Sinh Kế Của Người Mường Ở Xã Cẩm Lương, Huyện Cẩm Thủy, Tỉnh Thanh Hóa

Luận án tiến sĩ phân tích sinh kế của người mường ở xã cẩm lương huyện cẩm thủy tỉnh thanh hóa hiện nay, xây dựng cơ sở lý luận, kiểm chứng thực nghiệm, đóng góp tri thức mới cho

• Tác giả: Nguyễn Thế Anh
• Người hướng dẫn: PGS. Bùi Xuân Đính
• Trường học: Học viện Khoa học xã hội
• Chuyên ngành: Nhân học
• Đề tài: Sinh Kế Của Người Mường Tại Xã Cẩm Lương, Huyện Cẩm Thủy, Tỉnh Thanh Hóa Hiện Nay
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC CÁC HỘP PHỎNG VẤN
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ GIỚI THIỆU NGƯỜI MƯỜNG Ở ĐỊA BÀN NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu
• 1.1.1. Những nghiên cứu về sinh kế các tộc người
• 1.1.2. Nghiên cứu về người Mường và hoạt động sinh kế của người Mường
• 1.2. Cơ sở lý thuyết của luận án
• 1.2.1. Các khái niệm cơ bản
• 1.3. Giới thiệu người Mường ở địa bàn nghiên cứu
• 1.3.1. Vài nét về xã Cẩm Lương
• 1.3.2. Người Mường ở xã Cẩm Lương
• 1.4. Tiểu kết Chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: CÁC HOẠT ĐỘNG SINH KẾ SẢN XUẤT VÀ KHAI THÁC CÁC SẢN VẬT TỰ NHIÊN
• 2.1. Các nguồn vốn của hoạt động sinh kế sản xuất và khai thác tự nhiên
• 2.1.1. Vốn tự nhiên
• 2.1.2. Vốn vật chất
• 2.1.3. Vốn tài chính
• 2.1.4. Vốn con người
• 2.2. Lâm nghiệp và khai thác các sản vật tự nhiên
• 2.3. Thủ công nghiệp và đi làm công nhân các doanh nghiệp
• 2.4. Tiểu kết Chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: CÁC HOẠT ĐỘNG DỊCH VỤ
• 3.1. Các nguồn vốn cho hoạt động dịch vụ
• 3.2. Nhìn nhận chung về các hoạt động dịch vụ ở xã Cẩm Lương hiện nay
• 3.3. Hoạt động dịch vụ du lịch ở khu Suối cá Cẩm Lương
• 3.3.1. Những tiền đề khách quan cho sự hình thành các hoạt động dịch vụ du lịch và khu du lịch Suối cá
• 3.3.2. Các hình thức dịch vụ du lịch đầu tiên
• 3.3.3. Các hình thức dịch vụ du lịch ở khu vực Suối cá Cẩm Lương
• 3.4. Tiểu kết Chương 3
• 4. CHƯƠNG 4: MỘT VÀI BÀN LUẬN TỪ NGHIÊN CỨU SINH KẾ HIỆN NAY CỦA NGƯỜI MƯỜNG XÃ CẨM LƯƠNG
• 4.1. Đánh giá biến đổi sinh kế của người Mường xã Cẩm Lương
• 4.1.1. Những mặt tích cực, hiệu quả
• 4.1.2. Những mặt chưa hiệu quả
• 4.1.3. Nhìn nhận biến đổi sinh kế từ góc nhìn Dân tộc học/Nhân học
• 4.2. Những thuận lợi và khó khăn về sinh kế hiện nay của người Mường xã Cẩm Lương
• 4.2.1. Những thuận lợi
• 4.2.2. Những khó khăn
• 4.3. Một số đề xuất, kiến nghị từ kết quả nghiên cứu
• 4.3.1. Cơ sở của đề xuất kiến nghị
• 4.3.2. Các kiến nghị cụ thể
• 4.4. Tiểu kết Chương 4
• CHÚ THÍCH
• CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Về Sinh Kế Người Mường Tại Thanh Hóa

Nghiên cứu về sinh kế của các tộc người, đặc biệt là người Mường, đã thu hút sự quan tâm của nhiều học giả trong và ngoài nước. Các công trình nghiên cứu tập trung vào nhiều khía cạnh khác nhau, từ hoạt động nông nghiệp truyền thống đến những biến đổi trong bối cảnh kinh tế - xã hội hiện đại. Việc tìm hiểu về sinh kế người Mường không chỉ giúp làm sáng tỏ đặc điểm văn hóa tộc người mà còn cung cấp cơ sở khoa học cho việc xây dựng các chính sách phát triển bền vững. Các nghiên cứu trước đây đã chỉ ra rằng sinh kế có mối quan hệ mật thiết với môi trường sống, thiết chế xã hội và các yếu tố văn hóa của cộng đồng. Do đó, việc tiếp cận sinh kế dưới góc độ liên ngành là vô cùng quan trọng để có cái nhìn toàn diện và sâu sắc.

1.1. Các Nghiên Cứu Về Sinh Kế Của Các Tộc Người Trên Thế Giới

Nhiều công trình nghiên cứu của các học giả nước ngoài đã tập trung vào sinh kế của các tộc người, đặc biệt là trong lĩnh vực nông nghiệp. Các nghiên cứu này thường xem xét các yếu tố như nguồn vốn, kỹ thuật canh tác, và tác động của các chính sách đến sinh kế của người dân. Các nghiên cứu này cung cấp một cái nhìn tổng quan về các phương thức mưu sinh khác nhau trên thế giới và giúp chúng ta hiểu rõ hơn về vai trò của sinh kế trong sự phát triển của các cộng đồng.

1.2. Tình Hình Nghiên Cứu Về Sinh Kế Người Mường Tại Việt Nam

Các nghiên cứu về sinh kế người Mường tại Việt Nam tập trung chủ yếu vào các hoạt động nông nghiệp truyền thống, khai thác tài nguyên thiên nhiên và các nghề thủ công gia đình. Các nghiên cứu này thường nhấn mạnh vai trò của các yếu tố văn hóa và xã hội trong việc định hình sinh kế của người dân. Tuy nhiên, cần có thêm nhiều nghiên cứu để làm rõ những biến đổi trong sinh kế của người Mường trong bối cảnh hiện đại, đặc biệt là dưới tác động của quá trình đô thị hóa và phát triển du lịch.

II. Vấn Đề Sinh Kế Của Người Mường Ở Cẩm Lương Thanh Hóa

Xã Cẩm Lương, huyện Cẩm Thủy, tỉnh Thanh Hóa, là nơi sinh sống lâu đời của người Mường. Tuy nhiên, quá trình thay đổi sinh kế của đồng bào cũng như việc quy hoạch phát triển của các ngành, các cấp tại tỉnh Thanh Hóa, huyện Cẩm Thủy đang đặt ra nhiều vấn đề cần quan tâm giải quyết. Nghiên cứu sinh kế của người Mường ở xã Cẩm Lương không chỉ hiểu thêm đặc điểm văn hóa Mường mà còn tạo cơ sở khoa học để đề ra các giải pháp giúp đồng bào phát triển bền vững. Với những ý nghĩa khoa học và thực tiễn trên, việc nghiên cứu về sinh kế của người Mường tại đây là vô cùng cần thiết.

