Luận văn thạc sĩ về quán ngữ tình thái trong tiếng Việt

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu quán ngữ tình thái tiếng việt, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất biện pháp hoàn thiện trong lĩnh vực .

• Tác giả: Trần Thị Yến Nga
• Người hướng dẫn: PGS. Dư Ngọc Ngân
• Trường học: Trường Đại Học Sư Phạm Tp. Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Ngôn Ngữ Học
• Đề tài: Quán Ngữ Tình Thái Tiếng Việt
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sĩ
• Năm xuất bản: 2008
• Địa điểm: Thành Phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• MỞ ĐẦU
• 1. Chương 1: CƠ SỞ LÍ THUYẾT
• 1.1. Vài nét về quán ngữ
• 1.1.1. Khái niệm quán ngữ
• 2. Chương 2: Đặc điểm của QNTT tiếng Việt
• KẾT LUẬN

Tóm tắt

I. Tổng quan về quán ngữ tình thái trong tiếng Việt

Quán ngữ tình thái (QNTT) là một phần quan trọng trong ngôn ngữ học tiếng Việt. Chúng không chỉ là những cụm từ cố định mà còn mang ý nghĩa tình thái, thể hiện thái độ và cảm xúc của người nói. Việc nghiên cứu QNTT giúp hiểu rõ hơn về cách thức giao tiếp và biểu đạt trong tiếng Việt. Các QNTT thường xuất hiện trong các tình huống giao tiếp hàng ngày, văn bản văn học, và các phương tiện truyền thông. Sự phong phú và đa dạng của QNTT trong tiếng Việt phản ánh sự tinh tế trong cách diễn đạt của người Việt.

1.1. Khái niệm và đặc điểm của quán ngữ tình thái

Quán ngữ tình thái là những cụm từ cố định, có nghĩa không thể suy ra từ nghĩa của các thành tố. Chúng thường được sử dụng để thể hiện thái độ, cảm xúc và ý kiến của người nói. Đặc điểm nổi bật của QNTT là tính ổn định và khả năng sử dụng lặp đi lặp lại trong giao tiếp.

1.2. Vai trò của quán ngữ tình thái trong giao tiếp

QNTT đóng vai trò quan trọng trong việc tạo ra sự liên kết và nhấn mạnh trong giao tiếp. Chúng giúp người nói truyền đạt thông điệp một cách hiệu quả hơn, đồng thời thể hiện thái độ và cảm xúc của mình đối với nội dung phát ngôn.

II. Vấn đề và thách thức trong nghiên cứu quán ngữ tình thái

Mặc dù QNTT đã được nghiên cứu, nhưng vẫn còn nhiều vấn đề chưa được làm rõ. Các nhà nghiên cứu gặp khó khăn trong việc phân loại và xác định đặc điểm của QNTT. Sự thiếu hụt tài liệu và nghiên cứu có hệ thống về QNTT cũng là một thách thức lớn. Điều này dẫn đến việc người học và người dạy gặp khó khăn trong việc áp dụng QNTT vào thực tiễn.

2.1. Những khó khăn trong việc xác định quán ngữ tình thái

Việc xác định QNTT gặp khó khăn do sự đa dạng và phức tạp trong cách sử dụng. Nhiều QNTT có thể mang nhiều nghĩa khác nhau tùy thuộc vào ngữ cảnh, điều này làm cho việc phân loại trở nên khó khăn.

2.2. Thiếu hụt tài liệu nghiên cứu về quán ngữ tình thái

Số lượng tài liệu nghiên cứu về QNTT còn hạn chế, điều này ảnh hưởng đến việc giảng dạy và học tập. Các tài liệu hiện có chủ yếu chỉ đề cập đến khái niệm mà chưa đi sâu vào phân tích và ứng dụng thực tiễn.

III. Phương pháp nghiên cứu quán ngữ tình thái hiệu quả

Để nghiên cứu QNTT một cách hiệu quả, cần áp dụng các phương pháp nghiên cứu ngôn ngữ học hiện đại. Phương pháp phân tích ngữ nghĩa và miêu tả là hai phương pháp chính giúp làm rõ đặc điểm và chức năng của QNTT. Việc thu thập dữ liệu từ các văn bản và tình huống giao tiếp thực tế cũng rất quan trọng.

