Luận văn thực trạng và một số yếu tố liên quan đến quần thể muỗi truyền bệnh sốt denguesốt xuất huyết dengue tại 2 phường thịnh liệt và trần phú quận hoàng mai thành phố hà nội năm 2007

Nghiên cứu thực trạng và yếu tố liên quan đến quần thể muỗi truyền bệnh sốt dengue tại Hà Nội năm 2007, tập trung vào hai phường Thịnh Liệt và Trần Phú.

• Tác giả: Đặng Thị Kim Hạnh
• Người hướng dẫn: PGS.TS Vũ Sinh Nam
• Trường học: Trường Đại Học Y Tế Công Cộng
• Đề tài: Nghiên Cứu Quần Thể Muỗi Truyền Bệnh Sốt Dengue Tại Hà Nội
• Loại tài liệu: Luận Văn
• Năm xuất bản: 2007
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG BIỂU
• TÓM TẮT NGHIÊN CỨU
• ĐẶT VẤN ĐỀ
• 1. MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU
• 2. TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 2.1. Tình hình SD/SXHD trên thế giới và Việt Nam
• 2.2. Đặc điểm dịch tễ học SD/SXHD
• 2.3. Giám sát dịch tễ học
• 2.4. Biện pháp phòng chống
• 2.5. Điều tra bọ gậy nguồn
• 2.6. Đánh giá độ nhạy cảm của muỗi Ae.aegypti với hóa chất diệt côn trùng
• 3. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Đối tượng nghiên cứu
• 3.2. Thời gian và địa điểm nghiên cứu
• 3.3. Thiết kế nghiên cứu
• 3.4. Phương pháp chọn mẫu và cỡ mẫu nghiên cứu
• 3.5. Phương pháp thu thập số liệu
• 3.6. Khái niệm, tiêu chuẩn và qui ước đánh giá
• 3.7. Phương pháp phân tích số liệu
• 3.8. Đạo đức trong nghiên cứu
• 3.9. Khó khăn, hạn chế của nghiên cứu, sai số, biện pháp khắc phục
• 3.10. Những đóng góp của nghiên cứu
• 4. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 4.1. Ổ bọ gậy nguồn tại 2 phường Thịnh Liệt và Trần Phú
• 4.2. Kết quả kiến thức của người dân về phòng chống SD/SXHD
• 4.3. Tình trạng vệ sinh, đặc điểm nhà ở, đặc điểm dân cư và một số mối liên quan
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHIẾU PHỎNG VẤN KIẾN THỨC, THỰC HÀNH CỦA NGƯỜI DÂN VỀ PHÒNG CHỐNG SỐT XUẤT HUYẾT
• BẢNG KIỂM MỘT SỐ ĐẶC ĐIỂM HỘ GIA ĐÌNH
• THƯỜNG QUI ĐIỀU TRA VECTƠ
• ĐIỀU TRA VECTƠ SD/SXHD VÀ Ổ BỌ GẬY AEDES
• QUI TRÌNH ĐÁNH GIÁ ĐỘ NHẠY CẢM
• DANH SÁCH HỘ GIA ĐÌNH ĐIỀU TRA
• DANH SÁCH ĐIỀU TRA VIÊN
• KINH PHÍ NGHIÊN CỨU

Tóm tắt

I. Tổng quan về nghiên cứu quần thể muỗi truyền bệnh sốt dengue tại Hà Nội

Nghiên cứu quần thể muỗi truyền bệnh sốt dengue tại Hà Nội năm 2007 đã chỉ ra tình hình dịch bệnh và các yếu tố liên quan đến muỗi Aedes. Sốt dengue là một trong những bệnh truyền nhiễm nguy hiểm, gây ra bởi virus Dengue và lây lan chủ yếu qua muỗi Aedes aegypti. Nghiên cứu này nhằm mục đích xác định thành phần loài muỗi, ổ bọ gậy và các chỉ số véc tơ tại hai phường Thịnh Liệt và Trần Phú.

1.1. Tình hình dịch sốt dengue tại Hà Nội năm 2007

Năm 2007, Hà Nội ghi nhận nhiều ca mắc sốt dengue, đặc biệt tại phường Thịnh Liệt với tỷ lệ mắc cao. Nghiên cứu đã chỉ ra rằng phường này có mật độ muỗi Aedes cao, tạo điều kiện cho dịch bệnh bùng phát.

1.2. Mục tiêu nghiên cứu quần thể muỗi truyền bệnh

Mục tiêu chính của nghiên cứu là xác định thành phần loài muỗi, ổ bọ gậy và đánh giá độ nhạy cảm của muỗi Aedes với hóa chất diệt côn trùng. Điều này giúp đề xuất các biện pháp phòng ngừa hiệu quả.

II. Vấn đề và thách thức trong phòng chống sốt dengue

Sốt dengue đang trở thành một vấn đề nghiêm trọng tại Hà Nội, với nhiều thách thức trong việc kiểm soát quần thể muỗi truyền bệnh. Sự gia tăng dân số và điều kiện vệ sinh kém đã tạo ra môi trường thuận lợi cho muỗi phát triển. Việc thiếu kiến thức và thực hành phòng chống bệnh trong cộng đồng cũng là một thách thức lớn.

2.1. Tác động của môi trường đến sự phát triển của muỗi

Môi trường sống không sạch sẽ, đặc biệt là các dụng cụ chứa nước, là nơi lý tưởng cho muỗi Aedes sinh sản. Nghiên cứu cho thấy rằng các bể chứa nước lớn là ổ bọ gậy chính tại phường Thịnh Liệt.

