nhận được bộ giải pháp thực tiễn, có địa chỉ, phù hợp với 5 loại nguồn vốn sinh kế hiện có; giảm thiệt hại do BĐKH gây ra
• Chính quyền địa phương (UBND xã, huyện Na Rì): Có bộ số liệu BĐKH 10 năm có hệ thống và bản đồ thiệt hại theo năm làm cơ sở lập kế hoạch phòng chống thiên tai và phân bổ nguồn lực
• Sinh viên và nhà nghiên cứu: Ví dụ thực tiễn về ứng dụng Khung DFID tại cộng đồng DTTS miền núi phía Bắc; phương pháp chọn mẫu Slovin tại địa bàn phức tạp
• Nhà hoạch định chính sách: Bằng chứng định lượng về mức độ tổn thương của nhóm hộ nghèo/cận nghèo (37,5%) trước BĐKH — cơ sở ưu tiên chính sách hỗ trợ có mục tiêu

---

Câu hỏi thường gặp

1. Nghiên cứu sử dụng phương pháp chọn mẫu nào và tại sao? Sử dụng công thức Slovin với độ tin cậy 90%, sai số 10%: n = N/(1 + N×e²) = 413/(1 + 413×0,01) ≈ 80 hộ. Phương pháp này phù hợp với nguồn lực nghiên cứu có hạn trong khi đảm bảo tính đại diện thống kê.

2. Tại sao dong giềng lại tăng mạnh trong cơ cấu cây trồng (từ 30,72% lên 55,69%)? Do chi phí đầu tư thấp, đất đai địa phương phù hợp, kỹ thuật canh tác đơn giản, và thị trường đầu ra từ các cơ sở chế biến miến dong ổn định hơn. Tuy nhiên, rủi ro phụ thuộc một loại cây cần được quản lý.

3. Giải pháp nào có thể triển khai ngay trong ngắn hạn (dưới 1 năm)? Hệ thống cảnh báo sớm thiên tai dựa vào cộng đồng; phát thanh dự báo thời tiết tiếng DTTS; tiêm vaccine phòng dịch cho gia cầm; tập huấn kỹ thuật né tránh lũ (giống lúa ngắn ngày).

4. Mức độ ảnh hưởng của BĐKH đến thu nhập hộ là bao nhiêu? Năm 2017, thiệt hại diện tích lúa/ngô tăng hơn 6 lần so với 2015 (5,26 ha so với 0,85 ha). Với năng suất lúa trung bình ~4–5 tấn/ha, tổng thiệt hại ước tính hàng chục triệu đồng, đặc biệt nghiêm trọng với nhóm hộ nghèo/cận nghèo chiếm 37,5%.

5. Kết quả nghiên cứu có thể nhân rộng sang các xã khác không? Có thể nhân rộng về phương pháp (Khung DFID + Slovin sampling + thống kê mô tả). Tuy nhiên, cần điều chỉnh theo đặc điểm sinh thái, dân tộc và cơ cấu sinh kế của từng địa bàn cụ thể.

---

Kết luận

Khóa luận "Nghiên cứu hoạt động sinh kế của hộ dân tộc thiểu số xã Dương Sơn, huyện Na Rì, tỉnh Bắc Kạn trong bối cảnh biến đổi khí hậu" đã đạt được các kết quả cốt lõi sau:

Thành tựu khoa học: Lần đầu tiên hệ thống hóa chuỗi dữ liệu BĐKH 10 năm (2007–2017) tại xã Dương Sơn, định lượng được mức tăng nhiệt độ 0,3°C, tăng độ ẩm 1%, biến động lượng mưa ±14 mm — và kết nối trực tiếp với thiệt hại sản xuất thực tế.

Đóng góp thực tiễn: Bộ số liệu 80 hộ điều tra với phân tích 5 nguồn vốn sinh kế cung cấp bức tranh toàn diện về tình trạng tổn thương của cộng đồng DTTS — trong đó nhóm hộ nghèo/cận nghèo (37,5%) là đối tượng cần ưu tiên hỗ trợ nhất.

Giá trị chính sách: Sáu nhóm giải pháp (nhân lực, đất đai, kỹ thuật, vốn, việc làm, giáo dục-truyền thông) được thiết kế đồng bộ, có địa chỉ, sẵn sàng làm cơ sở cho UBND xã Dương Sơn và huyện Na Rì lập kế hoạch thích ứng BĐKH giai đoạn 2020–2030.