2.1. Thách Thức Từ Biến Đổi Khí Hậu Đến Sinh Kế Nông Nghiệp

Biến đổi khí hậu đang gây ra những tác động tiêu cực đến sinh kế nông nghiệp của người Mường ở Cẩm Lương. Tình trạng hạn hán, lũ lụt, và sâu bệnh ngày càng gia tăng, gây ảnh hưởng đến năng suất cây trồng và vật nuôi. Điều này đòi hỏi cần có những giải pháp thích ứng và giảm thiểu tác động của biến đổi khí hậu để bảo vệ sinh kế của người dân.

2.2. Áp Lực Từ Phát Triển Du Lịch Lên Bản Sắc Văn Hóa Mường

Phát triển du lịch tại khu vực Suối cá Cẩm Lương mang lại cơ hội kinh tế cho người Mường, nhưng đồng thời cũng đặt ra những thách thức đối với việc bảo tồn bản sắc văn hóa. Việc thương mại hóa các giá trị văn hóa truyền thống có thể dẫn đến sự mai một và biến dạng của văn hóa Mường. Cần có những giải pháp để phát triển du lịch một cách bền vững, vừa mang lại lợi ích kinh tế cho người dân, vừa bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Sinh Kế Của Người Mường Thanh Hóa

Để nghiên cứu về sinh kế hiện nay của người Mường ở xã Cẩm Lương, chúng tôi dựa trên cơ sở lý luận là phép biện chứng của Chủ nghĩa duy vật lịch sử với nội dung chủ đạo là, khi xem xét bất kỳ sự vật, hiện tượng nào đều phải đặt trong mối liên hệ với các yếu tố khác. Nghiên cứu sinh kế hiện nay được đặt trong mối quan hệ biện chứng với các yếu tố của môi trường tự nhiên, thiết chế xã hội, các đặc điểm văn hóa, điều kiện lịch sử của cư dân, các chính sách của Nhà nước; đồng thời đặt sinh kế hiện nay trong mối quan hệ với sinh kế truyền thống … Với chủ đề và đối tượng nghiên cứu là sinh kế hiện nay của người Mường, luận án vận dụng cách tiếp cận của hai lý thuyết là lý thuyết Khung sinh kế bền vững và lý thuyết Biến đổi văn hóa.

3.1. Sử Dụng Phương Pháp Điền Dã Dân Tộc Học Để Thu Thập Dữ Liệu

Phương pháp điền dã Dân tộc học là phương pháp chính được sử dụng trong nghiên cứu này. Nghiên cứu sinh đã thực hiện nhiều chuyến điền dã, trong đó hai chuyến từ 28/4 đến 5/5/2016 và từ 24/12 đến 31/12/2017 có sự chỉ đạo trực tiếp của giáo viên hướng dẫn tại thực địa. Trong các chuyến điền dã, nghiên cứu sinh sử dụng các thao tác: Quan sát, Quan sát tham dự, Phỏng vấn Dân tộc học.

3.2. Phân Tích Dữ Liệu Định Tính Và Định Lượng Về Kinh Tế Hộ Gia Đình

Luận án còn sử dụng phương pháp tìm hiểu lịch sử kinh tế hộ gia đình để thấy được cách thức mưu sinh của người Mường nói chung, những trường hợp được tìm hiểu nói riêng. Để làm rõ các khía cạnh liên quan đến sinh kế hiện nay của người Mường tại địa bàn nghiên cứu, luận án sử dụng các phương pháp phân tích, diễn giải, phương pháp thống kê và phương pháp so sánh.

IV. Hoạt Động Sinh Kế Sản Xuất Và Khai Thác Tự Nhiên Của Người Mường

Các nguồn vốn của hoạt động sinh kế sản xuất và khai thác tự nhiên bao gồm vốn tự nhiên, vốn vật chất, vốn tài chính và vốn con người. Người Mường ở Cẩm Lương chủ yếu dựa vào làm ruộng nước, kết hợp làm nương rẫy và khai thác các nguồn lợi tự nhiên, làm nghề thủ công gia đình. Từ các hình thức sinh kế này, người Mường đã tạo lập nên một xã hội Mường, một nền văn hóa Mường, với những đặc điểm riêng rất rõ nét.

4.1. Nông Nghiệp Thanh Hóa Trồng Lúa Nước Và Các Loại Cây Hoa Màu

Trồng lúa nước là hoạt động nông nghiệp chủ đạo của người Mường ở Cẩm Lương. Bên cạnh đó, người dân còn trồng các loại cây hoa màu như ngô, khoai, sắn để tăng thêm thu nhập. Tuy nhiên, năng suất cây trồng còn thấp do điều kiện canh tác còn lạc hậu và ảnh hưởng của thời tiết.

4.2. Lâm Nghiệp Và Khai Thác Các Sản Vật Tự Nhiên Từ Rừng

Khai thác các sản vật tự nhiên từ rừng như măng, nấm, rau rừng là một nguồn thu nhập quan trọng của người Mường. Tuy nhiên, việc khai thác quá mức có thể gây ảnh hưởng đến môi trường và nguồn tài nguyên thiên nhiên. Cần có những biện pháp quản lý và khai thác bền vững để bảo vệ nguồn tài nguyên này.

V. Phát Triển Du Lịch Cộng Đồng Ảnh Hưởng Đến Sinh Kế

Hoạt động dịch vụ du lịch ở khu Suối cá Cẩm Lương đã tạo ra những cơ hội mới cho sinh kế của người Mường. Tuy nhiên, quá trình này cũng đặt ra những thách thức về quản lý và phân chia lợi ích. Cần có những giải pháp để đảm bảo rằng người Mường được hưởng lợi một cách công bằng từ hoạt động du lịch và bảo tồn được bản sắc văn hóa của mình.

5.1. Các Hình Thức Dịch Vụ Du Lịch Tại Khu Vực Suối Cá Cẩm Lương

Các hình thức dịch vụ du lịch tại khu vực Suối cá Cẩm Lương bao gồm bán hàng lưu niệm, ăn uống, cho thuê đồ bơi, và các dịch vụ vui chơi giải trí. Các dịch vụ này do người Mường địa phương cung cấp, tạo ra nguồn thu nhập ổn định cho nhiều hộ gia đình.

5.2. Tác Động Của Du Lịch Đến Thu Nhập Bình Quân Của Người Dân

Hoạt động du lịch đã góp phần nâng cao thu nhập bình quân của người dân ở Cẩm Lương. Tuy nhiên, sự phân bố lợi ích từ du lịch còn chưa đồng đều, và cần có những giải pháp để đảm bảo rằng tất cả người dân đều được hưởng lợi từ hoạt động này.

VI. Đề Xuất Giải Pháp Phát Triển Sinh Kế Bền Vững Cho Người Mường

Để phát triển sinh kế bền vững cho người Mường ở Cẩm Lương, cần có những giải pháp đồng bộ trên nhiều lĩnh vực. Các giải pháp này cần tập trung vào việc nâng cao năng lực sản xuất, đa dạng hóa sinh kế, bảo tồn văn hóa Mường, và bảo vệ môi trường. Đồng thời, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cấp chính quyền, các tổ chức xã hội, và cộng đồng địa phương để đảm bảo rằng các giải pháp được thực hiện một cách hiệu quả và bền vững.

6.1. Đầu Tư Vào Giáo Dục Và Đào Tạo Nguồn Nhân Lực Địa Phương

Đầu tư vào giáo dục và đào tạo nguồn nhân lực địa phương là yếu tố then chốt để phát triển sinh kế bền vững. Cần nâng cao trình độ học vấn và kỹ năng nghề nghiệp cho người Mường để họ có thể tham gia vào các hoạt động kinh tế có giá trị gia tăng cao hơn.