2.2. Kiến thức và thực hành phòng chống bệnh của người dân

Mặc dù có sự nhận thức về bệnh sốt dengue, nhưng tỷ lệ thực hành phòng chống vẫn còn thấp. Nghiên cứu chỉ ra rằng nhiều người dân chưa thực hiện các biện pháp cần thiết để loại trừ bọ gậy.

III. Phương pháp nghiên cứu quần thể muỗi truyền bệnh sốt dengue

Nghiên cứu được thực hiện thông qua các phương pháp điều tra thực địa và phân tích mẫu. Các chỉ số véc tơ như chỉ số Breteau và chỉ số nhà có bọ gậy được sử dụng để đánh giá tình hình muỗi tại hai phường. Phương pháp này giúp xác định chính xác quần thể muỗi và các yếu tố liên quan.

3.1. Thiết kế nghiên cứu và thu thập dữ liệu

Nghiên cứu được thiết kế theo phương pháp mô tả cắt ngang, với việc thu thập dữ liệu từ các hộ gia đình. Các bảng hỏi được sử dụng để phỏng vấn người dân về kiến thức và thực hành phòng chống sốt dengue.

3.2. Phân tích độ nhạy cảm của muỗi với hóa chất

Độ nhạy cảm của muỗi Aedes aegypti với các hóa chất diệt côn trùng được đánh giá thông qua các thử nghiệm trong phòng thí nghiệm. Kết quả cho thấy muỗi vẫn nhạy cảm với một số hóa chất, nhưng đã xuất hiện tình trạng kháng với một số loại khác.

IV. Kết quả nghiên cứu quần thể muỗi truyền bệnh sốt dengue

Kết quả nghiên cứu cho thấy quần thể muỗi Aedes tại phường Thịnh Liệt có mật độ cao, với sự hiện diện của cả hai loài Aedes aegypti và Aedes albopictus. Chỉ số véc tơ tại đây vượt ngưỡng gây dịch, cho thấy nguy cơ bùng phát dịch sốt dengue là rất lớn.

4.1. Thành phần loài muỗi và ổ bọ gậy

Tại phường Thịnh Liệt, Aedes aegypti chiếm ưu thế với tỷ lệ cao. Trong khi đó, phường Trần Phú chỉ ghi nhận một loài muỗi, cho thấy sự khác biệt rõ rệt giữa hai khu vực.

4.2. Kiến thức và thực hành của người dân về phòng chống bệnh

Mặc dù kiến thức về phòng chống sốt dengue ở phường Thịnh Liệt cao hơn, nhưng tỷ lệ thực hành đúng vẫn còn thấp. Điều này cho thấy cần có các biện pháp giáo dục sức khỏe hiệu quả hơn.

V. Kết luận và hướng đi tương lai trong phòng chống sốt dengue

Nghiên cứu đã chỉ ra rằng quần thể muỗi truyền bệnh sốt dengue tại Hà Nội đang ở mức báo động. Cần có các biện pháp can thiệp kịp thời để giảm mật độ muỗi và ngăn chặn dịch bệnh bùng phát. Hướng đi tương lai cần tập trung vào việc nâng cao nhận thức cộng đồng và cải thiện điều kiện vệ sinh.

5.1. Biện pháp phòng chống hiệu quả

Các biện pháp như thả cá vào bể chứa nước và tổ chức các chiến dịch diệt bọ gậy cần được triển khai ngay. Cộng đồng cần tham gia tích cực vào các hoạt động này để đạt hiệu quả cao.

5.2. Nghiên cứu và giám sát liên tục

Cần tiếp tục nghiên cứu và giám sát quần thể muỗi Aedes, đặc biệt là loài Aedes albopictus tại phường Trần Phú. Điều này giúp phát hiện sớm các nguy cơ và có biện pháp ứng phó kịp thời.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Dịch sốt xuất huyết Dengue là bệnh truyền nhiễm cấp tính do vi rút Dengue gây ra, truyền sang người chủ yếu qua vết đốt của muỗi vằn Aedes. Theo thống kê của Tổ chức Y tế Thế giới, hàng năm có khoảng 50 đến 100 triệu trường hợp nhiễm vi rút Dengue trên toàn cầu, dẫn đến hơn 500.000 ca bệnh nặng và khoảng 21.000 trường hợp tử vong. Tại Việt Nam, dịch tễ sốt xuất huyết diễn biến phức tạp với 77.818 ca mắc và 68 ca tử vong trong năm 2006. Riêng tại thành phố Hà Nội, số ca mắc sốt xuất huyết năm 2006 tăng đột biến với 2.485 trường hợp, gấp 3,8 lần so với năm 2005. Quận Hoàng Mai là điểm nóng dịch tễ nghiêm trọng nhất toàn thành phố khi ghi nhận 722 ca mắc, đạt tỷ lệ 302,81 ca trên 100.000 dân.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm xuất phát từ sự tương phản dịch tễ sâu sắc giữa hai địa bàn liền kề. Năm 2006, phường Thịnh Liệt thuộc quận Hoàng Mai ghi nhận 162 bệnh nhân, tỷ lệ mắc lên tới 652 ca trên 100.000 dân, cao gấp gần 9 lần mức trung bình của toàn thành phố. Trong khi đó, phường Trần Phú chỉ cách Thịnh Liệt khoảng 2 km lại không ghi nhận bất kỳ ca bệnh nào trong nhiều năm liên tiếp. Nghiên cứu được thực hiện nhằm xác định thành phần loài, các chỉ số véc tơ, ổ bọ gậy nguồn, độ nhạy cảm với hóa chất diệt côn trùng của muỗi Aedes, đồng thời đánh giá kiến thức, thực hành phòng bệnh của người dân và các yếu tố vệ sinh môi trường. Phạm vi nghiên cứu diễn ra tại phường Thịnh Liệt và phường Trần Phú, quận Hoàng Mai, Hà Nội trong giai đoạn từ tháng 4 đến tháng 9 năm 2007, cung cấp bằng chứng khoa học để hoạch định các giải pháp phòng chống dịch chủ động và bền vững.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng mô hình tam giác dịch tễ học truyền thống tương tác giữa tác nhân gây bệnh (vi rút Dengue với 4 type huyết thanh), vật chủ cảm nhiễm (cộng đồng dân cư đô thị) và véc tơ truyền bệnh (muỗi giống Aedes). Khung kiểm soát véc tơ tổng hợp của Tổ chức Y tế Thế giới được sử dụng làm nền tảng định hướng cho việc quản lý các ổ sinh sản của muỗi.