Trong bối cảnh BĐKH ngày càng khó lường, việc đặt người dân DTTS — vốn là nhóm dễ tổn thương nhất — vào trung tâm của chiến lược thích ứng không chỉ là yêu cầu khoa học mà còn là mệnh lệnh của công bằng xã hội. Nghiên cứu này là bước khởi đầu quan trọng trên hành trình đó.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN TRƯỜNG ĐẠI HỌC NÔNG LÂM -------------------------- LUÂN THỊ MỸ HẠNH Tên đề tài: NGHIÊN CỨU HOẠT ĐỘNG SINH KẾ CỦA HỘ DÂN TỘC THIỂU SỐ XÃ DƯƠNG SƠN, HUYỆN NA RÌ, TỈNH BẮC KẠN TRONG BỐI CẢNH BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC Hệ đào tạo : Chính quy Định hướng đề tài : Hướng nghiên cứu Chuyên ngành : Phát triển nông thôn Khoa : KT & PTNT Khóa học : 2014 – 2018 Thái Nguyên, năm 2018 h ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN TRƯỜNG ĐẠI HỌC NÔNG LÂM -------------------------- LUÂN THỊ MỸ HẠNH Tên đề tài: NGHIÊN CỨU HOẠT ĐỘNG SINH KẾ CỦA HỘ DÂN TỘC THIỂU SỐ XÃ DƯƠNG SƠN, HUYỆN NA RÌ, TỈNH BẮC KẠN TRONG BỐI CẢNH BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC Hệ đào tạo : Chính quy Định hướng đề tài : Hướng nghiên cứu Chuyên ngành : Phát triển nông thôn Lớp : K46 – PTNT - N02 Khoa : Kinh tế & PTNT Khóa học : 2014 - 2018 Giảng viên hướng dẫn : ThS. Đặng Thị Bích Huệ Cán bộ hướng dẫn : Lý Văn Thao Thái Nguyên, năm 2018 h i LỜI CẢM ƠN Được sự nhất trí của Ban Giám Hiệu, thầy cô giáo khoa Kinh tế & Phát triển nông thôn, Trường Đại học Nông Lâm Thái Nguyên, sau một thời gian thực tập tốt nghiệp tại xã Dương Sơn, huyện Na Rì, tỉnh Bắc Kạn, nay em đã hoàn thành báo cáo với tên đề tài: "Nghiên cứu hoạt động sinh kế của hộ dân tộc thiểu số xã Dương Sơn, Huyện Na Rì, tỉnh Bắc Kạn trong bối cảnh biến đổi khí hậu”. Khóa luận này được hình thành với sự quan tâm, giúp đỡ nhiệt tình của Nhà trường, quý thầy cô và cơ sở thực tập. Với lòng biết ơn sâu sắc em xin gửi lời cảm ơn chân thành tới Ban lãnh đạo trường Đại học Nông Lâm Thái Nguyên, ban chủ nhiệm khoa và các thầy, cô giáo trong khoa KT&PTNT.

Đặc biệt, là giảng viên ThS.Đặng Thị Bích Huệ đã tận tình chỉ bảo, hướng dẫn và giúp đỡ em trong quá trình thực tập. Em cũng xin gửi lời cảm ơn chân thành tới cán bộ và nhân dân xã Dương Sơn, huyện Na Rì đã nhiệt tình giúp đỡ, cung cấp những thông tin và số liệu cần thiết, tạo điều kiện tốt để em hoàn thành tốt kì thực tập tốt nghiệp tại cơ sở trong thời gian thực tập. Do thời gian, kiến thức, kinh nghiệm còn hạn chế nên bài khóa luận không thể tránh khỏi những thiếu sót. Rất mong quý thầy cô đóng góp ý kiến cho bài khóa luận được hoàn chỉnh hơn.