6.2. Hỗ Trợ Phát Triển Du Lịch Cộng Đồng Gắn Với Bảo Tồn Văn Hóa

Cần hỗ trợ phát triển du lịch cộng đồng gắn với bảo tồn văn hóa Mường. Điều này đòi hỏi cần có sự tham gia tích cực của cộng đồng địa phương trong việc quản lý và phát triển du lịch, đồng thời bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Bối cảnh phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số tại Việt Nam trong tiến trình Đổi mới, công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập kinh tế quốc tế đang đặt ra những chuyển dịch sâu sắc về cấu trúc sinh kế. Tại khu vực miền núi phía Bắc và Bắc Trung Bộ, sự chuyển đổi từ nền kinh tế tự cấp tự túc dựa trên canh tác lúa nước thung lũng kết hợp nương rẫy sang nền kinh tế hàng hóa, dịch vụ và du lịch sinh thái - tâm linh diễn ra với nhiều gam màu đan xen. Luận án tiến sĩ Nhân học với đề tài "Sinh kế của người Mường ở xã Cẩm Lương, huyện Cẩm Thủy, tỉnh Thanh Hóa hiện nay" do nghiên cứu sinh Nguyễn Thế Anh thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Bùi Xuân Đính và PGS. Trần Văn Thức (Học viện Khoa học xã hội - Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam, 2019, Mã số: 9 31 03 02) là công trình tiên phong tiếp cận vi mô, toàn diện và hệ thống về sinh kế tộc người Mường ở vùng ngoại vi Tây Thanh Hóa.

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) được xác định rõ nét: Mặc dù các công trình kinh điển của Jeanne Cuisinier (1948), Nguyễn Từ Chi (1982), Vương Xuân Tình (2004), Nguyễn Ngọc Thanh (2014) đã phác thảo bức tranh tổng thể về văn hóa và phương thức mưu sinh của người Mường tại "cái nôi" Hòa Bình, nhưng việc nghiên cứu sinh kế của người Mường ở Thanh Hóa - đặc biệt là tại các vùng bán sơn địa có sự đan xen giữa cảnh quan thung lũng, sông Mã và tài nguyên du lịch tâm linh đặc thù - vẫn còn bị bỏ ngỏ. Các nghiên cứu trước đó chưa làm rõ được cơ chế biến đổi và khả năng thích ứng của 5 nguồn vốn sinh kế (tự nhiên, vật chất, tài chính, con người, xã hội) khi có xung lực đột phá từ hạ tầng giao thông và dịch vụ du lịch sinh thái.

Câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết được định hình nhất quán:

• Câu hỏi nghiên cứu 1 (RQ1): Thực trạng các dạng thức sinh kế truyền thống và hiện đại của người Mường ở xã Cẩm Lương được cấu trúc như thế nào qua lăng kính 5 nguồn vốn sinh kế?
• Câu hỏi nghiên cứu 2 (RQ2): Những nhân tố nào (đặc biệt là bước ngoặt hạ tầng năm 2005 và tài nguyên Suối cá thần) đã thúc đẩy sự biến đổi sinh kế và phân hóa kinh tế không gian giữa các thôn bản?
• Câu hỏi nghiên cứu 3 (RQ3): Những mâu thuẫn, rủi ro và rào cản nội tại nào đang đe dọa tính bền vững của sinh kế tộc người Mường trong bối cảnh kinh tế thị trường?
• Giả thuyết nghiên cứu 1 (H1): Sự chuyển đổi sinh kế của người Mường Cẩm Lương không làm triệt tiêu hoàn toàn sinh kế truyền thống mà diễn ra theo xu hướng đa dạng hóa, kết hợp thích ứng giữa nông nghiệp thương phẩm và dịch vụ du lịch.
• Giả thuyết nghiên cứu 2 (H2): Việc phá vỡ thế cô lập địa lý thông qua xây dựng cầu treo (2005) và tuyến đường liên xã (2010) là biến số ngoại sinh quyết định tốc độ và chiều sâu của quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế hộ gia đình.

Khung lý thuyết của công trình tích hợp chặt chẽ giữa Khung sinh kế bền vững (Sustainable Livelihoods Framework - SLF) của DFID/Chambers & Conway (1992), Scoones (1998) và Lý thuyết Biến đổi văn hóa (Cultural Transition Theory) của Koos Neefjes (2000), Dube (1988) cùng các quan điểm dân tộc học Xô Viết về văn hóa mưu sinh. Đóng góp đột phá của luận án là đã lượng hóa và mô hình hóa bức tranh sinh kế trên phạm vi toàn xã Cẩm Lương với quy mô tự nhiên 1.594,94 ha và dân số 769 hộ, 3.596 nhân khẩu (người Mường chiếm 79,71% số hộ và 77,53% số khẩu tại 6 thôn: Kim Mẫm 1, Kim Mẫm 2, Lương Ngọc, Lương Hòa, Lương Thuận, Xủ Xuyên), lấy lát cắt thời gian trọng tâm giai đoạn 2005 - 2018 để kiểm chứng thực nghiệm.

Literature Review và Positioning

Nghiên cứu sinh kế tộc người trong nhân học kinh tế đã trải qua nhiều giai đoạn phát triển với những luồng học thuật phong phú. Trên bình diện quốc tế, các nghiên cứu nền tảng về sinh kế nông nghiệp của V. Nikitin (1986) trong Sự xuất hiện và phát triển của nông nghiệp khẳng định trồng trọt là phát minh thúc đẩy tích lũy tài sản và phân tầng xã hội; N. Tsêbốcsarốp (1978) nhấn mạnh đặc trưng văn hóa nông nghiệp Đông Nam Á chịu sự định đoạt bởi hoàn cảnh tự nhiên và phát triển kinh tế - xã hội nhưng được củng cố vững chắc bởi truyền thống; G. Gromop và IU. Novichkop (1984) đặt kỹ thuật nông nghiệp trong mối liên hệ mật thiết với địa lý tự nhiên và lịch sử tộc người. Schultz và Robert H. Lavenda (1990) phân định rõ các cấp độ của "phương thức sinh tồn" từ thu lượm đến nông nghiệp thâm canh, cơ giới hóa. Về mặt lý thuyết sinh kế, Carney & Conway (1992), Hussein & Nelson (1998), Scoones (1998), Koos Neefjes (2000) đã chuẩn hóa khung phân tích 5 nguồn vốn và tính dễ bị tổn thương.

Ở Việt Nam, dòng nghiên cứu sinh kế tộc người khởi nguồn từ các công trình tổng quan của Viện Dân tộc học (1978, 2014, 2015, 2016), Vương Hoàng Tuyên (1963), Mạc Đường (1964), Bùi Minh Đạo (2000) về trồng trọt Tây Nguyên, Trần Bình (2004, 2006) về tập quán mưu sinh miền núi phía Bắc, Bùi Xuân Đính và Nguyễn Ngọc Thanh (2010) về kinh tế - xã hội vùng biên giới. Riêng về người Mường, công trình kinh điển Les Mường của Jeanne Cuisinier (1948), các nghiên cứu của Nguyễn Từ Chi (1982), Bùi Văn Kín (1972), Nguyễn Dương Bình (1978), Vương Xuân Tình (2004) tại Tân Lạc (Hòa Bình), Nguyễn Phú Trường (2014), Trịnh Thị Hạnh (2015) đã tạo nên hệ thống dữ liệu đồ sộ. Tại Thanh Hóa, các tác giả Vương Anh (1987), Hoàng Anh Nhân (1995), Cao Sơn Hải (2004), Mai Văn Tùng (2008), Trịnh Hồng Lệ (2012) chủ yếu tiếp cận dưới góc độ văn học dân gian và tri thức địa phương; Nguyễn Việt Đức (Nguyen Viet Duc, 2013 tại Đại học Victoria Wellington) phân tích mối quan hệ giữa sinh kế và giáo dục tại Cẩm Thủy.