Các khái niệm chuyên ngành cốt lõi bao gồm:

• Chỉ số nhà có muỗi và mật độ muỗi: Phản ánh sự hiện diện và số lượng cá thể muỗi trưởng thành thu thập được tính trung bình trên mỗi hộ gia đình.
• Chỉ số Breteau: Số lượng dụng cụ chứa nước có bọ gậy trên 100 hộ gia đình điều tra, là chỉ số cảnh báo nguy cơ bùng phát dịch khi vượt ngưỡng 20.
• Chỉ số nhà có bọ gậy và chỉ số dụng cụ chứa nước có bọ gậy: Tỷ lệ phần trăm nhà hoặc dụng cụ phát hiện có ấu trùng muỗi.
• Ổ bọ gậy nguồn: Chủng loại dụng cụ chứa nước tích trữ số lượng lớn ấu trùng và lăng quăng, tạo ra phần lớn quần thể muỗi trưởng thành tại một khu vực nhất định.
• Tiêu chuẩn nhạy cảm hóa chất: Đánh giá dựa trên tỷ lệ muỗi chết sau 24 giờ tiếp xúc với giấy tẩm hóa chất theo chuẩn quốc tế, trong đó tỷ lệ chết trên 98% là nhạy cảm, từ 80% đến 97% là tăng sức chịu đựng hoặc nghi ngờ kháng, và dưới 80% là đã kháng hóa chất.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu áp dụng thiết kế mô tả cắt ngang có phân tích. Khung mẫu nghiên cứu được thiết lập từ danh sách quản lý dân số thực tế với 4.679 hộ gia đình tại phường Thịnh Liệt và 1.574 hộ gia đình tại phường Trần Phú. Phương pháp chọn mẫu ngẫu nhiên đơn được thực hiện thông qua phần mềm Epi-Info 6.04. Cỡ mẫu cho mỗi phường được tính toán theo công thức nghiên cứu dịch tễ học mô tả với độ chính xác mong muốn 10% và hệ số dự phòng 15%, xác định quy mô khảo sát là 110 hộ gia đình tại mỗi phường, đạt tổng số 220 hộ gia đình trên toàn bộ địa bàn nghiên cứu.

Dữ liệu được thu thập qua bốn nguồn công cụ chuẩn hóa:

• Bộ câu hỏi phỏng vấn cấu trúc trực tiếp người đại diện hộ gia đình từ 16 đến 70 tuổi để đánh giá kiến thức và thực hành phòng chống dịch.
• Bảng kiểm quan sát thực địa ghi nhận tình trạng vệ sinh môi trường trong nhà, ngoại cảnh và kết cấu nhà ở.
• Quy trình giám sát và thu thập mẫu muỗi trưởng thành, bọ gậy trong toàn bộ các dụng cụ chứa nước theo thường quy của Viện Vệ sinh Dịch tễ Trung ương.
• Thử nghiệm sinh học đánh giá độ nhạy cảm hóa chất trên 75 cá thể muỗi Aedes aegypti trưởng thành thế hệ F1 cho mỗi loại hóa chất diệt theo hướng dẫn của Tổ chức Y tế Thế giới.

Toàn bộ dữ liệu được nhập đôi bằng phần mềm Epidata để kiểm soát sai số, sau đó xử lý và phân tích bằng phần mềm SPSS và Excel. Phân tích thống kê sử dụng các kiểm định Chi bình phương với ngưỡng ý nghĩa xác suất p dưới 0,05 nhằm xác định mối liên quan giữa các biến số hành vi, điều kiện vệ sinh nhà ở và sự hiện diện của quần thể véc tơ.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Phân bố thành phần loài véc tơ cho thấy sự khác biệt mang tính quyết định giữa hai địa bàn. Tại phường Thịnh Liệt, véc tơ truyền bệnh chính là Aedes aegypti chiếm ưu thế tuyệt đối với 96,49% tổng số bọ gậy thu thập (4.623 cá thể) và 98,97% muỗi trưởng thành. Ngược lại, tại phường Trần Phú, 100% bọ gậy (5.022 cá thể) và muỗi trưởng thành bắt được đều thuộc loài Aedes albopictus, không phát hiện sự hiện diện của Aedes aegypti.

Các chỉ số côn trùng tại cả hai phường đều ở mức rất cao, vượt xa ngưỡng cảnh báo dịch an toàn. Tại Thịnh Liệt, chỉ số mật độ muỗi Aedes aegypti là 0,9 con trên một nhà, tỷ lệ nhà có muỗi đạt 47,2%, chỉ số Breteau là 42 và mật độ bọ gậy lên tới 43,6 con trên một nhà. Tại Trần Phú, chỉ số Breteau đối với Aedes albopictus là 43, mật độ bọ gậy đạt 46,1 con trên một nhà và tỷ lệ nhà có muỗi là 27,5%.

