CHƯƠNG 1. Cần sa, các chế phẩm từ cần sa và các hoạt chất chính của cần sa 1. Cần sa Cây cần sa được trồng phổ biến ở những vùng nhiệt đới từ hàng trăm năm nay nhằm mục đích lấy sợi gai và là chất gây ra tác dụng tâm lý. Tại hầu hết các nước trên thế giới, việc trồng trọt và buôn bán cây cần sa bị coi là bất hợp pháp vì đã được đưa vào danh mục các chất ma túy bị cấm.
Tuy nhiên, nó vẫn được trồng bất hợp pháp ở nhiều vùng thuộc Bắc Mỹ, Nam Mỹ, khu vực Caribe, châu Phi và Đông Nam Á. Châu Mỹ chiếm khoảng 55% sản lượng trên toàn cầu năm 2006, sau đến Châu Phi (khoảng 22%) [21]. Ở Việt Nam, nó còn có tên gọi là cây gai dầu, trước đây mọc nhiều ở khu vực Long Xuyên, Châu Đốc. Bộ phận chứa hoạt chất có tác dụng trên hệ thần kinh là lá, quả và hoa.
Các bộ phận này được thu hoạch riêng, phơi khô, ép thành bánh hoặc bó lại để sử dụng bằng cách hút, đôi khi dùng đường uống. Dưới đây là các đặc điểm hình thái đặc trưng của cần sa [21]: 3 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Các đặc điểm hình thái đặc trưng của cây cần sa A - Đặc điểm đặc trưng của hoa cần sa đực B - Đặc điểm đặc trưng của hoa cần sa cái 1 - Chùm nhị hoa 8 - Hạt cần sa có lá bắc 2 - Nhị hoa (nhị khác và ngắn hơn) 9 - Hạt cần sa không có lá bắc 3 - Nhị hoa 10 - Hạt cần sa (nhìn ngang) 4 - Hạt phấn hoa 11 - Hạt cần sa (hình cắt ngang) 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 5 - Nhụy hoa cái có lá bắc 12 - Hạt cần sa (hình bổ dọc) 6 - Nhụy hoa cái không có lá bắc 13 - Hạt cần sa đã lột vỏ 7 - Bầu nhụy hoa cái (hình bổ dọc) Tại một số nước đã xuất hiện hiện tượng trồng trái phép cần sa trong nhà, có thể trồng theo phương pháp thủy canh, không cần đất mà sử dụng đèn chiếu sáng nhằm qua mặt các cơ quan an ninh cho thấy mức độ phức tạp và khó khăn trong công tác điều tra phòng chống tội phạm. Hiện nay, cần sa được sử dụng ở rất nhiều nơi, đặc biệt là bộ phận những người trẻ tuổi.
Cần sa thường được cuộn thành điếu giống như điếu thuốc lá để hút nhằm tạo cảm giác hưng phấn. Một điếu cần sa nhỏ có thể được bán với giá thành rất đắt so với thuốc lá. Cần sa trồng trong nhà 1. Các chế phẩm từ cần sa Trong nông nghiệp cây cần sa đã được sử dụng để lấy sợi từ lâu.
Các sản phẩm hợp pháp cần sa gồm có hạt cần sa, dầu từ hạt cần sa và tinh dầu cần sa [9]. 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Các chế phẩm từ cần sa được sản xuất với các quy trình khác nhau và cách chuyển hóa khác nhau để nhằm mục đích buôn lậu và sử dụng bất hợp pháp, các chế phẩm và sản phẩm trái phép của cần sa gồm ba loại chính là: Cây cần sa, nhựa cần sa và dầu cần sa do hàm lượng THC cao. Nhựa cần sa là sản phẩm chế biến bằng cách loại bỏ hạt, sợi, hàm lượng THC đạt 2-10% [4]. Nhựa cần sa được sản xuất tại khoảng 65 nước trên thế giới, chủ yếu là tại các nước thuộc khu vực Bắc Phi và Tây-Nam Á, đặc biệt là Afghanistan và Pakistan [21].
