Khóa Luận Tốt Nghiệp Ngôn Ngữ Học Tại Trường Đại Học Sư Phạm Thành Phố Hồ Chí Minh

Khóa luận tốt nghiệp nghiên cứu tốt nghiệp ngữ văn đặc điểm ngữ nghĩa ngữ pháp của vị từ cầu khiến tiếng việt, vận dụng lý thuyết vào thực tế, đề xuất giải pháp cụ thể cho vấn đề

• Tác giả: Phạm Thanh Vân
• Người hướng dẫn: T.S Dư Ngọc Ngân
• Trường học: Trường Đại Học Sư Phạm Thành Phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Ngôn Ngữ Học
• Đề tài: Nghiên Cứu Về Vị Từ Cầu Khiến Tiếng Việt
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2005
• Địa điểm: Thành Phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• PHẦN DẪN NHẬP
• 1. CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG
• 1.1. Những khái niệm cơ bản có liên quan đến đề tài
• 1.2. Vị từ hành động
• 2. CHƯƠNG 2: ĐẶC ĐIỂM NGỮ NGHĨA VÀ NGỮ PHÁP CỦA VỊ TỪ CẦU KHIỂN TIẾNG VIỆT
• 2.1. Đặc trưng về tính [+động] của vị từ cầu khiến
• 2.2. Đặc trưng về tính [+chủ ý] của vị từ cầu khiến
• 2.3. Khả năng cấu tạo cầu ngôn hành của vị từ cầu khiến
• 2.4. Bổ ngữ bắt buộc và bổ ngữ bất buộc chỉ nội dung cầu khiến
• 2.5. Mối quan hệ giữa bổ ngữ bắt buộc và bổ ngữ bất buộc với vị từ cầu khiến trung tâm
• 2.6. Chức năng ngữ pháp của vị từ cầu khiến
• 2.7. Một vài điều cần lưu ý khi sử dụng vị từ cầu khiến
• PHẦN KẾT LUẬN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Khóa Luận Tốt Nghiệp Ngôn Ngữ Học

Khóa luận tốt nghiệp ngôn ngữ học về vị từ cầu khiến tiếng Việt là một nghiên cứu quan trọng. Nghiên cứu này không chỉ giúp hiểu rõ hơn về ngữ nghĩa và ngữ pháp của vị từ cầu khiến mà còn góp phần làm phong phú thêm tài liệu học thuật trong lĩnh vực ngôn ngữ học. Vị từ cầu khiến là một phần không thể thiếu trong giao tiếp hàng ngày, thể hiện ý chí và mong muốn của người nói.

1.1. Định Nghĩa Vị Từ Cầu Khiến Trong Tiếng Việt

Vị từ cầu khiến là những từ ngữ thể hiện yêu cầu, mong muốn hoặc mệnh lệnh. Chúng thường được sử dụng trong các câu có tính chất yêu cầu hoặc khuyến khích, như 'hãy', 'đừng', 'cho phép'.

1.2. Vai Trò Của Vị Từ Cầu Khiến Trong Giao Tiếp

Vị từ cầu khiến đóng vai trò quan trọng trong việc truyền đạt ý nghĩa và cảm xúc của người nói. Chúng giúp người nghe hiểu rõ hơn về mong muốn của người nói và tạo ra sự tương tác hiệu quả.

II. Những Thách Thức Trong Nghiên Cứu Vị Từ Cầu Khiến

Mặc dù vị từ cầu khiến là một phần quan trọng trong ngôn ngữ, nhưng việc nghiên cứu chúng gặp nhiều thách thức. Các giáo trình hiện có thường không đề cập đầy đủ đến vị từ cầu khiến, dẫn đến sự thiếu hụt trong tài liệu học thuật. Điều này gây khó khăn cho sinh viên và người nghiên cứu trong việc hiểu rõ về nhóm từ này.