Về ổ bọ gậy nguồn, bể chứa nước dung tích lớn trên 500 lít chiếm 43,0% tổng số dụng cụ chứa nước tại Thịnh Liệt và là nơi tập trung 43,0% ấu trùng Aedes aegypti, kế tiếp là bể dưới 500 lít chứa 43,0% ấu trùng. Tại Trần Phú, bể chứa nước trên 500 lít là ổ bọ gậy nguồn lớn nhất của Aedes albopictus, chiếm tới 55,2% tổng lượng bọ gậy, tiếp theo là bể chậu cảnh chiếm 20,7%. Đáng chú ý, tỷ lệ dụng cụ chứa nước có thả cá để diệt bọ gậy tại hai phường rất thấp, chỉ đạt 6,8% tại Thịnh Liệt và 14,5% tại Trần Phú.

Kết quả thử nghiệm sinh học cho thấy muỗi Aedes aegypti tại Thịnh Liệt đã kháng với hóa chất diệt muỗi Permethrin 0,75% khi tỷ lệ muỗi chết sau 24 giờ chỉ đạt 68%. Quần thể muỗi này tăng sức chịu đựng đối với Lambda Cyhalothrin 0,05% với tỷ lệ chết 97%, nhưng vẫn duy trì độ nhạy cảm cao với Deltamethrin 0,05% (tỷ lệ chết 100%) và Malathion 5% (tỷ lệ chết 99%).

Khảo sát kiến thức và thực hành của 215 người đại diện hộ gia đình ghi nhận tỷ lệ có kiến thức tốt tại Thịnh Liệt đạt 42,5%, cao hơn có ý nghĩa thống kê so với 28,4% tại Trần Phú (p dưới 0,05). Tuy nhiên, tỷ lệ thực hành đúng các biện pháp phòng dịch ở cả hai phường đều rất hạn chế, chỉ đạt khoảng 17% (p trên 0,05). Phân tích mối liên quan cho thấy điều kiện vệ sinh trong nhà có liên quan chặt chẽ đến sự hiện diện của muỗi trưởng thành tại Thịnh Liệt (p dưới 0,05).

Thảo luận kết quả

Sự phân bố dữ liệu dịch tễ có thể được minh họa trực quan thông qua biểu đồ tròn thể hiện cơ cấu chủng loại dụng cụ chứa nước và biểu đồ cột ghép so sánh các chỉ số mật độ muỗi, chỉ số Breteau giữa hai phường. Mặc dù các chỉ số véc tơ tại hai phường đều cao ngang nhau, việc bùng phát dịch tại Thịnh Liệt và không có dịch tại Trần Phú được lý giải bởi đặc tính sinh học của véc tơ. Aedes aegypti tại Thịnh Liệt là loài muỗi ưa sống trong nhà, hút máu người nhiều lần trong một chu kỳ sinh sản và có hiệu lực truyền bệnh vi rút Dengue cực kỳ cao. Kết hợp với mật độ dân số đông đúc 5.743 người trên một km2 cùng tỷ lệ dân trọ chiếm một phần ba dân số, nguy cơ tiếp xúc và lây lan dịch bệnh tại đây tăng lên rõ rệt. Ngược lại, Aedes albopictus tại Trần Phú chủ yếu trú đậu ngoài vườn, lùm cây, ưa hút máu động vật hơn nên hiệu quả truyền bệnh thấp hơn trong điều kiện mật độ dân cư thưa thớt (1.604 người trên một km2).

Hiện tượng kháng hóa chất Permethrin 0,75% tại Thịnh Liệt phản ánh áp lực chọn lọc tự nhiên do việc sử dụng hóa chất nhóm Pyrethroid liên tục trong nhiều chiến dịch dập dịch trước đây. Việc tỷ lệ thực hành đúng của người dân chỉ dừng ở mức 17% cho thấy sự tồn tại của một khoảng cách lớn giữa nhận thức lý thuyết và hành động thực tế trong cộng đồng.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Triển khai biện pháp sinh học diệt bọ gậy bằng cá ăn ấu trùng: Tổ chức thả các loài cá ăn bọ gậy như cá sóc, cá bảy màu, cá săn sắt vào 100% các bể chứa nước có thể tích trên 500 lít và các dụng cụ chứa nước lớn tại hai phường. Mục tiêu nâng tỷ lệ hộ gia đình duy trì thả cá từ 6,8% lên tối thiểu 80% trong vòng 3 tháng đầu quý II hàng năm. Trạm Y tế phường chủ trì phối hợp cùng Hội Phụ nữ và Đoàn Thanh niên thực hiện.
2. Điều chỉnh danh mục và quy trình sử dụng hóa chất diệt côn trùng: Đình chỉ việc sử dụng đơn lẻ hóa chất Permethrin 0,75% trong các đợt phun dập dịch tại Thịnh Liệt. Chuyển sang ưu tiên sử dụng Deltamethrin 0,05% hoặc Malathion 5% nhằm đảm bảo hiệu lực tiêu diệt muỗi trưởng thành đạt trên 98%. Trung tâm Y tế dự phòng quận Hoàng Mai chịu trách nhiệm giám sát định kỳ 6 tháng một lần về độ nhạy cảm hóa chất.
3. Tổ chức các chiến dịch tổng vệ sinh môi trường và thu gom phế liệu: Định kỳ phát động 3 đến 4 đợt ra quân dọn dẹp vệ sinh môi trường, thu gom phế thải đọng nước, cọ rửa và đậy kín các dụng cụ chứa nước sinh hoạt trước và trong mùa mưa (từ tháng 5 đến tháng 10). Phấn đấu kéo giảm chỉ số Breteau từ mức 42 xuống dưới ngưỡng gây dịch an toàn (dưới 20). Ủy ban nhân dân hai phường trực tiếp chỉ đạo các tổ dân phố triển khai.
4. Tăng cường truyền thông thay đổi hành vi và quản lý nhà trọ: Xây dựng mạng lưới cộng tác viên y tế phụ trách trực tiếp các cụm dân cư và khu nhà trọ sinh viên, người lao động ngoại tỉnh. Tổ chức hướng dẫn thực hành diệt bọ gậy tận nhà nhằm nâng tỷ lệ thực hành phòng dịch đúng chuẩn từ 17% lên trên 70% trong lộ trình 6 tháng. Trạm Y tế cơ sở phối hợp cùng ban quản lý tổ dân phố thực hiện.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