Cần sa lỏng là dịch chiết lỏng của cần sa thực vật hoặc nhựa cần sa, với dụng cụ chiết tương tự như chiết soxhlet. Các dung môi hữu cơ thường dùng là etanol, clorofom, n-hexan, ete dầu hỏa, cần sa lỏng chứa THC tới 10-30%. Tác hại của việc sử dụng cần sa Cần sa gây ra hàng loạt những biến đổi về tâm lý và hành động ở người sử dụng, thường tạo ra những khoái cảm, hưng phấn, nói nhiều. Nếu như người nghiện heroin chỉ trở nên hung dữ khi lên cơn thèm thuốc thì người nghiện cần sa có thể trở nên hung dữ ngay cả khi đang hưng phấn.
Khi sử dụng cần sa, các cơ quan cảm giác như thị giác, thính giác, xúc giác và vị giác bị kích thích mạnh dẫn đến ảo giác, trí nhớ lẫn lộn, không phân biệt được quá khứ, hiện tại. Người nghiện có thể quên đi mọi lo lắng, ưu tư, cảm thấy mình trôi nổi, bồng bềnh, không quan tâm đến việc gì, không có mục đích rõ ràng. Từ đó dẫn đến những trang thái bất thường về hành vi, không làm chủ được các hoạt động của bản thân. Sử dụng cần sa lâu dài có thể bị rối loạn thần kinh, tình dục, giảm khả năng sinh sản, gây ra trụy thai, chết thai hay rối loạn nhiễm sắc thể.
Cần sa có thể gây ra bất tỉnh, thậm chí dẫn đến tử vong. Bên cạnh đó cần sa cũng có một vài công dụng dùng trong y học như chống lại tác dụng gây nôn của các chất hóa trị liệu chống ung thư, làm thư giãn cơ, chống co giật, hạ nhãn áp. Tuy nhiên việc sử dụng cần sa cho mục đích y học cần được kiểm soát chặt chẽ. 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.
Các thành phần hóa học của cần sa có ý nghĩa trong khoa học hình sự Bảng 1. Các thành phần hóa học của cần sa có ý nghĩa trong KHHS [21] (-)-Δ9-trans-Tetrahydrocannabinol - Công thức phân tử: C21H30O2 Tetrahydrocannabinol, THC - Khối lượng phân tử: 314,46 g/mol - Gần như không tan trong nước (2,8 mg/l ở 23oC), tan tốt trong dung môi etanol, clorofom, hexan. - Dược lý: Giảm đau, kháng viêm, chống nôn. 9 (-)-∆ -trans-Tetrahydrocannabinolic - Công thức phân tử: C22H30O4 Acid, THCA - Khối lượng phân tử: 358 g/mol - Gần như không tan trong nước, tan tốt trong dung môi etanol, clorofom, hexan.
- Dược lý: Kháng khuẩn, kháng sinh. Cannabinol, CBN - Công thức phân tử: C21H26O2 - Khối lượng phân tử: 310,43 g/mol - Gần như không tan trong nước, tan tốt trong dung môi etanol, clorofom, hexan. - Dược lý: An thần, giảm đau, chống co giật, kháng sinh, kháng viêm. Cannabidiol, CBD - Công thức phân tử: C21H30O2 - Khối lượng phân tử: 314,46 g/mol - Gần như không tan trong nước, tan tốt trong dung môi etanol, clorofom, hexan.
- Dược lý: An thần, giảm đau, chống co thắt, kháng viêm. 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Cannabigerol, CBG - Công thức phân tử: C21H32O2 - Khối lượng phân tử: 316,48 g/mol - Dược lý: Kháng sinh, kháng viêm, giảm đau, chống nấm. Cannabivarin, CBV - Công thức phân tử: C19H22O2 - Khối lượng phân tử: 282,38 g/mol Cannabichromene, CBC - Công thức phân tử: C21H30O2 - Khối lượng phân tử: 314,46 g/mol - Dược lý: Kháng viêm, kháng sinh, giảm đau, chống nấm, Hàm lượng THC trong cần sa thực vật khoảng 0,5-5%. Các kết quả phân tích hàm lượng THC trong cần sa thực vật ở Việt Nam khoảng 3-5%, tuy nhiên trong một số mẫu, có thể đạt tới 10-12% [4].