Cuộc tranh luận học thuật cốt lõi diễn ra giữa hai trường phái: Một bên cho rằng kinh tế thị trường và du lịch hóa tạo ra sự đứt gãy văn hóa, làm tha hóa tài nguyên cộng đồng và gia tăng tính bấp bênh (tiêu biểu như luận điểm của Li Ya-Juan, 2012 khi nghiên cứu du lịch tộc người tại Quý Châu, Tây Nam Trung Quốc); bên còn lại khẳng định tính năng động nội sinh của tộc người bản địa thông qua việc tái cấu trúc các nguồn vốn văn hóa - xã hội để thích ứng linh hoạt (tương đồng với phát hiện của Mahdi & Sivakoti, 2014 tại Tây Sumatra, Indonesia và Kasi Eswarappa, 2010 về tộc người Sugali ở Andhra Pradesh, Ấn Độ). Luận án của Nguyễn Thế Anh định vị chính xác vào khoảng trống này: chứng minh người Mường Cẩm Lương không thụ động chịu tác động mà chủ động chuyển hóa "vốn tự nhiên thiêng" thành sinh kế dịch vụ du lịch độc đáo, đồng thời thâm canh hóa nông nghiệp thương phẩm để thích ứng với quá trình phá vỡ thế cô lập không gian.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án đã mở rộng và làm phong phú Khung sinh kế bền vững của DFID khi áp dụng vào bối cảnh một tộc người thiểu số có cấu trúc xã hội - sinh thái chuyển đổi nhanh:

1. Bản địa hóa hệ thống 5 nguồn vốn sinh kế: Luận án chứng minh các nguồn vốn không tồn tại tách rời mà có sự tương tác chuyển hóa biện chứng. Điển hình là việc chuyển đổi Vốn tự nhiên (dòng suối Ngọc và đàn cá dốc Spinibarbus denticulatus) kết hợp với Vốn xã hội (niềm tin tâm linh, hương ước bảo vệ cá thần) thành Vốn kinh tế - tài chính (doanh thu dịch vụ du lịch, bán sản vật núi rừng) và Vốn vật chất (hạ tầng quầy hàng, nhà nghỉ, dịch vụ ẩm thực).
2. Thách thức thuyết tiền định môi trường: Bằng chứng thực địa bác bỏ quan điểm cho rằng điều kiện tự nhiên hiểm trở, cô lập (ba mặt giáp sông Mã, một mặt núi đá) hoàn toàn kìm hãm sự phát triển. Ngược lại, điều kiện bất lợi đó đã tôi luyện tri thức bản địa và văn hóa dự trữ lương thực bền vững, để khi có sự khai thông hạ tầng, năng lực thích ứng của người Mường bùng nổ mạnh mẽ.
3. Mô hình hóa lý thuyết: Đề xuất mô hình Chuyển dịch sinh kế thích ứng đa tuyến (Multi-linear Adaptive Livelihood Transition Model), phản ánh 3 mệnh đề lý thuyết:
   • Mệnh đề 1 (P1): Sự hoàn thiện hạ tầng kết nối là điều kiện cần, nhưng tri thức văn hóa bản địa và vốn xã hội họ tộc mới là điều kiện đủ để định hình sự thành công của chuyển dịch sinh kế.
   • Mệnh đề 2 (P2): Tính linh thiêng của tài nguyên thiên nhiên hoạt động như một cơ chế tự kiểm soát (self-regulation) bảo tồn vốn tự nhiên trước áp lực khai thác quá mức của thị trường du lịch.
   • Mệnh đề 3 (P3): Phân hóa sinh kế trong cùng một không gian tộc người tỷ lệ thuận với mức độ tiếp cận các trục giao thông huyết mạch và tài nguyên du lịch độc quyền.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án là sự hợp nhất liên ngành giữa Nhân học văn hóa, Kinh tế học phát triển và Địa lý nhân văn:

• Khung phân tích DFID cải tiến: Bổ sung biến số "Thể chế văn hóa tộc người và Tri thức bản địa" vào trung tâm của chu trình chuyển đổi vốn.
• Tiếp cận hệ thống sinh thái nhân văn: Đặt sinh kế người Mường trong mối liên hệ hữu cơ giữa môi trường thung lũng đá vôi Trường Sinh - Pù Luông, lưu vực sông Mã và các thiết chế làng bản truyền thống.
• Định nghĩa các khái niệm cốt lõi: Luận án định vị rõ: "sinh kế bao gồm các khả năng, các tài sản (bao gồm cả các nguồn lực vật chất và xã hội) và các hoạt động cần thiết để kiếm sống" (theo định nghĩa của DFID), đồng thời khẳng định luận điểm nhân học kinh điển: "cách mưu sinh như thế nào, văn hóa ấy".
• Điều kiện biên (Boundary conditions): Mô hình áp dụng tối ưu cho các cộng đồng tộc người thiểu số cư trú tại thung lũng miền núi có tài nguyên cảnh quan/tâm linh đặc thù và đang trong giai đoạn chuyển đổi hạ tầng kết nối từ cô lập sang mở cửa liên vùng.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án xác lập lập trường nhận thức luận dựa trên Thuyết hiện thực phê phán (Critical Realism) kết hợp Diễn giải luận (Interpretivism). Nghiên cứu sử dụng thiết kế hỗn hợp định tính làm chủ đạo (Qualitative-dominant mixed methods) kết hợp xử lý dữ liệu thống kê kinh tế - xã hội vi mô. Thiết kế đa cấp độ (Multi-level design) được triển khai qua 3 tầng:

• Cấp độ toàn xã (Macro/Commune level): Phân tích toàn diện 6 thôn với tổng diện tích 1.594,94 ha và 769 hộ dân.
• Cấp độ cụm thôn chức năng (Meso/Village level): So sánh đối sánh sâu giữa thôn Lương Thuận (điển hình chuyển đổi cơ cấu cây trồng nông nghiệp sang cây mía) và thôn Lương Ngọc (điển hình chuyển dịch sang dịch vụ du lịch Suối cá).
• Cấp độ hộ gia đình và cá nhân (Micro/Household level): Phân tích cấu trúc vốn và chiến lược mưu sinh của các nhóm hộ điển hình.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Chiến lược chọn mẫu mục đích (purposive sampling) được áp dụng nghiêm ngặt trên tập mẫu 603 hộ Mường (chiếm 79,71% tổng số hộ toàn xã). Nghiên cứu sinh tiến hành các đợt điền dã dân tộc học kéo dài từ năm 2015 đến 2018, trong đó có hai đợt điền dã chuyên sâu dưới sự hướng dẫn trực tiếp của giáo viên hướng dẫn tại thực địa: Đợt 1 từ ngày 28/4 đến 5/5/2016 và Đợt 2 từ ngày 24/12 đến 31/12/2017.