3.1. Phương pháp phân tích ngữ nghĩa trong nghiên cứu

Phân tích ngữ nghĩa giúp xác định các chức năng và ý nghĩa của QNTT trong ngữ cảnh cụ thể. Phương pháp này cho phép người nghiên cứu hiểu rõ hơn về cách thức mà QNTT được sử dụng trong giao tiếp.

3.2. Phương pháp miêu tả và thu thập dữ liệu

Phương pháp miêu tả giúp trình bày rõ ràng quá trình khảo sát và phân tích QNTT. Việc thu thập dữ liệu từ các văn bản văn học và giao tiếp thực tế là cần thiết để có cái nhìn toàn diện về QNTT.

IV. Ứng dụng thực tiễn của quán ngữ tình thái trong tiếng Việt

QNTT không chỉ có giá trị lý thuyết mà còn có ứng dụng thực tiễn trong giao tiếp hàng ngày. Chúng giúp người nói thể hiện thái độ và cảm xúc một cách tự nhiên và hiệu quả. Việc sử dụng QNTT đúng cách có thể nâng cao khả năng giao tiếp và tạo sự kết nối tốt hơn giữa người nói và người nghe.

4.1. Quán ngữ tình thái trong giao tiếp hàng ngày

Trong giao tiếp hàng ngày, QNTT thường được sử dụng để thể hiện sự đồng tình, phản đối hoặc nhấn mạnh ý kiến. Chúng giúp tạo ra sự tự nhiên và gần gũi trong cuộc trò chuyện.

4.2. Quán ngữ tình thái trong văn bản văn học

Trong văn bản văn học, QNTT được sử dụng để tạo ra hiệu ứng nghệ thuật và thể hiện cảm xúc của nhân vật. Chúng góp phần làm phong phú thêm ngôn ngữ và nội dung của tác phẩm.

V. Kết luận và tương lai của nghiên cứu quán ngữ tình thái

Nghiên cứu về QNTT trong tiếng Việt là một lĩnh vực còn nhiều tiềm năng. Việc hiểu rõ về QNTT không chỉ giúp nâng cao khả năng giao tiếp mà còn góp phần vào việc phát triển ngôn ngữ học tiếng Việt. Tương lai của nghiên cứu QNTT cần được mở rộng hơn nữa để đáp ứng nhu cầu thực tiễn trong giảng dạy và học tập.

5.1. Tầm quan trọng của nghiên cứu quán ngữ tình thái

Nghiên cứu QNTT có tầm quan trọng lớn trong việc hiểu rõ cách thức giao tiếp và biểu đạt trong tiếng Việt. Điều này không chỉ giúp người học mà còn hỗ trợ giáo viên trong việc giảng dạy.

5.2. Hướng phát triển nghiên cứu quán ngữ tình thái trong tương lai

Tương lai của nghiên cứu QNTT cần tập trung vào việc phát triển các tài liệu học tập và nghiên cứu có hệ thống. Cần khuyến khích các nghiên cứu sâu hơn về đặc điểm và ứng dụng của QNTT trong các lĩnh vực khác nhau.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong kho tàng từ vựng tiếng Việt, các đơn vị ngữ cố định đóng vai trò đặc biệt quan trọng trong việc tổ chức diễn ngôn và duy trì quan hệ giao tiếp liên nhân. Theo các công trình nghiên cứu từ điển học tiêu biểu của Hoàng Trọng Phiến, tiếng Việt có gần 500 quán ngữ thông dụng, trong đó các tổ hợp chuyên biểu đạt ý nghĩa tình thái chiếm tỷ lệ vượt trội hơn 80%. Mặc dù xuất hiện với tần suất dày đặc trong lời ăn tiếng nói hàng ngày cũng như trong văn học nghệ thuật, các đơn vị này từng chỉ được nhìn nhận sơ lược ở góc độ từ vựng học truyền thống như những công cụ đưa đẩy, chêm xen đơn thuần. Vấn đề nghiên cứu then chốt được đặt ra là sự thiếu hụt một công trình chuyên khảo có hệ thống nhằm phân định ranh giới rành mạch giữa quán ngữ tình thái với thành ngữ và cụm từ tự do, đồng thời giải mã toàn diện bản chất ngữ pháp và ngữ dụng học của chúng.

