Luận văn thạc sĩ về quán ngữ tình thái trong tiếng Việt

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu quán ngữ tình thái tiếng việt, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất biện pháp hoàn thiện trong lĩnh vực .

• Tác giả: Trần Thị Yến Nga
• Người hướng dẫn: PGS. Dư Ngọc Ngân
• Trường học: Trường Đại Học Sư Phạm Tp. Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Ngôn Ngữ Học
• Đề tài: Quán Ngữ Tình Thái Tiếng Việt
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sĩ
• Năm xuất bản: 2008
• Địa điểm: Thành Phố Hồ Chí Minh

Tóm tắt

I. Tổng quan về quán ngữ tình thái trong tiếng Việt

Quán ngữ tình thái (QNTT) là một phần quan trọng trong ngôn ngữ học tiếng Việt. Chúng không chỉ là những cụm từ cố định mà còn mang ý nghĩa tình thái, thể hiện thái độ và cảm xúc của người nói. Việc nghiên cứu QNTT giúp hiểu rõ hơn về cách thức giao tiếp và biểu đạt trong tiếng Việt. Các QNTT thường xuất hiện trong các tình huống giao tiếp hàng ngày, văn bản văn học, và các phương tiện truyền thông. Sự phong phú và đa dạng của QNTT trong tiếng Việt phản ánh sự tinh tế trong cách diễn đạt của người Việt.

1.1. Khái niệm và đặc điểm của quán ngữ tình thái

Quán ngữ tình thái là những cụm từ cố định, có nghĩa không thể suy ra từ nghĩa của các thành tố. Chúng thường được sử dụng để thể hiện thái độ, cảm xúc và ý kiến của người nói. Đặc điểm nổi bật của QNTT là tính ổn định và khả năng sử dụng lặp đi lặp lại trong giao tiếp.

1.2. Vai trò của quán ngữ tình thái trong giao tiếp

QNTT đóng vai trò quan trọng trong việc tạo ra sự liên kết và nhấn mạnh trong giao tiếp. Chúng giúp người nói truyền đạt thông điệp một cách hiệu quả hơn, đồng thời thể hiện thái độ và cảm xúc của mình đối với nội dung phát ngôn.

II. Vấn đề và thách thức trong nghiên cứu quán ngữ tình thái

Mặc dù QNTT đã được nghiên cứu, nhưng vẫn còn nhiều vấn đề chưa được làm rõ. Các nhà nghiên cứu gặp khó khăn trong việc phân loại và xác định đặc điểm của QNTT. Sự thiếu hụt tài liệu và nghiên cứu có hệ thống về QNTT cũng là một thách thức lớn. Điều này dẫn đến việc người học và người dạy gặp khó khăn trong việc áp dụng QNTT vào thực tiễn.

2.1. Những khó khăn trong việc xác định quán ngữ tình thái

Việc xác định QNTT gặp khó khăn do sự đa dạng và phức tạp trong cách sử dụng. Nhiều QNTT có thể mang nhiều nghĩa khác nhau tùy thuộc vào ngữ cảnh, điều này làm cho việc phân loại trở nên khó khăn.

2.2. Thiếu hụt tài liệu nghiên cứu về quán ngữ tình thái

Số lượng tài liệu nghiên cứu về QNTT còn hạn chế, điều này ảnh hưởng đến việc giảng dạy và học tập. Các tài liệu hiện có chủ yếu chỉ đề cập đến khái niệm mà chưa đi sâu vào phân tích và ứng dụng thực tiễn.

III. Phương pháp nghiên cứu quán ngữ tình thái hiệu quả

Để nghiên cứu QNTT một cách hiệu quả, cần áp dụng các phương pháp nghiên cứu ngôn ngữ học hiện đại. Phương pháp phân tích ngữ nghĩa và miêu tả là hai phương pháp chính giúp làm rõ đặc điểm và chức năng của QNTT. Việc thu thập dữ liệu từ các văn bản và tình huống giao tiếp thực tế cũng rất quan trọng.