Các kỹ thuật thu thập dữ liệu chuyên sâu bao gồm:

• Quan sát tham dự (Participant Observation): Trực tiếp tham gia cùng người dân vào các khâu bừa ruộng, trồng, chăm sóc và thu hoạch mía, chăm sóc cá lồng ven sông Mã; tham gia bán hàng, chặt tre, vót đũa tại khu du lịch Suối cá; dự sinh hoạt gia đình và nghi lễ cộng đồng.
• Phỏng vấn sâu dân tộc học (In-depth Ethnographic Interviews): Thực hiện với các nhóm đối tượng mục tiêu: bô lão, trưởng họ, thầy cúng (thu thập lịch sử tụ cư, tri thức bản địa); các chủ hộ trồng mía, hộ nuôi cá lồng, chủ gia trại chăn nuôi, hộ kinh doanh dịch vụ Suối cá, người thu hái lâm sản.
• Thảo luận nhóm trọng tâm (FGDs): Tổ chức tại thôn Lương Ngọc (nhóm người cao tuổi làm dịch vụ), thôn Lương Thuận (nhóm hộ thâm canh mía) và trụ sở xã (nhóm cán bộ UBND và địa chính xã).
• Hồi cố lịch sử kinh tế hộ (Household Economic History): Truy nguyên biến động tài sản, thu nhập và việc làm của các hộ gia đình qua các mốc thời gian trước và sau năm 2005.

Tính giá trị (Validity) và độ tin cậy (Reliability) được đảm bảo thông qua Tam giác hóa (Triangulation): đối chiếu chéo giữa dữ liệu phỏng vấn sâu người dân với biên bản kiểm kê đất đai của địa chính xã, sổ sách theo dõi dư nợ của Ngân hàng Chính sách Xã hội và báo cáo kinh tế thường niên của UBND xã Cẩm Lương.

Data và phân tích

Dữ liệu địa mạo và đất đai thể hiện rõ cơ cấu tự nhiên của xã Cẩm Lương năm 2015: Tổng diện tích tự nhiên là 1.594,94 ha, trong đó Đất nông nghiệp, lâm nghiệp, thủy sản chiếm 1.295,97 ha (81,25%, gồm đất nông nghiệp 297,00 ha, đất lâm nghiệp 991,21 ha, đất thủy sản 7,76 ha); Đất ở và đất chuyên dùng chiếm 205,55 ha (12,90%, gồm đất ở 65,79 ha, đất chuyên dùng 120,19 ha); Đất sông suối chiếm 79,86 ha (5,00%); Đất chưa sử dụng chiếm 13,56 ha (0,85%).

Về cơ cấu dân số (số liệu tháng 8/2017 của Ban Công an xã Cẩm Lương), toàn xã có 769 hộ với 3.596 nhân khẩu, phân bố tại 6 thôn:

TT	Tên thôn	Hộ Mường	Khẩu Mường	Hộ Việt	Khẩu Việt	Hộ khác	Khẩu khác
1	Xủ Xuyên	27	104	108	390	01	08
2	Kim Mẫm 1	98	419	31	128	0	02
3	Kim Mẫm 2	128	504	02	20	0	02
4	Lương Ngọc	148	593	22	96	0	07
5	Lương Hòa	94	391	01	15	0	05
6	Lương Thuận	108	398	01	20	0	05
Tổng	Toàn xã	603 (79,71%)	2.409 (77,53%)	165 (21,45%)	669	01	29

Dữ liệu định tính từ các hộp phỏng vấn (Hộp 2.1 đến 4.2) được phân tích theo phương pháp phân tích chủ đề (Thematic Analysis), kết hợp thống kê mô tả diễn tiến dư nợ ngân hàng (2015 - 2017), diện tích cây trồng và số lượng hộ làm dịch vụ du lịch qua các năm.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Hạ tầng giao thông là xung lực tái cấu trúc không gian sinh kế: Luận án chỉ ra rằng trước năm 2005, Cẩm Lương là một "ốc đảo" khép kín do sông Mã bao bọc 3 mặt, giao thông phụ thuộc hoàn toàn vào thuyền độc mộc qua 2 bến đò ngang (Xủ Xuyên và Cẩm Thạch) thường xuyên bị gián đoạn vào mùa lũ (tháng 8 - 10). Dữ liệu lịch sử khẳng định: "Trước tháng 9 - 2005, khi cầu treo qua sông chưa được bắc, Cẩm Lương như một 'ốc đảo' ở bên kia sông Mã." Việc thông xe cầu treo tháng 9/2005 nối Quốc lộ 217 và mở đường qua đèo Hang Bò năm 2010 sang đường Hồ Chí Minh đã kích hoạt sự chuyển đổi từ kinh tế tự cấp tự túc sang kinh tế mở.
2. Phân hóa sinh kế sâu sắc giữa các thôn bản nội xã:
   • Thôn Lương Ngọc tận dụng lợi thế Suối cá thần dài hơn 200m với mật độ hàng nghìn cá thể cá Bỗng/cá Dốc (Spinibarbus denticulatus, trọng lượng từ 2 - 8 kg, cá chúa tới 30 kg) đã chuyển dịch mạnh mẽ sang thương mại - dịch vụ du lịch (bán hàng lưu niệm, đặc sản núi rừng, vót đũa tre, câu lạc bộ nhiếp ảnh, dịch vụ ăn uống).
   • Thôn Lương Thuận bứt phá nhờ chuyển đổi đất bãi và đất ruộng một vụ kém hiệu quả sang thâm canh cây mía nguyên liệu cung cấp cho nhà máy đường, đem lại thu nhập trung bình khá vượt trội so với trồng lúa truyền thống.
   • Các thôn Kim Mẫm 1, Kim Mẫm 2, Lương Hòa, Xủ Xuyên duy trì mô hình hỗn hợp: trồng lúa nước hai vụ (nhờ kiên cố hóa kênh mương), chăn nuôi gia súc, nuôi cá lồng ven 6km sông Mã và đẩy mạnh xuất khẩu lao động/công nhân khu công nghiệp.
3. Chuyển hóa Vốn tự nhiên thiêng thành Vốn kinh tế thông qua thiết chế cấm kỵ: Luận án phát hiện cơ chế bảo tồn độc đáo: Niềm tin tâm linh "đây là giống cá thần; sự phong phú và sung túc của đàn cá trên dòng suối đem lại sự bình yên no ấm cho cuộc sống của người Mường, nên truyền đời người dân trong làng luôn gìn giữ nuôi nấng; không ai dám bắt về nuôi, hoặc mổ ăn" đã bảo vệ nguyên vẹn đàn cá qua hàng trăm năm. Sau khi được phát sóng trên chương trình "Những chuyện lạ Việt Nam" (VTV3, 2004), nguồn vốn thiêng này lập tức chuyển hóa thành tài nguyên du lịch sinh thái - tâm linh cốt lõi của tỉnh Thanh Hóa.
4. Các nghịch lý và rủi ro sinh kế mới phát sinh:
   • Tính bấp bênh của dịch vụ tự phát: Tình trạng "mở quán rồi đóng quán sớm" (Hộp 3.1) hoặc đầu tư xây dựng nhà nghỉ nhưng không có khách lưu trú (Hộp 3.5) do du khách chỉ tham quan trong ngày, thiếu sản phẩm trải nghiệm đêm.
   • Mâu thuẫn phân chia lợi ích du lịch: Sự tranh chấp ngầm trong việc phân bổ nguồn thu vé tham quan giữa đơn vị quản lý, chính quyền địa phương và cộng đồng sở tại thôn Lương Ngọc (Hộp 4.2).
   • Rủi ro thị trường nông sản: Sự phụ thuộc độc canh vào cây mía tại Lương Thuận khiến người dân dễ tổn thương trước biến động giá thu mua và chính sách của nhà máy đường.