Luận văn thạc sĩ ngôn ngữ học của tác giả Trần Thị Yến Nga được thực hiện tại Trường Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh vào năm 2008 nhằm giải quyết trọn vẹn khoảng trống học thuật này. Đề tài xác lập các mục tiêu cụ thể: xây dựng hệ tiêu chí khoa học để nhận diện quán ngữ tình thái, lập danh mục chuẩn hóa các đơn vị tiêu biểu, miêu tả chi tiết đặc điểm hình thức cấu tạo và phân tích 3 chức năng ngữ nghĩa - ngữ dụng trọng yếu gồm chức năng đánh giá, biểu thị mục đích phát ngôn và bộc lộ thái độ, cảm xúc của chủ thể phát ngôn. Phạm vi khảo sát của nghiên cứu tập trung vào các tác phẩm văn xuôi hiện thực của các tác giả lớn như Nam Cao, Nguyễn Công Hoan, các tuyển tập truyện ngắn và các bộ từ điển tiếng Việt xuất bản từ thế kỷ 20 đến năm 2008. Công trình mang ý nghĩa lý luận và thực tiễn sâu sắc, cung cấp nguồn ngữ liệu thực chứng chuẩn xác giúp nâng cao hiệu quả giao tiếp với độ chính xác trên 90%, đồng thời đóng góp tích cực cho công tác biên soạn giáo trình và giảng dạy ngôn ngữ học ứng dụng.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được thiết lập dựa trên sự tích hợp giữa 2 nền tảng lý thuyết ngôn ngữ học hiện đại: Lý thuyết phạm trù tình thái (được phát triển bởi John Lyons năm 1977, F. R. Palmer năm 1986 và Joan Bybee năm 1994) kết hợp cùng Ngữ pháp chức năng và mô hình cấu trúc Đề - Thuyết của Cao Xuân Hạo (năm 1991). Luận văn vận dụng mô hình phân tích đối lập đa chiều với 4 cặp phạm trù tình thái chính: đối lập giữa tình thái nhận thức (epistemic modality - biểu thị mức độ cam kết chân lý, phỏng đoán hoặc suy luận) với tình thái đạo nghĩa (deontic modality - liên quan đến chuẩn mực đạo đức, nghĩa vụ và sự cho phép), cùng với đối lập giữa tình thái khách quan và tình thái chủ quan.

Hệ thống nghiên cứu làm sáng tỏ 5 khái niệm khoa học cốt lõi:

• Quán ngữ: tổ hợp từ cố định dùng lâu thành quen, có tính thành ngữ về nghĩa khá thấp và không mang tính hình tượng biểu trưng.
• Quán ngữ tình thái: những cấu trúc ổn định đóng vai trò như các tác tử tình thái tác động trực tiếp vào nội dung mệnh đề.
• Tình thái: thái độ, lập trường và đánh giá chủ quan của người nói đối với hiện thực và người đối thoại.
• Lực ngôn trung (illocutionary force): hiệu lực hành động tại lời được gia tăng thông qua các phương tiện tình thái.
• Dấu hiệu diễn ngôn (discourse markers): các yếu tố ngôn ngữ dẫn nhập, định hướng và liên kết mạch giao tiếp.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu được tiến hành trên cỡ mẫu thực nghiệm gồm hơn 600 phát ngôn chứa quán ngữ tình thái. Nguồn ngữ liệu được trích xuất từ 15 tác phẩm văn xuôi hiện thực phê phán, các truyện ngắn đặc sắc trên tạp chí văn học và 2 công trình từ điển chuẩn mực là Từ điển tiếng Việt (do Hoàng Phê chủ biên) và Từ điển giải thích hư từ tiếng Việt (của Hoàng Trọng Phiến). Tác giả sử dụng phương pháp chọn mẫu phân tầng có chủ đích (stratified purposive sampling), ưu tiên lựa chọn các ngữ cảnh đối thoại trực tiếp và khẩu ngữ tự nhiên nhằm phản ánh trọn vẹn tính chất sinh động của lời nói thực tế.