3.1. Phương pháp phân tích ngữ nghĩa trong nghiên cứu

Phân tích ngữ nghĩa giúp xác định các chức năng và ý nghĩa của QNTT trong ngữ cảnh cụ thể. Phương pháp này cho phép người nghiên cứu hiểu rõ hơn về cách thức mà QNTT được sử dụng trong giao tiếp.

3.2. Phương pháp miêu tả và thu thập dữ liệu

Phương pháp miêu tả giúp trình bày rõ ràng quá trình khảo sát và phân tích QNTT. Việc thu thập dữ liệu từ các văn bản văn học và giao tiếp thực tế là cần thiết để có cái nhìn toàn diện về QNTT.

IV. Ứng dụng thực tiễn của quán ngữ tình thái trong tiếng Việt

QNTT không chỉ có giá trị lý thuyết mà còn có ứng dụng thực tiễn trong giao tiếp hàng ngày. Chúng giúp người nói thể hiện thái độ và cảm xúc một cách tự nhiên và hiệu quả. Việc sử dụng QNTT đúng cách có thể nâng cao khả năng giao tiếp và tạo sự kết nối tốt hơn giữa người nói và người nghe.

4.1. Quán ngữ tình thái trong giao tiếp hàng ngày

Trong giao tiếp hàng ngày, QNTT thường được sử dụng để thể hiện sự đồng tình, phản đối hoặc nhấn mạnh ý kiến. Chúng giúp tạo ra sự tự nhiên và gần gũi trong cuộc trò chuyện.

4.2. Quán ngữ tình thái trong văn bản văn học

Trong văn bản văn học, QNTT được sử dụng để tạo ra hiệu ứng nghệ thuật và thể hiện cảm xúc của nhân vật. Chúng góp phần làm phong phú thêm ngôn ngữ và nội dung của tác phẩm.

V. Kết luận và tương lai của nghiên cứu quán ngữ tình thái

Nghiên cứu về QNTT trong tiếng Việt là một lĩnh vực còn nhiều tiềm năng. Việc hiểu rõ về QNTT không chỉ giúp nâng cao khả năng giao tiếp mà còn góp phần vào việc phát triển ngôn ngữ học tiếng Việt. Tương lai của nghiên cứu QNTT cần được mở rộng hơn nữa để đáp ứng nhu cầu thực tiễn trong giảng dạy và học tập.

5.1. Tầm quan trọng của nghiên cứu quán ngữ tình thái

Nghiên cứu QNTT có tầm quan trọng lớn trong việc hiểu rõ cách thức giao tiếp và biểu đạt trong tiếng Việt. Điều này không chỉ giúp người học mà còn hỗ trợ giáo viên trong việc giảng dạy.

5.2. Hướng phát triển nghiên cứu quán ngữ tình thái trong tương lai

Tương lai của nghiên cứu QNTT cần tập trung vào việc phát triển các tài liệu học tập và nghiên cứu có hệ thống. Cần khuyến khích các nghiên cứu sâu hơn về đặc điểm và ứng dụng của QNTT trong các lĩnh vực khác nhau.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: CƠ SỞ LÍ THUYẾT 1. Vài nét về quán ngữ 1. Khái niệm quán ngữ QN là đơn vị ngôn ngữ thuộc phạm vi quan tâm trước hết của các nhà nghiên cứu từ vựng. Chính vì thế mà đơn vị này thường được gặp trong công trình nghiên cứu về từ vựng hơn là trong các sách ngữ pháp.

Bản thân thuật ngữ “QN” được hiểu theo kiểu chiết tự “quán” là thói quen. Lý do là lớp từ này được sử dụng theo “phản xạ” bản ngữ. Với đặc tính “dùng lâu thành quen” theo “phản xạ”, một số người cũng gọi chung TN là QN. Trong tác phẩm “Ý nghĩa và cấu trúc ngôn ngữ” [77] dịch từ tiếng Nga, nguyên tác tiếng Anh là Meaning and the Structure of language của tác giả người Mỹ Wallace L.