• Cán bộ dịch tễ học và chuyên gia kiểm soát côn trùng: Sử dụng dữ liệu về quy trình điều tra ổ bọ gậy nguồn, phương pháp tính toán chỉ số véc tơ và kỹ thuật thử nghiệm độ nhạy cảm hóa chất theo chuẩn quốc tế để xây dựng hướng dẫn chuyên môn và giám sát véc tơ tại thực địa đô thị.
• Nhà quản lý y tế công cộng và chính quyền địa phương: Tham khảo các phân tích về mối tương quan giữa mật độ dân cư, đặc điểm nhà trọ, cấu trúc chứa nước và nguy cơ dịch tễ để xây dựng kế hoạch phân bổ nguồn lực, hóa chất và dự trù ngân sách phòng chống sốt xuất huyết hằng năm.
• Học viên cao học và nghiên cứu sinh chuyên ngành Y tế công cộng, Dịch tễ học: Khai thác tài liệu như một nghiên cứu điển hình mẫu mực về phương pháp nghiên cứu cắt ngang có phân tích, kỹ thuật chọn mẫu ngẫu nhiên đơn chuẩn xác và thiết kế bảng hỏi đánh giá kiến thức thực hành.
• Giảng viên đại học và các tổ chức y tế phi chính phủ: Ứng dụng số liệu thực tế để biên soạn bài giảng dịch tễ học thực địa, thiết kế các chương trình can thiệp dựa vào cộng đồng và mô hình truyền thông thay đổi hành vi sức khỏe.

Câu hỏi thường gặp

Tại sao phường Thịnh Liệt có số ca mắc sốt xuất huyết cao vượt trội so với phường Trần Phú dù hai nơi chỉ cách nhau 2 km?

Sự khác biệt bắt nguồn từ thành phần loài véc tơ và mật độ dân cư. Tại Thịnh Liệt, 96,49% bọ gậy là Aedes aegypti – loài muỗi truyền bệnh chính ưa đốt người trong nhà, sống tại khu vực có mật độ dân số cao 5.743 người trên một km2 với nhiều nhà trọ. Tại Trần Phú, 100% véc tơ là Aedes albopictus ưa sống ngoài trời, mật độ dân cư thấp hơn nên chuỗi truyền bệnh bị gián đoạn.

Ổ bọ gậy nguồn chính của muỗi truyền bệnh tại hai địa bàn nghiên cứu là gì?

Tại Thịnh Liệt, ổ bọ gậy nguồn tập trung chủ yếu ở các bể chứa nước trên 500 lít (chiếm 43,0%) và bể dưới 500 lít (chiếm 43,0%). Tại Trần Phú, bể chứa nước trên 500 lít chiếm 55,2% và bể chậu cảnh chiếm 20,7% tổng số bọ gậy Aedes albopictus. Đây là các dụng cụ chứa nước sinh hoạt dung tích lớn nhưng người dân ít thau rửa và không có nắp đậy kín.

Tình trạng kháng hóa chất diệt côn trùng của muỗi tại thực địa diễn ra như thế nào?

Thử nghiệm sinh học theo chuẩn Tổ chức Y tế Thế giới ghi nhận muỗi Aedes aegypti tại Thịnh Liệt đã kháng với Permethrin 0,75% khi tỷ lệ chết sau 24 giờ chỉ đạt 68% và có dấu hiệu tăng sức chịu đựng với Lambda Cyhalothrin 0,05% (tỷ lệ chết 97%). Tuy nhiên, muỗi vẫn nhạy cảm hoàn toàn với Deltamethrin 0,05% và Malathion 5% với tỷ lệ chết từ 99% đến 100%.

Mối liên hệ giữa nhận thức và thực hành phòng bệnh của người dân được thể hiện ra sao?

Nghiên cứu chỉ ra sự chênh lệch lớn giữa kiến thức và hành động. Mặc dù tỷ lệ người dân có kiến thức tốt đạt 42,5% tại Thịnh Liệt, tỷ lệ thực hành đúng các biện pháp phòng chống dịch ở cả hai địa bàn chỉ đạt khoảng 17%. Đồng thời, tỷ lệ hộ gia đình thả cá vào dụng cụ chứa nước rất thấp, chỉ từ 6,8% đến 14,5%.

Biện pháp nào được xem là cốt lõi để khống chế quần thể bọ gậy tại khu vực nghiên cứu?

Thả các loài cá ăn bọ gậy như cá sóc, cá bảy màu vào các bể chứa nước trên 500 lít kết hợp thau rửa định kỳ và đậy nắp kín là giải pháp cốt lõi. Trong thực tế dịch tễ, biện pháp sinh học này giúp làm giảm mật độ muỗi trưởng thành từ 2 đến 11 lần, an toàn cho môi trường và tiết kiệm ngân sách y tế so với việc lạm dụng hóa chất.