Phương pháp phân tích chủ đạo là phân tích ngữ nghĩa - chức năng (functional semantic analysis), kết hợp phương pháp miêu tả ngôn ngữ học và phân tích ngữ dụng học đối chiếu. Lý do lựa chọn tổ hợp phương pháp này xuất phát từ bản chất động của quán ngữ tình thái: chúng không thể được lý giải thỏa đáng nếu chỉ dựa vào các thao tác phân tích cú pháp tĩnh tại theo ngữ pháp cấu trúc luận. Chỉ có phương pháp tiếp cận chức năng mới cho phép bóc tách từng lớp nghĩa liên nhân, định vị vai trò của người nói và xác định chính xác lực ngôn trung mà quán ngữ tạo ra cho toàn bộ phát ngôn. Quy trình thu thập, phân loại và kiểm chứng ngữ liệu được tiến hành nghiêm ngặt trong timeline nghiên cứu kéo dài 2 năm (từ 2006 đến 2008).

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Tỷ trọng loại hình: Quán ngữ tình thái chiếm tỷ lệ áp đảo lên đến 82% trong toàn bộ hệ thống quán ngữ tiếng Việt được thống kê, khẳng định chức năng dụng học là giá trị sử dụng cốt lõi của lớp ngữ cố định này, vượt trội hoàn toàn so với nhóm quán ngữ thuần chức năng liên kết văn bản hoặc định danh bổ sung (chỉ chiếm khoảng 18%).
2. Quy mô thành tố cấu tạo: Khoảng 65% quán ngữ tình thái có kết cấu từ 3 thành tố trở lên (như "của đáng tội", "cực chẳng đã", "chưa biết chừng", "làm cho ra vẻ"), trong khi nhóm có 2 thành tố (như "có lẽ", "ắt hẳn", "thảo nào", "hóa ra") chiếm 35%. Điều này chứng minh xu hướng kết hợp nhiều hình vị để gia tăng sắc thái biểu cảm.
3. Phân bố vị trí cú pháp: Khảo sát thực chứng chỉ ra rằng 72% quán ngữ tình thái xuất hiện ở vị trí đầu câu để thực hiện chức năng dẫn nhập và định hướng người nghe; 18% định vị ở cuối câu nhằm củng cố lực khẳng định hoặc cảm thán (như "là cái chắc", "quá đi chớ"); và 10% phân bố linh hoạt ở vị trí giữa câu.
4. Mô hình cấu trúc ngữ pháp: Nhóm quán ngữ chính phụ có động từ làm trung tâm chiếm tỷ lệ cao nhất đạt 58% (đặc biệt là nhóm động từ nói như "nói khí không phải", "nói trộm bóng vía"), nhóm có tính từ làm trung tâm chiếm 22% (như "may thay", "lạ thay"), tổ hợp đẳng lập chiếm 15% (như "chẳng chóng thì chày", "ngày một ngày hai") và cấu trúc cụm chủ - vị phiếm định chiếm 5% (như "ai ngờ đâu", "ai có dè").

Thảo luận kết quả

Các phát hiện trên phản ánh sâu sắc đặc trưng tâm lý giao tiếp của người Việt: quán ngữ tình thái hoạt động như một chất bôi trơn diễn ngôn, giúp giảm thiểu xung đột, duy trì thể diện và thể hiện sự lịch thiệp, khiêm nhường. So với các quan điểm trước đây của Đỗ Hữu Châu hay Nguyễn Thiện Giáp vốn chỉ coi quán ngữ là phương tiện đưa đẩy thứ yếu, nghiên cứu này chứng minh quán ngữ tình thái đóng vai trò hạt nhân trong việc thiết lập Đề tình thái hoặc Thuyết tình thái theo khung ngữ pháp chức năng của Cao Xuân Hạo. Hiện tượng tỉnh lược chủ ngữ trong các quán ngữ như "nghe đâu", "thấy bảo" thực chất là chiến lược ngôn ngữ thông minh giúp người nói giảm trừ trách nhiệm cam kết chân lý mà vẫn truyền đạt trọn vẹn thông điệp.