Implications đa chiều

• Về mặt lý luận: Làm phong phú phân ngành Nhân học kinh tế tại Việt Nam; cung cấp bằng chứng thực nghiệm khẳng định văn hóa tâm linh và tri thức bản địa là thành tố cấu thành của vốn sinh kế bền vững chứ không thuần túy là đối tượng bảo tồn tĩnh.
• Về phương pháp luận: Chuẩn hóa quy trình điền dã kết hợp tam giác hóa dữ liệu vi mô hộ gia đình, áp dụng hiệu quả cho các nghiên cứu chuyển dịch sinh kế tại các cộng đồng dân tộc thiểu số vùng thung lũng karst.
• Về chính sách và quản trị địa phương:
  • Quy hoạch phát triển du lịch cộng đồng (Homestay) bền vững tại Lương Ngọc, xây dựng chuỗi giá trị du lịch văn hóa Mường (ẩm thực xôi nếp nương, dệt thổ cẩm, diễn xướng cồng chiêng) thay vì bán hàng rong tự phát.
  • Tái cấu trúc cơ cấu cây trồng tại Lương Thuận, đa dạng hóa cây trồng cạn có giá trị kinh tế cao để giảm thiểu rủi ro độc canh cây mía.
  • Thiết lập cơ chế đồng quản lý (Co-management) và chia sẻ lợi ích công bằng từ nguồn thu vé Suối cá thần giữa ban quản lý di tích và cộng đồng người Mường sở tại.

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn thừa nhận các giới hạn nghiên cứu:

1. Giới hạn không gian và tính đại diện: Nghiên cứu chỉ tập trung tại 1 xã (Cẩm Lương), do đó một số phát hiện mang tính đặc thù gắn liền với tài nguyên Suối cá thần, khó khái quát hóa cho toàn bộ các nhóm Mường ở vùng núi cao khác.
2. Giới hạn chuỗi dữ liệu thời gian: Do hệ thống lưu trữ văn bản của địa phương còn nhiều bất cập, chuỗi số liệu thống kê kinh tế - tài chính định lượng chi tiết chỉ tập trung được trong giai đoạn 2015 - 2018.
3. Thiếu vắng mô hình kinh tế lượng chuyên sâu: Chưa lượng hóa mức độ đóng góp của từng loại vốn vào thu nhập hộ thông qua các mô hình hồi quy đa biến hoặc đo lường chỉ số tổn thương sinh kế (LVI - Livelihood Vulnerability Index).

Định hướng nghiên cứu tương lai:

• Hướng 1: Đánh giá tác động của biến đổi khí hậu và suy giảm mực nước ngầm dãy núi Trường Sinh đến hệ sinh thái Suối cá thần và sinh kế hạ lưu.
• Hướng 2: Nghiên cứu dòng di cư lao động trẻ ra các khu công nghiệp ngoại tỉnh và vai trò của nguồn kiều hối gửi về trong việc tái thiết vốn sinh kế hộ gia đình Mường.
• Hướng 3: Khảo sát so sánh xuyên tộc người (Cross-ethnic comparison) về mô hình thích ứng du lịch giữa người Mường (Thanh Hóa/Hòa Bình) và người Thái (Mai Châu/Bá Thước).

Tác động và ảnh hưởng

• Tác động học thuật: Cung cấp nguồn tư liệu dân tộc học gốc vô cùng giá trị về người Mường Tây Thanh Hóa; là tài liệu tham khảo chuẩn mực cho các chương trình đào tạo sau đại học ngành Nhân học, Dân tộc học, Văn hóa học và Phát triển nông thôn.
• Tác động chính sách: Cung cấp cơ sở khoa học thực chứng để Huyện ủy, HĐND, UBND huyện Cẩm Thủy và tỉnh Thanh Hóa xây dựng Đề án phát triển du lịch cộng đồng miền Tây Thanh Hóa gắn với bảo tồn văn hóa Mường đến năm 2030.
• Tác động kinh tế - xã hội: Giúp cộng đồng người Mường tại xã Cẩm Lương nhận diện rõ các điểm nghẽn trong quản lý kinh doanh dịch vụ, thúc đẩy việc gìn giữ môi trường cảnh quan Suối cá, bảo vệ rừng nguyên sinh dải Trường Sinh và bảo tồn các nghề thủ công truyền thống.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và học viên cao học: Tiếp cận khung phương pháp điền dã dân tộc học thực chứng và mô hình ứng dụng Khung sinh kế bền vững DFID vào bối cảnh vùng dân tộc thiểu số Việt Nam.
• Các nhà khoa học xã hội và nhân học: Kế thừa hệ thống dữ liệu vi mô về biến đổi văn hóa mưu sinh và kinh tế tộc người Mường giai đoạn Đổi mới.
• Cán bộ hoạch định chính sách cấp huyện/tỉnh: Nắm bắt thực trạng phân hóa kinh tế vi mô để thiết kế các gói tín dụng chính sách, chương trình khuyến nông và quy hoạch phân vùng du lịch phù hợp.
• Doanh nghiệp lữ hành và phát triển du lịch: Nhận diện tiềm năng phát triển các sản phẩm du lịch trải nghiệm văn hóa Mường đặc thù tại Cẩm Thủy.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì? Trả lời: Luận án đã mở rộng Khung sinh kế bền vững (DFID) bằng việc tích hợp khái niệm "Vốn tự nhiên thiêng" (Sacred Natural Capital). Công trình chứng minh rằng trong xã hội Mường, các thiết chế văn hóa tâm linh và cấm kỵ kiêng bắt cá thần không chỉ có chức năng tôn giáo mà trực tiếp đóng vai trò như một cơ chế bảo vệ vốn tự nhiên, tạo tiền đề để vốn tự nhiên này chuyển hóa hiệu quả thành vốn kinh tế - dịch vụ du lịch khi hạ tầng giao thông mở cửa.

2. Điểm đổi mới phương pháp luận so với các nghiên cứu trước đây? Trả lời: Thay vì phương pháp mô tả định tính thuần túy như các công trình dân tộc học truyền thống (Jeanne Cuisinier 1948, Trần Bình 2006), luận án kết hợp chặt chẽ giữa điền dã dân tộc học chuyên sâu (quan sát tham dự, phỏng vấn sâu, hồi cố lịch sử kinh tế hộ) với việc bóc tách số liệu hành chính - địa chính thực tế (1.594,94 ha đất, 769 hộ dân, biến động dư nợ ngân hàng 2015-2017) trên địa bàn 6 thôn bản, tạo ra độ tin cậy và giá trị thực chứng cao.

3. Phát hiện bất ngờ nhất từ dữ liệu thực địa là gì? Trả lời: Sự thất bại cục bộ của các mô hình kinh doanh dịch vụ hiện đại tự phát (như mở nhà nghỉ lưu trú hoặc quán bia/dịch vụ tiệc cưới - Hộp 3.2, 3.5). Nguyên nhân là do người Mường sao chép mô hình kinh tế vùng xuôi nhưng thiếu phân tích thị trường (khách tham quan Suối cá chủ yếu đi về trong ngày) và thiếu vốn con người (kỹ năng quản trị, tiếp thị du lịch), dẫn đến hiện tượng lãng phí vốn đầu tư vật chất.