Kết luận

• Nghiên cứu xác định sự phân hóa véc tơ rõ nét: Aedes aegypti chiếm ưu thế tuyệt đối (96,49% bọ gậy) tại điểm nóng Thịnh Liệt, trong khi Aedes albopictus chiếm 100% tại phường Trần Phú.
• Các chỉ số bọ gậy và muỗi trưởng thành tại cả hai địa bàn đều vượt xa ngưỡng gây dịch an toàn, đặc biệt chỉ số Breteau đạt mức 42 đến 43 và tỷ lệ nhà có muỗi tại Thịnh Liệt lên tới 47,2%.
• Bể chứa nước sinh hoạt dung tích trên 500 lít là ổ bọ gậy nguồn quan trọng nhất, tích trữ từ 43,0% đến 55,2% tổng lượng ấu trùng muỗi tại thực địa.
• Quần thể muỗi Aedes aegypti tại Thịnh Liệt đã kháng với hóa chất Permethrin 0,75% (tỷ lệ chết 68%), đòi hỏi phải chuyển dịch sang sử dụng Deltamethrin và Malathion trong công tác dập dịch.
• Khoảng cách giữa nhận thức và thực hành của người dân còn rất lớn khi tỷ lệ thực hành đúng chỉ đạt 17%, đòi hỏi lộ trình can thiệp truyền thông và thả cá diệt bọ gậy quyết liệt trong 3 đến 6 tháng tới.

Luận văn đã đóng góp nguồn dữ liệu thực địa quý giá, chứng minh vai trò then chốt của việc giám sát véc tơ và xác định ổ bọ gậy nguồn trong kiểm soát sốt xuất huyết. Các nhà khoa học, cán bộ dịch tễ và nhà quản lý y tế hãy chủ động khai thác các phát hiện từ nghiên cứu này để áp dụng vào các chương trình can thiệp phòng chống dịch bệnh vì sức khỏe cộng đồng.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐẶT VẤN ĐỀ. 1 MỰC TIÊU NGHIÊN cứu. TỐNG QUAN TÀI LIỆU. Tình hình SD/SXHD trên thế giới và Việt Nam.

Đặc điểm dịch tễ học SD/SXHD. Giám sát dịch tễ học. Biện pháp phòng chống. Điều tra bọ gậy nguồn.

Đánh giá độ nhạy cảm của muỗi Ae.aegypti với hóa chất diệt côn trùng. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN cứu. Đối tượng nghiên cứu. Thời gian và địa điểm nghiên cứu.

Thiết kế nghiên cứu. Phương pháp chọn mẫu và cỡ mẫu nghiên cứu. Phương pháp thu thập sổ liệu. Khái niệm, tiêu chuẩn và qui ước đảnh giá.

Phương pháp phân tích số liệu. Đạo đức trong nghiên cứu. Khó khăn, hạn chế của nghiên cứu, sai số, biện pháp khắc phục. Những đóng góp của nghiên cứu.

KỂT QUẢ NGHIÊN cứu. Ổ bọ gậy nguồn tại 2 phường Thịnh Liệt và Trần Phú. Ket quả kiến thức của người dân về phòng chống SD/SXHD. Tình trạng vệ sinh, đặc điểm nhà ở, đặc điểm dân cư và một số mối liên quan.

44 iii CHƯƠNG 4. 60 TÀI LIỆU THAM KHẢO. PHIẾU PHỎNG VẤN KIẾN THỨC, THựC HÀNH.67 CỦA NGƯỜI DÂN VỀ PHÒNG CHỐNG SỐT XUẤT HUYẾT. BẢNG KIỂM MỘT SỐ ĐẶC ĐIỂM Hộ GIA ĐÌNH.

THƯỜNG QUI ĐIỀU TRA VEC Tơ. ĐIỀU TRA VECTƠ SD/SXHD VÀ Ổ BỌ GẬY AEDES. QUI TRÌNH ĐÁNH GIÁ Độ NHẠY CẢM. DANH SÁCH Hộ GIA ĐÌNH ĐIỀU TRA.