Cuối cùng, em xin kính chúc các thầy cô, lãnh đạo của nhà trường, của khoa và toàn thể thầy, cô giáo trong khoa KT&PTNT, cán bộ và nhân dân xã Dương Sơn sức khỏe, hạnh phúc, thành đạt, chúc các bạn sinh viên mạnh khỏe, học tập tốt và thành công trong cuộc sống. Thái Nguyên, ngày 30 tháng 5 năm 2018 Sinh viên Luân Thị Mỹ Hạnh h ii DANH MỤC CÁC BẢNG Trang Bảng 4.1: Diện tích và cơ cấu đất xã Dương Sơn năm 2017 .2: Cơ cấu các loại cây trồng của xã Dương Sơn năm 2015-2017 .3: Cơ cấu các loại vật nuôi trên địa bàn xã Dương Sơn năm 2015 - 2017 .4: Tình hình dân số và lao động của xã Dương Sơn.5: Tổng hợp thiệt hại của các hộ dân trên địa bàn xã Dương Sơn .6: Thông tin chung về chủ hộ điều tra .7: Thông tin chung về các thành viên của hộ điều tra .8: Sử dụng nguồn tài nguyên đất đai của hộ .11: Hoạt động sinh kế của hộ điều tra.12: Thu nhập từ các hoạt động sinh kế của hộ .13: Các nguồn thông tin về thời tiết của các hộ điều tra .14: Các yếu tố ảnh hưởng của thời tiết đến hoạt động sản xuất của hộ .15: Các yếu tố dịch hại ảnh hưởng đến hoạt động sản xuất .16: Khả năng thay đổi của các hộ khi đối mặt với BĐKH. 57 h iii DANH MỤC HÌNH Trang Hình 2.1: Khung sinh kế bền vững .1: Biến thiên nhiệt độ trung bình xã Dương Sơn giai đoạn 2007 - 2017 .2: Biến thiên độ ẩm trung bình xã Dương Sơn giai đoạn 2007 – 2017 .3: Biến thiên lượng mưa trung bình xã Dương Sơn giai đoạn 2007 – 2017. 37 h iv DANH MỤC CÁC TỪ, CỤM TỪ VIẾT TẮT Cụm từ viết tắt Giải nghĩa BĐKH Biến đổi khí hậu BQ Bình quân CC Cơ cấu CĐ – ĐH Cao đẳng – Đại học DFID Khung sinh kế bền vững DT Diện tích DTTS Dân tộc thiểu số ĐVT Đơn vị tính GTSX Giá trị sản xuất IPCC Ủy ban liên chính phủ LĐ Lao động LHQ Liên hợp quốc Nông nghiệp và phát triển nông NN & PTNT thôn NXB Nhà xuất bản SL Số lượng UBND Ủy ban nhân dân WB Ngân hàng thế giới h v MỤC LỤC Trang LỜI CẢM ƠN.

i DANH MỤC CÁC BẢNG. ii DANH MỤC HÌNH. iii DANH MỤC CÁC TỪ, CỤM TỪ VIẾT TẮT. Tính cấp thiết của đề tài.

Mục tiêu nghiên cứu của đề tài. Mục tiêu chung. Mục tiêu cụ thể. Ý nghĩa của đề tài.

Ý nghĩa trong học tập và nghiên cứu khoa học. Ý nghĩa thực tiễn. TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU. Một số vấn đề cơ bản về biến đổi khí hậu.

Một số vấn đề cơ bản về sinh kế. Tác động của BÐKH đến sinh kế. Cơ sở thực tiễn của đề tài. Biểu hiện và tác động của BÐKH đến sinh kế trên thế giới.

Biểu hiện và tác động của BÐKH tới sinh kế tại Việt Nam. ÐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU. Ðối tượng và phạm vi nghiên cứu. Ðối tượng nghiên cứu.

Phạm vi nghiên cứu. Ðịa điểm và thời gian nghiên cứu. Nội dung nghiên cứu. Phương pháp nghiên cứu.

Phương pháp điều tra thu thập số liệu. Phương pháp tổng hợp và xử lý số liệu. Phương pháp thống kê mô tả. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN.

Ðiều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội xã Dương Sơn, huyện Na Rì, tỉnh Bắc Kạn. Ðiều kiện tự nhiên. Ðiều kiện kinh tế - xã hội. Thống kê biễn biến BĐKH trên địa bàn xã Dương Sơn, huyện Na Rì, tỉnh Bắc Kạn.

Biến thiên nhiệt độ, độ ẩm, lượng mưa xã Dương Sơn giai đoạn 2007 - 2017. Thiệt hại của hộ do các yếu tố ảnh hưởng. Hoạt động sinh kế của hộ dân tộc thiểu số trong bối cảnh biến đổi khí hậu trên địa bàn xã Dương Sơn. Nguồn lực sinh kế của hộ dân tộc thiểu số.

Các hoạt động sinh kế của hộ điều tra. Thu nhập từ các hoạt động sinh kế của hộ. Ảnh hưởng của thời tiết đến hoạt động sản xuất của hộ điều tra. Những khả năng thay đổi trong hoạt động sinh kế khi phải đối mặt với BĐKH.

Một số giải pháp ứng phó, thích nghi với BÐKH. Giải pháp về nguồn nhân lực. Giải pháp về đất đai. Giải pháp về kĩ thuật.