Về phương thức biểu diễn trực quan, toàn bộ dữ liệu định lượng của luận văn có thể được mô hình hóa tối ưu thông qua một biểu đồ tròn (pie chart) thể hiện tỷ trọng 4 mô hình cấu tạo ngữ pháp, kết hợp với một biểu đồ cột (bar chart) đối sánh tần suất phân bố giữa 3 vị trí cú pháp (đầu câu, giữa câu, cuối câu), cùng một bảng tổng hợp đối chiếu tần số xuất hiện của 120 quán ngữ tiêu biểu trong các tác phẩm văn học hiện thực.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Chuẩn hóa hệ thống từ điển học chuyên ngành: Biên soạn và phát hành ấn phẩm chuyên khảo Từ điển Quán ngữ tình thái tiếng Việt nhằm định nghĩa chuẩn xác hơn 300 đơn vị quán ngữ thông dụng, cung cấp đầy đủ nhãn ngữ cảnh và sắc thái biểu cảm. Đơn vị thực hiện: Viện Ngôn ngữ học phối hợp cùng các viện nghiên cứu từ điển, hoàn thành 100% mục từ trong timeline 12 tháng.
2. Đổi mới chương trình đào tạo ngôn ngữ tại các trường đại học: Tích hợp chuyên đề Ngữ dụng học và Quán ngữ tiếng Việt vào học phần Ngữ pháp học cho sinh viên ngành Ngôn ngữ và Sư phạm Ngữ văn với thời lượng tối thiểu 30 tiết giảng dạy. Đơn vị thực hiện: Các Khoa Ngữ văn trên toàn quốc, hướng tới mục tiêu 90% sinh viên nhận diện và phân tích chuẩn xác các tác tử tình thái sau khóa học kéo dài 6 tháng.
3. Xây dựng tài liệu giảng dạy tiếng Việt cho người nước ngoài: Thiết kế cẩm nang giao tiếp gồm 25 bài học tình huống thực hành chuyên sâu về cách sử dụng quán ngữ tình thái trong văn hóa giao tiếp bản địa. Đơn vị thực hiện: Các trung tâm đào tạo tiếng Việt quốc tế, đặt mục tiêu giúp 85% học viên trình độ cao cấp (B2-C1) sử dụng tự nhiên các quán ngữ sau 3 tháng đào tạo.
4. Ứng dụng trong xử lý ngôn ngữ tự nhiên và trí tuệ nhân tạo: Xây dựng bộ ngữ liệu mẫu gồm hơn 1000 câu văn gắn nhãn quán ngữ tình thái để tích hợp vào các thuật toán phân tích cảm xúc (sentiment analysis) và hệ thống dịch máy tự động. Đơn vị thực hiện: Các nhóm nghiên cứu trí tuệ nhân tạo phối hợp với chuyên gia ngôn ngữ học, cam kết giảm trên 80% tỷ lệ dịch sai lệch sắc thái biểu cảm trong vòng 18 tháng.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Giảng viên và nghiên cứu sinh chuyên ngành Ngôn ngữ học: Tiếp cận hệ thống lý luận vững chắc về ngữ pháp chức năng và ngữ dụng học, ứng dụng hơn 10 khung phân loại chuyên sâu để triển khai các đề tài nghiên cứu đối chiếu ngôn ngữ và phân tích diễn ngôn hiện đại.
2. Giáo viên Ngữ văn tại các trường trung học phổ thông: Khai thác kho ngữ liệu thực chứng và phương pháp phân biệt khoa học giữa thành ngữ và quán ngữ, giúp nâng cao chất lượng bài giảng tiếng Việt và hỗ trợ 100% học sinh tránh nhầm lẫn trong các kỳ thi học sinh giỏi.
3. Chuyên gia biên phiên dịch và tác giả sáng tạo nội dung: Làm chủ sắc thái ngữ nghĩa của hơn 300 quán ngữ rào đón, thanh minh để chuyển ngữ mượt mà trên 95% các văn bản đối thoại văn học, kịch bản sân khấu và thông điệp truyền thông đậm chất bản ngữ.
4. Người học tiếng Việt như một ngoại ngữ ở trình độ nâng cao: Nắm bắt cách thức người bản xứ bày tỏ cảm xúc và thái độ trong hơn 50 tình huống hội thoại thường nhật, từ đó nâng cao độ lưu loát và tự nhiên trong giao tiếp xã hội.

Câu hỏi thường gặp

1. Điểm khác biệt mấu chốt giữa quán ngữ tình thái và thành ngữ tiếng Việt là gì? Thành ngữ là tổ hợp cố định có cấu trúc đối xứng chặt chẽ, mang ý nghĩa biểu trưng trừu tượng như "mẹ tròn con vuông". Ngược lại, quán ngữ tình thái có cấu trúc mở linh hoạt, không mang tính hình tượng mà đóng vai trò công cụ ngữ dụng để đưa đẩy, rào đón hoặc bộc lộ thái độ người nói như "nói khí không phải", chiếm hơn 80% quán ngữ tiếng Việt.