Chafe, Nguyễn Văn Lai đã dùng từ “QN hoá” thay cho “TN hoá” ở chương 5 khi dịch thuật ngữ idiomaticization [77]. Nguyễn Văn Tu với công trình nghiên cứu về từ tiếng Việt [79] đã dành vài trang để nói về khái niệm QN. Theo quan niệm của tác giả, QN cũng có tính ổn định vì các thành tố gắn bó với nhau thông qua quá trình “quen dùng” và đưa ra các ví dụ minh hoạ cho quan điểm của mình: bạn nối khối, anh hùng rơm, gót sắt, kỷ luật sắt, mua việc,.Như vậy, đối với Nguyễn Văn Tu, QN là một kiểu ngữ cố định mà các tác giả khác gọi tên là ngữ cố định định danh (Vũ Đức Nghiệu); TN hợp kết (Nguyễn Thiện Giáp), các TN ở dạng tỉ dụ (Hoàng Văn Hành). Qua đó, tác giả quan niệm tất cả các đơn vị của ngữ cố định đều có đặc tính “dùng lâu thành quen” và với những cụm nào nghĩa bóng thấp thì ông gọi là QN và nghĩa bóng cao là TN.

Có thể đây là lý do giải thích có lúc người ta dùng thuật ngữ “QN” để gọi luôn cho TN, hay ngược lại. Từ điển tiếng Việt của Viện Ngôn ngữ định nghĩa QN là: Tổ hợp từ cố định đã dùng lâu thành quen, nghĩa có thể suy ra từ các nghĩa của các yếu tố hợp thành.829] Từ điển này đưa ra các ví dụ là “lên lớp”, “lên mặt”, “lên tiếng” [19, tr. Từ điển tiếng Việt của Trung tâm Ngôn ngữ và Văn hoá thuộc Bộ Giáo dục và Đào tạo, định nghĩa QN là: Tổ hợp từ cố định quen dùng mà nghĩa có thể suy ra từ nghĩa của những yếu tố cấu thành. Tuy nhiên từ điển này không cho ví dụ minh hoạ.

Từ định nghĩa của hai từ điển, chúng tôi vẫn rút ra được một kết luận rất có ích cho việc phân biệt QN với TN, đó là: QN, đứng về mặt từ vựng học, không có nghĩa bóng. Cho đến bây giờ, những định nghĩa mà chúng tôi có được đa phần tập trung ở địa hạt này. Đỗ Hữu Châu phát biểu: QN là những cách nói, cách diễn đạt cần thiết để đưa đẩy, để chuyển ý hay dẫn ý, để nhập đề chứ không có tác dụng nêu bật một sắc thái của những cái đã có tên hoặc nêu bật ra các sự vật, hiện tượng, tính chất,.chưa có tên gọi. Ngoài các thí dụ đã nêu, có thể dẫn thêm các QN khác như : “ai cũng biết rằng”, “rõ ràng là”, “chắc chắn là”,…[12, tr.74] Ông cho rằng TN trung gian với từ ghép và QN trung gian với cụm từ tự do.

Dựa vào đó, chúng tôi đưa ra lược đồ sau đây: Ngữ cố định Quán ngữ Thành ngữ (Gần gũi cụm từ tự do) Theo lược đồ, QN là đơn vị phân biệt với TN và qua định nghĩa của tác giả, phân biệt ở đây không chỉ là hình thức của QN mang tính chất của cụm từ tự do cao mà còn là về mặt nghĩa học. Trong khi TN có nghĩa định danh và tính biểu trưng thì QN, như quan niệm của Đỗ Hữu Châu, mang nghĩa “rỗng” vì nó chỉ có chức năng dẫn xuất, đưa đẩy. Nó là đơn vị ngôn ngữ mang tính công cụ. Thật vậy, khi một người muốn bổ sung giữa cái nói rồi với cái định nói nữa, anh ta sử dụng các “chỉ xuất” diễn ngôn được làm sẵn hoặc để cho người nghe có thể “dự báo”, có thể nắm bắt trước tinh thần phát ngôn, chuyển đổi chủ đề, tránh tình trạng đột ngột, tạo ý khẳng định, phủ định, tạo hành vi tại lời, v.