DANH SÁCH ĐIỀU TRA VIÊN. KINH PHÍ NGHIÊN cứu.88 iv DANH MỤC BẢNG Bảng 1 Tình hình SD/SXHD ở Việt Nam, 1996 - 2006 7 Bảng 2 Số mắc SD/SXHD ở 2 phường Thịnh Liệt, Trần Phú từ năm 22 1998 đến 2006 Bảng 3 Phân bố chủng loại DCCN tại 2 phường Thịnh Liệt, Tràn Phú 31 Bảng 4 Tỷ lệ DCCN có cá tại 2 phường Thịnh Liệt, Trần Phú 32 Bảng 5 Kết quả điều tra ổ bọ gậy nguồn phường Thịnh Liệt 33 Bảng 6 Kết quả điều tra 0 bọ gậy nguồn phường Trần Phú 35 Bảng 7 .A X 37 Các chỉ sô bọ gậy Aedes tại 2 phường Thịnh Liệt, Trân Phú Bảng 8 , 9Ấ X. T À TA1 3Q Các chỉ sô muôi Aedes tại 2 phường Thịnh Liệt, Trân Phú Bảng 9 Tỷ lệ muỗi Ae.aegypti chết sau 24 giờ tiếp xúc với hoá chất 38 diệt côn trùng Bảng 10 Phân bố ĐTPV theo tuổi, giới, nghề nghiệp, trình độ học vấn 39 Bảng 11 Tỷ lệ người nghe về bệnh SD/SXHD ở 2 phường Thịnh 40 Liệt, Trần Phú Bảng 12 Kết quả điều tra kiến thức của ĐTPV ở 2 phường Thịnh 41 Liệt, Trần Phú Bảng 13 Ket quả điều tra tình trạng vệ sinh trong nhà tại 2 phường 44 Thịnh Liệt, Trần Phú Bảng 14 Ket quả điều tra tình trạng vệ sinh ngoài nhà tại 2 phường 45 Thịnh Liệt, Trần Phú Bảng 15 Đặc điểm dân cư và cấu trúc nhà tại 2 phường Thịnh Liệt, Trần 46 phú Bảng 16 Mối liên quan giữa kiến thức, thực hành với tình trạng nhà 46 có bọ gậy ở phường Thịnh Liệt Bảng 17 Mối liên quan giữa kiến thức, thực hành với tình trạng nhà 47 có muỗi ở phường Thịnh Liệt Bảng 18 Mối liên quan giữa kiến thức và thực hành về phòng chống 47 SD/SXHD của người dân phường Thịnh Liệt Bảng 19 Mối liên quan giữa nhà có bọ gậy và nhà có muỗi tại 48 phường Thịnh Liệt Bảng 20 Mối liên quan giữa vệ sinh trong nhà và nhà có muỗi tại 48 phường Thịnh Liệt DANH MỤC BẢNG BIẺU Hình 1 Tình hình SD/SXHD trên thế giới năm 2005 5 Hình 2 Sơ đồ quận Hoàng Mai 23 Biểu đồ 1 Xu hướng mắc bệnh SD/SXHD trên thế giới 1955 - 2005 4 Biểu đồ 2 Thành phần bọ gậy véc tơ truyền bệnh SD/SXHD tại 2 phường 32 Thịnh Liệt và Trần Phú Biểu đồ 3 Ổ bọ gậy nguồn Ae.aegypti phường Thịnh Liệt 34 Biểu đồ 4 Ổ bọ gậy nguồn Ae.albopỉctus phường Thịnh Liệt 34 Biểu đồ 5 Ổ bọ gậy nguồn Ae.albopictus phường Trần Phú 36 Biểu đồ 6 So sánh tỷ lệ DCCN, tỷ lệ nhiễm và tỷ lệ tập trung bọ gậy 36 Ae.aegypti ở phường Thịnh Liệt Biểu đồ 7 So sánh tỷ lệ DCCN, tỷ lệ nhiễm, tỷ lệ tập trung bọ gậy 37 Ae.albopỉctus ở phường Trần Phú Biểu đồ 8 Phân bố nguồn cung cấp thông tin về bệnh SD/SXHD tại 2 40 phường Thịnh Liệt, Trần Phú Biểu đồ 9 Phân loại kiến thức về phòng chống SD/SXHD của 42 ĐTPV ở 2 phường Thịnh Liệt và Trần Phú Biểu đồ 10 Kết quả điều tra thực hành về phòng chống SD/SXHD của 42 ĐTPV ở phường Thịnh Liệt Biểu đồ 11 Kết quả điều tra thực hành về phòng chống SD/SXHD của 43 ĐTPV ở phường Trần Phú Biểu đồ 12 Phân loại thực hành về phòng chống SD/SXHD của ĐTPV 2 44 phường Thịnh Liệt, Trần Phú Biểu đồ 13 Tình trạng vệ sinh trong nhà tại 2 phường Thịnh Liệt, Trần Phú 45 Biểu đồ 14 Tình trạng vệ sinh ngoài nhà tại 2 phường Thịnh Liệt, Trần Phú 45 vi TÓM TẮT NGHIÊN cứu Năm 2006, phường Thịnh Liệt, quận Hoàng Mai xảy ra dịch SD/SXHD với tỷ lệ mắc lên tới 652 trường hợp/100.000 dân, cao nhất thành phố Hà Nội. Trong khi đó phường Trần Phú chỉ cách phường Thịnh Liệt khoảng 2 km, nhiều năm gần đây không có ca bệnh SD/SXHD nào kể cả năm 2006.

Quần thể véc tơ truyền bệnh SD/SXHD ở 2 phường như thế nào? Kiến thức, thực hành về phòng chống SD/SXHD của người dân ở đây ra sao? Quần thể muỗi truyền bệnh SD/SXHD tại Thịnh Liệt còn nhạy cảm với hóa chất diệt côn trùng hay không? Để trả lời câu hỏi trên cũng và để đề xuất biện pháp phòng chống SD/SXHD có trọng tâm trọng điểm, nghiên cứu “Thực trạng và một sổ yếu tố liên quan đến quần thể muỗi truyền bệnh sốt Dengue/sot xuất huyết Dengue tại 2 phường Thịnh Liệt và Trần Phú, quận Hoàng Mai, thành phố Hà Nội, năm 2007” được tiến hành. Thời gian nghiên cứu từ tháng 4 đến tháng 9 năm 2007. Đây là nghiên cứu mô tả cắt ngang có phân tích với 2 mục tiêu cụ thể: Xác định thành phần loài, ố bọ gậy nguồn, các chỉ số véc tơ và độ nhạy cảm với hoá chất diệt côn trùng của muỗi truyền bệnh SD/SXHD tại 2 phường Thịnh Liệt và Trần Phú; Mô tả kiến thức thực hành phòng chống SD/SXHD của người dân, đặc điểm dân cư, cấu trúc nhà ở và tình trạng vệ sinh tại thực địa nghiên cứu. Đe đạt được mục tiêu, chúng tôi điều tra muỗi Aedes đậu ưong nhà, thu thập bọ gậy Aedes trong các dụng cụ chứa nước (DCCN) tại thực địa theo thường qui của Viện Vệ sinh Dịch tễ Trung ương; Nhân nuôi bọ gậy Ae.aegypti trong phòng thí nghiệm và đánh giá độ nhạy cảm của muỗi Ae.aegypti với hoá chất diệt côn trùng theo hướng dẫn của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO); Dùng bảng hỏi có cấu trúc phỏng vấn trực tiếp người đại diện hộ gia đình để điều tra kiến thức, thực hành về phòng chống SD/SXHD của người dân; Dùng bảng kiểm quan sát điều tra đặc điểm nhà ở, tình trạng vệ sinh của hộ gia đình.