4. Luận án có cung cấp quy trình nhân bản (Replication protocol) cho các địa bàn khác không? Trả lời: Có. Bộ công cụ phỏng vấn sâu, khung phân tích chuyển dịch 5 nguồn vốn gắn với các mốc biến cố hạ tầng (Infrastructure-triggered transition framework) và phương pháp đánh giá phân hóa không gian kinh tế thôn bản hoàn toàn có thể nhân rộng để nghiên cứu các cộng đồng dân tộc thiểu số khác tại vùng đệm các khu bảo tồn thiên nhiên và danh thắng quốc gia.

5. Chương trình nghị sự nghiên cứu 10 năm tới được phác thảo thế nào? Trả lời: Tập trung vào 3 trọng tâm: (1) Mô hình hóa lượng lượng biến đổi sinh kế dưới tác động của công nghệ số và kinh tế nền tảng (du lịch trực tuyến); (2) Đánh giá tác động liên thế hệ của quá trình phi nông nghiệp hóa đối với việc bảo tồn ngôn ngữ và tri thức dân gian Mường; (3) Nghiên cứu cơ chế chia sẻ quyền lợi tài nguyên thiên nhiên (ABS - Access and Benefit Sharing) tại các điểm du lịch tâm linh vùng thiểu số.

Kết luận

1. Khái quát thực trạng sinh kế: Luận án đã phác họa thành công bức tranh sinh kế toàn cảnh của người Mường xã Cẩm Lương giai đoạn 2005 - 2018, chứng minh sự chuyển dịch mạnh mẽ từ kinh tế nông - lâm nghiệp tự cấp tự túc sang cơ cấu sinh kế hỗn hợp đa dạng: nông nghiệp hàng hóa (cây mía Lương Thuận), dịch vụ du lịch tâm linh (Lương Ngọc) và kinh tế việc làm phi nông nghiệp.
2. Xác lập vai trò quyết định của hạ tầng: Khẳng định cầu treo sông Mã (2005) và tuyến đường qua đèo Hang Bò (2010) là các cú hích ngoại sinh phá vỡ thế cô lập địa lý, định hình lại không gian giao thương và phương thức sinh kế tộc người.
3. Làm rõ cơ chế thích ứng vốn sinh kế: Chứng minh tính năng động của người Mường trong việc huy động vốn xã hội và tri thức bản địa để bảo tồn và khai thác "vốn tự nhiên thiêng", tạo nguồn thu nhập phi nông nghiệp bền vững.
4. Chỉ ra các điểm nghẽn và tính tổn thương: Nhận diện chính xác các rủi ro độc canh nông sản, sự bấp bênh của dịch vụ du lịch mùa vụ, mâu thuẫn phân chia lợi ích vé tham quan và hạn chế về trình độ vốn con người của cư dân bản địa.
5. Mở ra các hướng nghiên cứu học thuật mới: Đặt nền móng cho các nghiên cứu tiếp nối về nhân học du lịch, sinh thái chính trị học (political ecology) và quản trị tài nguyên cộng đồng tại khu vực miền núi Bắc Trung Bộ.
6. Giá trị thực tiễn và ứng dụng bền vững: Cung cấp hệ thống giải pháp và khuyến nghị chính sách có tính khả thi cao, phục vụ trực tiếp cho chiến lược phát triển kinh tế - xã hội, xóa đói giảm nghèo bền vững và giữ gìn bản sắc văn hóa Mường tại huyện Cẩm Thủy, tỉnh Thanh Hóa trong thời kỳ hội nhập sâu rộng.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ GIỚI THIỆU NGƯỜI MƯỜNG Ở ĐỊA BÀN NGHIÊN CỨU 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu 1. Những nghiên cứu về sinh kế các tộc người Đến nay, đã có một khối lượng các công trình nghiên cứu của các học giả nước ngoài về sinh kế, trong đó chiếm số đông là các công trình liên quan đến hoạt động nông nghiệp… Liên quan đến lịch sử nghiên cứu của đề tài, có hai vấn đề cần tập trung làm rõ đó là tình hình nghiên cứu về sinh kế nói chung và nghiên cứu về sinh kế người Mường nói riêng.Một số công trình nghiên cứu về sinh kế của các học giả nước ngoài Sinh kế của các tộc người, các nhóm cư dân có nhiều hình thức khác nhau. Với người Mường, hoạt động sinh kế chủ yếu là nông nghiệp, nên chúng tôi trình bày một số công trình liên quan đến lĩnh vực này.

Trong Sự xuất hiện và phát triển của nông nghiệp, các tác giả V.Nikitin cho rằng, nông nghiệp xuất hiện ngay trong thời đại công xã nguyên thủy và là một trong những yếu tố thúc đẩy sự phát triển của năng suất lao động và sự tích lũy tài sản, dẫn tới chỗ củng cố và thịnh đạt của xã hội nguyên thủy. Từ đó, tác giả đã khẳng định, nông nghiệp là một trong những phát minh vĩ đại nhất của con người [125]. Khi bàn về nông nghiệp ở Đông Nam Á, N.Tsêbốcsarốp khẳng định, những đặc trưng văn hóa nông nghiệp của các dân tộc ở Đông Nam Á đã hình thành từ những điều kiện lịch sử nhất định và nó được định đoạt bởi sự phát triển kinh tế - xã hội và hoàn cảnh tự nhiên. Tuy vậy, những đặc trưng đó được cũng cố bởi truyền thống, trở thành những đặc điểm đối với các dân tộc 9 riêng biệt trong một thời kỳ lâu dài, dần dần biến mất với sự xuất hiện trong các dân tộc ấy nền nông nghiệp cơ giới hiện đại [145].

Trong công trình nghiên cứu về dân tộc học nông nghiệp, các tác giả G.Gromop và IU. Novichkop cho rằng, khi nghiên cứu các giải pháp trong làm nông nghiệp (kỹ thuật học nông nghiệp) cần phải xem xét đến những đặc điểm về điều kiện địa lý tự nhiên và kinh tế - xã hội mà các tộc người, các nhóm cư dân đang sống với điều kiện của các giai đoạn lịch sử [133]. Schultz và Robert H. Lavenda sử dụng các khái niệm “Phương cách sinh tồn”, “Phương thức mưu sinh” trong nghiên cứu kinh tế và cho rằng, con người tự tạo ra những cách thức sử dụng các mối quan hệ với môi trường tự nhiên và giữa họ với nhau để kiếm sống.

Sinh tồn là một từ được dùng để chỉ việc thỏa mãn những nhu cầu vật chất thiết yếu nhất trong quá trình sinh sống của con người, chủ yếu là nhu cầu về thức ăn, quần áo và chỗ ở. Những cách khác nhau mà con người ở các xã hội khác nhau dùng để thỏa mãn nhu cầu này được gọi là những phương thức sinh tồn… Nghiên cứu này chủ yếu đề cập đến sinh kế của các cư dân nông nghiệp, đã đưa ra một sơ đồ các thành tố hợp thành phương thức sinh tồn gồm hai thành tố phân theo ba cấp độ. Cấp một là thu lượm lương thực và sản xuất lương thực. Cấp độ hai, sản xuất lương thực lại gồm hai thành tố hợp thành là chăn nuôi và trồng trọt.