Nguyễn Thiện Giáp có cùng ý kiến : QN là những cụm từ được dùng lặp đi lặp lại trong các loại văn bản để liên kết, rào đón hoặc nhấn mạnh nội dung cần diễn đạt nào đó. Mỗi phong cách thường có những QN riêng, chẳng hạn các QN “của đáng tội”, “nói khí vô phép”, “nói bỏ ngoài tai”, “chẳng nước non gì”, “còn mồ ma”, v.thường được dùng trong phong cách hội thoại [67, tr. Từ định nghĩa của Nguyễn Thiện Giáp, chúng tôi phát hiện thêm một đặc điểm nữa mà sẽ là thiếu sót nếu không đưa vào đặc tính của QN: Sự sử dụng lặp đi lặp lại thành quen dùng như một cách nói chuyên dụng. Đặc tính này đã phần nào phản ánh lý do lớp từ này có tên là “QN”.

Ví dụ: (1) Đừng tưởng là giỏi giang tài cán mà việc nhà ai cũng chõ vào nhá. Cụm từ “đừng tưởng” này không chỉ xuất hiện trong phát ngôn trên, của riêng người phát biểu trên mà hầu như nó là một biểu thức được làm sẵn qua một quá trình tái hiện nhiều lần trong tiếng Việt trong các tình huống tạo phát ngôn vừa có tính chất “khuyên” vừa có tính chất “cảnh báo”. Định nghĩa và sự sắp xếp của Nguyễn Thiện Giáp về ngữ cố định trong đó có QN được thể hiện qua lược đồ của tác giả đề nghị sau đây [67, tr.101]: Có tính nhất thể Không có tính về nghĩa nhất thể về nghĩa Ngữ láy Ngữ láy Cấu tạo Chức năng đơn nhất mô hình bằng biểu hiện Thành ngữ Thành ngữ phương gợi tả hoà kết hợp kết thức láy Chức năng Ngữ định danh Ngữ định danh Cấu tạo định danh hoà kết hợp kết bằng phương Chức năng QN thức ghép đưa đẩy, nhấn mạnh Dễ nhận thấy rằng QN trong lược đồ của Nguyễn Thiện Giáp có ba đặc điểm nổi bật: - Có chức năng đưa đẩy, nhấn mạnh, không có nghĩa định danh (nét khu biệt lớn nhất với các đơn vị ngữ cố định khác). - Không có tính nhất thể về nghĩa.

- Được cấu tạo bằng phương thức ghép. Nhưng như thế nào là “phương thức ghép”? Chắc chắn “ghép” đây không phải theo phương thức cấu tạo của TN, từ ghép hoặc từ láy vì tác giả đã chỉ ra: Về ý nghĩa cũng như về hình thức cụm từ trên (tức là QN- chú thích của người viết) chẳng khác gì cụm từ tự do nhưng do nội dung của chúng đã trở thành điều thường xuyên phải cần đến trong sự suy nghĩ và diễn đạt mà chúng được dùng lặp đi lặp lại như một đơn vị có sẵn [67, tr. Đặc điểm “không khác gì cụm từ tự do” có ý nghĩa rất quan trọng trong việc quyết định sự khác nhau về hình thái cũng như nội dung của QN với các đơn vị từ vựng khác. Vũ Đức Nghiệu cũng quan niệm: QN là những cụm từ được lặp đi lặp lại trong các loại diễn từ (discourse) thuộc các phong cách khác nhau.