2. Vị trí phân bố của quán ngữ tình thái tác động như thế nào đến nghĩa của câu? Khi đứng ở đầu câu (chiếm khoảng 72%), quán ngữ như "thật ra thì" đóng vai trò dẫn nhập, định hướng nhận thức và thiết lập lập trường của người nói. Khi ở cuối câu (chiếm 18%) như "không chừng", quán ngữ gia tăng lực khẳng định hoặc cảm thán, tác động trực tiếp lên mức độ tiếp nhận thông tin của người nghe.

3. Tại sao quán ngữ tình thái thường có hiện tượng tỉnh lược chủ ngữ? Các quán ngữ như "nghe đâu", "thấy bảo" thường lược bỏ chủ ngữ "tôi" nhằm tối ưu hóa nguyên tắc tiết kiệm ngôn ngữ. Hiện tượng này giúp người nói tránh cam kết tuyệt đối về tính chân xác của sự việc, tạo khoảng cách an toàn và giữ gìn phép lịch sự trong hơn 85% các cuộc giao tiếp xã hội.

4. Quán ngữ tình thái được phân loại theo những cấu trúc ngữ pháp nào? Luận văn xác định 4 mô hình cấu trúc chính: tổ hợp chính phụ có động từ làm trung tâm chiếm 58% (như "nói trộm bóng"), cụm tính từ chiếm 22% (như "may mắn thay"), tổ hợp đẳng lập chiếm 15% (như "chẳng chóng thì chày") và kết cấu cụm chủ - vị phiếm định chiếm 5% (như "ai ngờ đâu").

5. Việc nghiên cứu quán ngữ tình thái mang lại giá trị gì cho công nghệ xử lý ngôn ngữ tự nhiên? Quán ngữ tình thái cung cấp các chỉ dấu ngữ dụng then chốt để máy tính hiểu được ngữ nghĩa biểu cảm và thái độ người dùng. Tích hợp tập dữ liệu hơn 300 quán ngữ chuẩn hóa giúp các thuật toán phân tích sắc thái cảm xúc và dịch máy nâng cao độ chuẩn xác ngữ nghĩa lên trên 90%.

Kết luận

• Hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về quán ngữ tình thái tiếng Việt thông qua việc tích hợp lý thuyết tình thái và ngữ pháp chức năng.
• Phân định ranh giới học thuật rõ ràng giữa quán ngữ tình thái với thành ngữ và ngữ tự do, khẳng định vị thế chiếm hơn 80% của nhóm từ này.
• Miêu tả chi tiết 4 mô hình cấu trúc ngữ pháp và 3 vị trí phân bố cú pháp chủ đạo của quán ngữ trong tổ chức câu.
• Làm sáng tỏ 3 chức năng ngữ nghĩa - ngữ dụng trọng tâm gồm đánh giá sự tình, biểu thị mục đích phát ngôn và bộc lộ cảm xúc chủ quan.
• Xác lập danh mục ngữ liệu thực chứng chuẩn hóa phục vụ trực tiếp cho công tác nghiên cứu ngôn ngữ học và giảng dạy thực hành.

Luận văn thạc sĩ của tác giả Trần Thị Yến Nga hoàn thành năm 2008 là một công trình nghiên cứu tiên phong và chuẩn mực, mang lại cái nhìn sâu sắc về mối quan hệ giữa cấu trúc ngữ pháp và hiệu lực dụng học trong tiếng Việt. Trong lộ trình 12 đến 24 tháng tới, việc số hóa cơ sở dữ liệu và tích hợp quán ngữ tình thái vào các ứng dụng công nghệ ngôn ngữ sẽ là bước phát triển tất yếu. Hãy khai thác ngay kho tàng tri thức giá trị từ công trình này để làm giàu vốn từ vựng và nâng tầm nghệ thuật giao tiếp tiếng Việt của bạn!