Kết quả nghiên cứu cho thấy tại Thịnh Liệt, nơi thường xảy ra dịch SD/SXHD có mặt cả 2 loài Ae.aegypti và Ae.albopỉctus, trong đó Ae.aegypti chiếm ưu thế (96,49% đối với bọ gậy và 98,97% đối với muỗi). Trong khi đó phường Trần Phú, nơi chưa có dịch SD/SXHD chỉ ghi nhận một loài véc tơ tồn vii tại là Ae. Các chỉ số véc tơ tại 2 phường đều cao vượt ngưỡng gây dịch. Ổ bọ gậy nguồn Ae.aegyptì ở phường Thịnh Liệt là bế > 500 lít (45%), bể <500 lít (43%).

Còn tại Trần Phú ổ bọ gậy nguồn Ae.albopỉctus là bể > 500 lít (55%), bể chậu cảnh (21%).aegyptỉ tại thực địa Thịnh Liệt còn nhạy cảm với hóa chất diệt côn trùng Deltamethrin 0,05% và Malathion 5%, tăng sức chịu đựng với Lambda Cyhalothrin 0,05%, kháng với Permethrin 0,75%. Kiến thức về phòng chống SD/SXHD ở 2 nơi ở mức trung bình, tuy nhiên tỷ lệ kiến thức tốt ở phường Thịnh Liệt cao hơn phường Trần Phú (p< 0,05). Tỷ lệ thực hành đúng về phòng chống SD/SXHD ở 2 phường không có sự khác biệt (p>0,05) và còn thấp (17%). Tại phường Thịnh Liệt có mối liên quan giữa vệ sinh trong nhà và nhà có muồi (p<0,05); Không thấy sự khác biệt về thực hành chưa đúng về phòng chống SD/SXHD giữa các nhóm kiến thức tốt, trung bình, kém (p> 0,5); Không thấy mối liên quan giữa kiến thức, thực hành của người dân với tình trạng nhà có bọ gậy, nhà có muỗi; giữa nhà có bọ gậy và nhà có muỗi với %2 = 2,74; p=0,09.

Qua nghiên cứu cho thấy các chỉ số Ae.aegyptỉ tại phường Thịnh Liệt đều ở mức cao, nguy cơ bùng phát dịch SD/SXHD là rất lớn, cần tổ chức ngay chiến dịch diệt bọ gậy tới tận hộ gia đình nhằm hạ nhanh mật độ quần thể véc tơ truyền bệnh xuống dưới ngưỡng gây dịch. Ổ bọ gậy nguồn là các loại bể chứa nước vì vậy biện pháp phòng chống véc tơ hiệu quả ở phường Thịnh Liệt là thả cá vào các bể chứa nước, tăng cường truyền thông giáo dục sức khoẻ về bệnh SD/SXHD để người dân tự giác loại trừ các 0 bọ gậy.aegyptỉ tại thực địa Thịnh Liệt kháng với Permethrin 0,75%, chúng tôi thấy cần tiến hành thử nghiệm sinh học xác định nồng độ thích hợp của hóa chất Permethrin để sử dụng khi có dịch. Bên cạnh đó cần giám sát chặt chẽ sự biến động của quần thể véc tơ Ae.albopictus tại phường Trần Phú, cũng như tiếp tục nghiên cứu vai trò truyền bệnh của loại véc tơ này. 1 ĐẶT VẤN ĐÈ Sốt Dengue/sốt xuất huyết Dengue (SD/SXHD) là bệnh nhiễm vi rút cấp tính, gây dịch do muỗi truyền.

Trong 30 năm cuối của thế kỷ 20, tần suất và tính nghiêm trọng của dịch SD/SXHD đã gia tăng một cách đáng kể vì muỗi truyền bệnh chính, Ae.aegyptỉ, NÙ vi rút gây SD/SXHD đã lan ra phạm vi toàn cầu. Hàng năm, Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) dự đoán có từ 50 - 100 triệu người nhiễm Dengue với 500.000 trường họp sốt xuất huyết Dengue và ít nhất 21.000 trường họp tử vong, hầu hết là trẻ em - tương đương với một ca tử vong trong mỗi 20 phút, khiến SD/SXHD trở thành một trong những bệnh nhiệt đới lưu hành và tái xuất hiện quan trọng nhất bong thế kỷ 21 [47]. Vụ dịch SD/SXHD đầu tiên xảy ra ở Việt Nam vào năm 1958 được Chu Văn Tường và Mihow thông báo vào năm 1959, sau đó trở thành dịch lưu hành địa phương [9]. Hà Nội là một trong các tỉnh trọng điểm về SD/SXHD của miền Bắc [6].

Trong vụ dịch SD/SXHD lớn gần đây nhất xảy ra năm 1998 tại Việt Nam ở 56/61 tỉnh thành, Hà Nội có số mắc 3.382, tử vong 4, tỉ lệ mắc 129,7 trường họp/100.