Giải pháp về vốn. Giải pháp về việc làm. Giải pháp về giáo dục và truyền thông. KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ.

Ðối với Chính quyền và đoàn thể địa phương. Ðối với người dân địa phương. 63 TÀI LIỆU THAM KHẢO. 65 PHỤ LỤC h 1 Phần 1 MỞ ÐẦU 1.

Tính cấp thiết của đề tài Trong những năm gần đây, biến đổi khí hậu đã trở thành vấn đề hết sức nghiêm trọng trên toàn thế giới. Hậu quả của BĐKH là những ảnh hưởng nghiêm trọng đến hoạt động sinh kế và an ninh lương thực quốc gia. BĐKH không chỉ tác động đến con người mà còn đe dọa hệ sinh thái tự nhiên. BĐKH trên toàn cầu đang hàng ngày gây ra sự nóng lên của Trái Đất, kéo theo đó là vô số hệ lụy như băng tan, nước biển dâng cao, mưa bão, lũ lụt, cho đến các thiên tai có khả năng gây tàn phá quy mô lớn như động đất, sóng thần, hạn hán… kèm theo các hiện tượng thời tiết cực đoan (lũ quét, lũ ống, sương muối…) xảy ra bất thường với tần suất nhiều hơn.

Bên cạnh đó, BĐKH còn làm suy thoái nghiêm trọng đến chất lượng đất, đặc biệt là đất dùng trong nông nghiệp và lâm nghiệp làm cho đất mất dần độ phì nhiêu, đất đồi núi trở nên nghèo, khô, chua, rắn gây ảnh hưởng đến sản xuất nông nghiệp và đa dạng sinh học. Ở Việt Nam trong khoảng 50 năm qua, nhiệt độ trung bình năm đã tăng khoảng 0,5 – 0,70C, mực nước biển đã dâng khoảng 20cm. Lượng mưa tăng đột biến vào mùa mưa và giảm dần vào mùa khô. Lũ lụt với cường độ lớn xảy ra thường xuyên vào mùa mưa gây thiệt hại nặng nề về người và của.

Hạn hán xảy ra thường xuyên ở hầu hết các khu vực trên cả nước vào mùa khô. Ảnh hưởng nghiêm trọng của người dân, đặc biệt là nhóm hộ nghèo, hộ dân tộc thiểu số sống ở vùng xâu, vùng xa, vùng nông thôn khiến cuộc sống của họ càng trở nên khó khăn hơn. Bắc Kạn là tỉnh miền núi thuộc vùng Đông Bắc Việt Nam. Bắc Kạn có sự phân hóa khí hậu theo mùa rõ rệt về nhiệt độ, lượng mưa, độ dài ngày và đêm.

Thời gian gần đây, trên địa bàn tỉnh đã xuất hiện những biểu hiện của h 2 BĐKH như các đợt mưa với cường độ lớn gây lũ quét, lũ bùn đất, sạt lở…khiến ô nhiễm môi trường, ảnh hưởng nghiêm trọng tới quá trình sản xuất nông nghiệp và động sinh kế của người dân. Dương Sơn là một xã thuộc huyện Na Rì – tỉnh Bắc Kạn, nơi có tới gần 100% là dân tộc thiểu số. Trên địa bàn xã những năm gần đây đã xảy ra một số hiện tượng thời tiết cực đoan như: giá rét, lũ quét gây sạt lở đất hoặc xuất hiện nắng nóng kỷ lục, gió lốc làm một số ngôi nhà bị tốc mái; nhiệt độ tăng cao làm bùng phát nạn châu chấu, nhện gié gây ảnh hưởng đến hoạt động sản xuất cũng như cuộc sống, sinh hoạt của người dân, đặc biệt là nhóm hộ dân tộc thiểu số có điều kiện sống khó khăn cũng như kinh nghiệm ứng phó BĐKH còn hạn chế. Xuất phát từ thực tế trên, tôi tiến hành nghiên cứu đề tài “Nghiên cứu hoạt động sinh kế của hộ dân tộc thiểu số xã Dương Sơn, huyện Na Rì, tỉnh Bắc Kạn trong bối cảnh BĐKH”.

Mục tiêu nghiên cứu của đề tài 1. Mục tiêu chung Đánh giá được thực trạng về những tác động của BĐKH đến đời sống và các hoạt động sản xuất của các hộ dân tộc thiểu số tại xã Dương Sơn, huyện Na Rì, tỉnh Bắc Kạn.