Hàm lượng THC thay đổi tùy vào các bộ phận của cây cần sa [21] STT Loại cây cần sa Hàm lượng THC 1 Hoa cái 10-12% 2 Lá 1-2% 3 Thân 0,1-0,3% 4 Gốc <0,03% Hàm lượng THC của các sản phẩm cần sa (cây, nhựa và dầu) là tỷ lệ của khối lượng hoạt chất THC trên khối lượng của các phần của cây cần sa sử dụng. Ví dụ như một nghiên cứu ở Thụy Sĩ năm 2006 cho thấy 2/3 vụ bắt giữ cây cần sa có hàm lượng THC trong cây cần sa từ 2 – 12 %, 2/3 số vụ bắt giữ nhựa 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com cần sa có hàm lượng THC từ 4 – 21 %, tùy thuộc vào điều kiện và kỹ thuật canh tác cụ thể, còn quá trình chiết nhựa và nụ hoa cần sa có thể cho ra sản phẩm dầu cần sa có hàm lượng THC lên tới 60% [10]. Thời gian phát hiện và đối tượng phân tích đối với người sử dụng cần sa Chưa có nghiên cứu nào chỉ ra thời gian chính xác để phát hiện mẫu dương tính với người sử dụng cần sa, bởi nó phụ thuộc nhiều yếu tố như loại mẫu, độ nhạy của thiết bị phát hiện, tần suất, liều lượng, thời gian sử dụng lần cuối cùng, hệ thống tiêu hóa, di truyền, tình trạng trao đổi chất, hệ thống bài tiết của mỗi cá nhân, đồng thời còn những yếu tố khác tác động vào như bệnh tật hay sử dụng cùng lúc các loại ma túy khác. Dưới đây là thời gian gần đúng có thể phát hiện trên một số loại mẫu sau khi lấy mẫu đối với người sử dụng cần sa [5].
Thời gian phát hiện trên các đối tượng mẫu Mẫu Nước tiểu Máu Tóc Nước bọt Không chắc Không có giá Người sử dụng một lần 1-7 ngày 12-24 giờ chắn trị Người sử dụng thường 7-100 ngày 2-7 ngày Hàng tháng 0-24 giờ xuyên Có thể kiểm tra huyết tương, nước bọt, mẫu tóc, hơi thở để phát hiện cần sa trong cơ thể người sử dụng, tuy nhiên việc xét nghiệm nước tiểu được thực hiện với chi phí rẻ hơn, việc lấy mẫu nhanh chóng, thời gian phát hiện lâu hơn và xử lý mẫu cũng dễ dàng hơn so với mẫu máu, mẫu tóc, nước bọt và hơi thở. Vì thế, lấy mẫu nước tiểu sẽ thuận lợi đối với điều kiện tại các phòng thí nghiệm giám định Hóa học của các tỉnh thành trong cả nước cũng như Viện KHHS của Bộ công an hiện nay. Thời gian để phát hiện được cần sa trong nước tiểu phụ thuộc rất lớn vào tần suất sử dụng, đối với những người sử dụng thường xuyên (trên một lần một tuần), dạng chuyển hóa của THC là THC-COOH trong nước tiểu nồng độ có thể đạt hàng trăm ng/ml [5]. 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Xét nghiệm nước tiểu có thể dựa trên sự phát hiện THC-COOH, một dạng chuyển hóa của THC, nó là thành phần mang hoạt tính dược lý chính của cần sa.
Các nghiên cứu trên cơ thể người chỉ ra rằng, 80-90% tổng số THC được bài tiết trong vòng 5 ngày, khoảng 20% trong nước tiểu và 65% trong phân [11]. Trong huyết tương nồng độ THC cao nhất sau khi hút một liều thường rơi vào 2ng/ml trong 4-6 giờ, và có thể phát hiện sau vài phút. Nước tiểu của người sử dụng cần sa có chứa THC-COOH ở cả dạng tự do và dạng liên hợp với axit glucuronic. THC có thể tích lũy trong mô mỡ, tạo ra nồng độ bài tiết cao hơn và thời gian phát hiện lâu hơn.
Nếu có tiền sử sử dụng cần sa, xét nghiệm nước tiểu với người sử dụng bình thường có thể phát hiện sau khi sử dụng 2 tuần, và có thể lâu hơn với người sử dụng kinh niên.