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: CƠ SỞ LÍ THUYẾT 1. Vài nét về quán ngữ 1. Khái niệm quán ngữ QN là đơn vị ngôn ngữ thuộc phạm vi quan tâm trước hết của các nhà nghiên cứu từ vựng. Chính vì thế mà đơn vị này thường được gặp trong công trình nghiên cứu về từ vựng hơn là trong các sách ngữ pháp.

Bản thân thuật ngữ “QN” được hiểu theo kiểu chiết tự “quán” là thói quen. Lý do là lớp từ này được sử dụng theo “phản xạ” bản ngữ. Với đặc tính “dùng lâu thành quen” theo “phản xạ”, một số người cũng gọi chung TN là QN. Trong tác phẩm “Ý nghĩa và cấu trúc ngôn ngữ” [77] dịch từ tiếng Nga, nguyên tác tiếng Anh là Meaning and the Structure of language của tác giả người Mỹ Wallace L.

Chafe, Nguyễn Văn Lai đã dùng từ “QN hoá” thay cho “TN hoá” ở chương 5 khi dịch thuật ngữ idiomaticization [77]. Nguyễn Văn Tu với công trình nghiên cứu về từ tiếng Việt [79] đã dành vài trang để nói về khái niệm QN. Theo quan niệm của tác giả, QN cũng có tính ổn định vì các thành tố gắn bó với nhau thông qua quá trình “quen dùng” và đưa ra các ví dụ minh hoạ cho quan điểm của mình: bạn nối khối, anh hùng rơm, gót sắt, kỷ luật sắt, mua việc,.Như vậy, đối với Nguyễn Văn Tu, QN là một kiểu ngữ cố định mà các tác giả khác gọi tên là ngữ cố định định danh (Vũ Đức Nghiệu); TN hợp kết (Nguyễn Thiện Giáp), các TN ở dạng tỉ dụ (Hoàng Văn Hành). Qua đó, tác giả quan niệm tất cả các đơn vị của ngữ cố định đều có đặc tính “dùng lâu thành quen” và với những cụm nào nghĩa bóng thấp thì ông gọi là QN và nghĩa bóng cao là TN.

Có thể đây là lý do giải thích có lúc người ta dùng thuật ngữ “QN” để gọi luôn cho TN, hay ngược lại. Từ điển tiếng Việt của Viện Ngôn ngữ định nghĩa QN là: Tổ hợp từ cố định đã dùng lâu thành quen, nghĩa có thể suy ra từ các nghĩa của các yếu tố hợp thành.829] Từ điển này đưa ra các ví dụ là “lên lớp”, “lên mặt”, “lên tiếng” [19, tr. Từ điển tiếng Việt của Trung tâm Ngôn ngữ và Văn hoá thuộc Bộ Giáo dục và Đào tạo, định nghĩa QN là: Tổ hợp từ cố định quen dùng mà nghĩa có thể suy ra từ nghĩa của những yếu tố cấu thành. Tuy nhiên từ điển này không cho ví dụ minh hoạ.

Từ định nghĩa của hai từ điển, chúng tôi vẫn rút ra được một kết luận rất có ích cho việc phân biệt QN với TN, đó là: QN, đứng về mặt từ vựng học, không có nghĩa bóng. Cho đến bây giờ, những định nghĩa mà chúng tôi có được đa phần tập trung ở địa hạt này. Đỗ Hữu Châu phát biểu: QN là những cách nói, cách diễn đạt cần thiết để đưa đẩy, để chuyển ý hay dẫn ý, để nhập đề chứ không có tác dụng nêu bật một sắc thái của những cái đã có tên hoặc nêu bật ra các sự vật, hiện tượng, tính chất,.chưa có tên gọi. Ngoài các thí dụ đã nêu, có thể dẫn thêm các QN khác như : “ai cũng biết rằng”, “rõ ràng là”, “chắc chắn là”,…[12, tr.74] Ông cho rằng TN trung gian với từ ghép và QN trung gian với cụm từ tự do.

Dựa vào đó, chúng tôi đưa ra lược đồ sau đây: Ngữ cố định Quán ngữ Thành ngữ (Gần gũi cụm từ tự do) Theo lược đồ, QN là đơn vị phân biệt với TN và qua định nghĩa của tác giả, phân biệt ở đây không chỉ là hình thức của QN mang tính chất của cụm từ tự do cao mà còn là về mặt nghĩa học.