Chức năng của chúng là đưa đẩy, rào đón, để nhấn mạnh, hoặc để liên kết trong diễn từ. Ví dụ: “của đáng tội”, “nói bỏ ngoài tai”, “nói tóm lại”, “kết cục là”, “nói cách khác”,.161] Ví dụ : (2) Tự nhiên, Trường không muốn về nhà nữa. Nó hoàn toàn không phải là trạng ngữ “tự nhiên” của một PN đại loại như: (3) Trường cười nói rất tự nhiên. Hoặc: (4) Cứ tự nhiên như ở nhà.

Vũ Đức Nghiệu đã đưa ra một lược đồ để minh họa cho định nghĩa của mình [90, tr.161]: CỤM TỪ CỐ ĐỊNH Ngữ cố định Thành ngữ (Mẹ tròn con vuông) QUÁN NGỮ Ngữ cố định định danh (Của đáng tội) ( Mặt trái xoan) Qua lược đồ, chúng ta có thể nhận thấy rằng tác giả dù có ý kiến khác và thuật ngữ khác trong việc phân chia ngữ/cụm từ cố định nhưng tác giả vẫn thống nhất đặt QN vào một vị trí trong hệ thống cụm từ cố định. Cũng giống như các tác giả trên, nhóm tác giả trường Cao đẳng Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh và Long An cũng đưa ra hai khái niệm nổi bật trong hệ thống ngữ cố định là TN và QN trong đó QN có khuynh hướng còn gần gũi với cụm từ tự do. Về cơ bản nhóm tác giả này cũng đồng ý rằng: QN là những ngữ cố định có cấu tạo và ngữ nghĩa không khác gì ngữ tự do, nhưng được dùng nhiều trong lời nói như những công thức “có sẵn”. Ví dụ “rõ ràng là”, “nghĩ cho cùng”, “của đáng tội”, “nói tóm lại”, “chẳng chóng thì chày”,.129] Tuy nhiên, phải thấy rằng có một ít mâu thuẫn trong định nghĩa này khi các tác giả vừa khẳng định QN là “ngữ cố định” vừa một mặt cho rằng chúng “có cấu tạo và ngữ nghĩa không khác gì ngữ tự do” Hữu Đạt có định nghĩa dựa vào nội hàm của thuật ngữ nên suy ý hơi rộng nhưng những ví dụ tác giả đã đưa ra hoàn toàn phù hợp với lớp QN chúng tôi đang bàn luận: Theo nghĩa đen “quán” là “quen”.

Vậy QN là một loại ngữ cố định được người ta quen dùng. Ví dụ: “nói tóm lại”, “kết quả là”, “rốt cuộc”, “nói một cách khác”, “ nói gọn lại là”, “trước hết”, “đáng chú ý là”, “không chóng thì chày”, “mặt khác thì”. Như vậy nói khái quát thì QN là loại ngữ cố định được quen dùng nhưng ít hoặc không có tính hình tượng. 77] Ý kiến trên bổ sung cho phần nhận định về QN là chúng có ít hoặc không có tính hình tượng.

Thật vậy, với tư cách là đơn vị ngôn ngữ không có nghĩa thực mà chỉ có nghĩa chuyên dụng thì việc đặt ra vấn đề “hình tượng” hoặc “biểu trưng” là vừa rất khó và cũng không thực tế. Quan niệm này cũng không khác gì với các từ điển tiếng Việt mà chúng tôi tổng hợp được rằng, khác với TN, QN có ý nghĩa có thể suy ra từ các thành tố tạo nên nó một cách trực tiếp. Chúng tôi hoàn toàn chia sẻ với ý kiến này, ví dụ thật khó hình dung được đâu là nghĩa TN của các QN như Tôi thiết nghĩ, nói tóm lại, ấy thế mà,. Ngoài các định nghĩa về thuật ngữ QN mà theo chúng tôi, còn có chỗ mơ hồ về các ví dụ minh hoạ, hai công trình từ điển tiếng Việt giải thích các QN cụ thể trong mục từ của mình là “cách dùng khẩu ngữ”, hoặc “dùng ở đầu câu”, hoặc “dùng làm thành phần phụ câu”.

Ví dụ từ điển tiếng Việt [19, tr.