Cấp độ ba, trồng trọt gồm nông nghiệp quảng canh, nông nghiệp thâm canh và nông nghiệp cở giới hóa [132]. Sinh kế được các nhà nghiên cứu đề cập cả trên bình diện lý thuyết và thực tiễn. Về lý thuyết, có các công trình của Carney. and Conway [129], Hussein, K & Nelson [134], Koos Nefjes [137]…Về thực tiễn, có luận án của Kasi Eswarappa nghiên cứu nhân học về sinh kế tại hai khu định cư sugali ở quận Anantupua của Andhra Pradeshe [135], về thay đổi sinh kế và sự phát triển của các cộng đồng dân tộc vùng cao được thúc đẩy bởi du lịch: trường hợp 10 của tỉnh Quý Châu, Tây Nam Trung Quốc) của Li Ya- Juan [138], Mahdi, Sivakoti, G.

đề cập đến thay đổi sinh kế và sinh kế bền vững ở vùng cao của tiểu vùng Lembang, Tây Sumatra, Indonesia, trong bối cảnh quản lý tài nguyên thiên nhiên đang thay đổi [139], 1. Nghiên cứu về sinh kế ở Việt Nam Ở Việt Nam, không kể các phần viết trong các cuốn địa chí được xuất bản dưới thời phong kiến, từ những năm 60 của thế kỷ XX trở đi, khi ngành Dân tộc học ra đời, đã có một lượng lớn các công trình dưới các thể loại khác nhau về hoạt động sinh kế của các tộc người. Ngoài các cuốn sách, các đề tài khoa học các cấp, các luận án phó tiến sĩ (từ năm 2000 trở đi là tiến sĩ), còn có rất nhiều các bài đăng trên các tạp chí chuyên ngành. Chỉ riêng Tạp chí Dân tộc học, từ năm 1972 đến năm 2015 đã có trên 200 bài liên quan đến các khía cạnh về sinh kế các tộc người được đăng tải.

Phần Tổng quan này chỉ đề cập đến các công trình Dân tộc học/Nhân học bàn về sinh kế của các tộc người thiểu số, tập trung ở miền núi phía Bắc. Điểm đầu tiên có thể nhận thấy là đa số các công trình đều tập trung nghiên cứu về sinh kế truyền thống của các tộc người thiểu số ở nước ta. Có thể phân thành các nhóm công trình tiêu biểu sau: - Các chuyên khảo giới thiệu chung về các tộc người thiểu số ở nước ta, như bộ sách hai tập Các dân tộc ít người ở Việt Nam do Viện Dân tộc học biên soạn [114, 115] và đặc biệt là bộ sách gồm bốn tập Các dân tộc ở Việt Nam cũng do Viện Dân tộc học biên soạn [116, 117, 118, 119]. Trong nội dung giới thiệu về các tộc người thuộc các nhóm ngôn ngữ, đều có phần viết về sinh kế (cơ sở kinh tế) của mỗi tộc.

- Các chuyên khảo về kinh tế - xã hội của các tộc người thiểu số và miền núi, như Những đặc điểm kinh tế - xã hội các dân tộc miền núi phía Bắc [14], Một số vấn đề kinh tế - xã hội các tỉnh miền núi phía Bắc [112], Các dân tộc thiểu số trong sự phát triển kinh tế - xã hội ở miền núi [27]. 11 - Các công trình giới thiệu về các tộc ở các địa phương, khu vực như Các dân tộc nguồn gốc Nam Á ở miền Bắc Việt Nam của Vương Hoàng Tuyên [88], Các dân tộc miền núi Bắc Trung Bộ của Mạc Đường [31], Các dân tộc ở Tây Bắc Việt Nam của Bùi Tịnh và các cộng sự [86], Góp phần tìm hiểu tỉnh Hòa Bình do Bùi Văn Kín chủ biên [54], Các dân tộc thiểu số ở Nghệ An của Nguyễn Đình Lộc [62], Văn hóa các tộc người vùng lòng hồ và vùng tái định cư Thủy điện Sơn La do Phạm Quang Hoan chủ biên [47], Văn hóa các dân tộc vùng lòng hồ thủy điện Lai Châu do Nguyễn Ngọc Thanh chủ biên [93]. - Các chuyên khảo về các tộc người, các nhóm tộc người thuộc các nhóm ngôn ngữ, như Sơ lược giới thiệu các nhóm dân tộc Tày, Nùng, Thái ở Việt Nam [60], Các dân tộc thuộc ngữ hệ Nam Á ở Việt Nam [111], Văn hóa và nếp sống Hà Nhì - Lô Lô [49], Các dân tộc Tày - Nùng ở Việt Nam [113]; hoặc các chuyên khảo riêng về từng tộc người, như Người Dao ở Việt Nam [26], Người Sán Dìu ở Việt Nam [3], Dân tộc Xinh Mun ở Việt Nam [4], Dân tộc Khơ Mú ở Việt Nam [15], Dân tộc La Hủ ở Việt Nam [16], Dân tộc Si La ở Việt Nam [17], Dân tộc Cờ Lao ở Việt Nam: truyền thống và biến đổi [45], Dân tộc Sán Chay ở Việt Nam [18], Đến với người Tày và văn hóa Tày [121], Dân tộc Kháng ở Việt Nam [48] v. - Các chuyên khảo riêng về sinh kế của các tộc người, tiêu biểu là hai tập sách Tập quán hoạt động kinh tế của một số dân tộc ở Tây Bắc Việt Nam [5], Tập quán mưu sinh của các dân tộc thiểu số vùng Đông Bắc Việt Nam của Trần Bình [6]; luận án tiến sĩ của Bùi Thị Bích Lan Hoạt động mưu sinh của người Kháng ở xã Chiềng Bôm, huyện Thuận Châu, tỉnh Sơn La [55].

Một số chuyên khảo về từng khía cạnh của sinh kế, như Trồng trọt của các dân tộc tại chỗ Tây Nguyên của Bùi Minh Đạo [25], Các dân tộc Tày Nùng với tiến bộ khoa học kỹ thuật [37], hoặc tuy không đề cập trực diện, nhưng đều có liên quan đến sinh kế, như đề tài cấp bộ Một số vấn đề cơ bản về canh 12 tác nương rẫy do Đoàn Đình Thi chủ biên [96], các luận án tiến sĩ Định canh định cư của người Khơ - mú và người Hmông huyện Kỳ Sơn, tỉnh Nghệ An của Nguyễn Văn Toàn [87], Sinh kế của người Mạ ở vườn quốc gia Cát Tiên của Nguyễn Đăng Hiệp Phố [74] v. Trong các thể loại công trình trên, hoạt động mưu sinh truyền thống của các tộc người được phản ánh qua các ngành kinh tế (nông nghiệp, nghề thủ công và trao đổi buôn bán). Trong nông nghiệp, các công trình đã chỉ rõ, trồng trọt là bộ phận chủ đạo của nông nghiệp - cơ sở kinh tế chính, do vậy cũng là hoạt động mưu sinh chính của các tộc người ở nước ta. Tùy điều kiện cảnh quan (chủ yếu là địa hình) mà các tộc người hoặc làm ruộng nước trong các thung lũng chân núi (như người Thái, Mường, Tày, Nùng, Lự) hay ở đồng bằng (Chăm, Khơ - me); hoặc làm nương rẫy (đa số các tộc thiểu số thuộc các nhóm ngôn ngữ); các tộc Hmông, Hà Nhì, Lô Lô… tạo ra những cánh đồng ruộng bậc thang, trở thành những kiệt tác, kết hợp giữa thiên nhiên và bàn tay con người.

Người Hmông ở các huyện vùng cao núi đá còn có nương thổ canh hốc đá, sinh sống cả đời với cây ngô [69].