2.1. Thiếu Tài Liệu Nghiên Cứu Về Vị Từ Cầu Khiến

Nhiều tài liệu hiện có không đề cập đến vị từ cầu khiến một cách chi tiết, dẫn đến việc sinh viên khó khăn trong việc tìm hiểu và áp dụng chúng trong thực tế.

2.2. Khó Khăn Trong Việc Phân Loại Vị Từ Cầu Khiến

Việc phân loại vị từ cầu khiến cũng gặp khó khăn do sự đa dạng và phức tạp trong cách sử dụng. Điều này đòi hỏi người nghiên cứu phải có kiến thức sâu rộng và kinh nghiệm thực tiễn.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Vị Từ Cầu Khiến Tiếng Việt

Để nghiên cứu vị từ cầu khiến, các phương pháp miêu tả, so sánh và phân tích ngữ nghĩa được áp dụng. Những phương pháp này giúp làm rõ đặc điểm ngữ nghĩa và ngữ pháp của vị từ cầu khiến, từ đó đưa ra những kết luận chính xác hơn.

3.1. Phương Pháp Miêu Tả Vị Từ Cầu Khiến

Phương pháp miêu tả giúp xác định các đặc điểm ngữ nghĩa và ngữ pháp của vị từ cầu khiến, từ đó làm rõ vai trò của chúng trong câu.

3.2. Phương Pháp So Sánh Đối Chiếu

Phương pháp so sánh đối chiếu giúp nhận diện sự khác biệt giữa vị từ cầu khiến và các loại vị từ khác, từ đó làm nổi bật đặc điểm riêng của chúng.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Của Nghiên Cứu Vị Từ Cầu Khiến

Nghiên cứu về vị từ cầu khiến không chỉ có giá trị lý thuyết mà còn có ứng dụng thực tiễn trong việc giảng dạy và học tập ngôn ngữ. Việc hiểu rõ về vị từ cầu khiến giúp người học sử dụng ngôn ngữ một cách hiệu quả hơn trong giao tiếp hàng ngày.

4.1. Ứng Dụng Trong Giảng Dạy Ngôn Ngữ

Nghiên cứu vị từ cầu khiến có thể được áp dụng trong giảng dạy ngôn ngữ, giúp sinh viên hiểu rõ hơn về cách sử dụng và ý nghĩa của chúng trong giao tiếp.

4.2. Tăng Cường Kỹ Năng Giao Tiếp

Việc nắm vững vị từ cầu khiến giúp người học cải thiện kỹ năng giao tiếp, từ đó tạo ra những cuộc trò chuyện hiệu quả và tự tin hơn.

V. Kết Luận Về Vị Từ Cầu Khiến Trong Tiếng Việt

Nghiên cứu vị từ cầu khiến tiếng Việt là một lĩnh vực quan trọng trong ngôn ngữ học. Việc hiểu rõ về chúng không chỉ giúp nâng cao kiến thức ngôn ngữ mà còn cải thiện khả năng giao tiếp. Tương lai của nghiên cứu này hứa hẹn sẽ mang lại nhiều giá trị mới cho lĩnh vực ngôn ngữ học.

5.1. Tương Lai Của Nghiên Cứu Vị Từ Cầu Khiến

Nghiên cứu vị từ cầu khiến sẽ tiếp tục phát triển, mở rộng ra nhiều khía cạnh mới, từ đó làm phong phú thêm tài liệu học thuật.

5.2. Giá Trị Của Nghiên Cứu Trong Thực Tiễn

Giá trị của nghiên cứu vị từ cầu khiến không chỉ nằm ở lý thuyết mà còn ở ứng dụng thực tiễn trong giao tiếp hàng ngày.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Trong tiếng Việt, ý nghĩa cầu khiến có thể được biểu đạt bằng nhiều phương tiện khác nhau: thêm phụ từ "hãy, đừng, chớ" vào đầu câu, thêm "đi" ở cuối câu, sử dụng trọng âm, hoặc dùng trực tiếp các từ đã mang nghĩa cầu khiến như đề nghị, bảo, yêu cầu, xin — đây chính là nhóm vị từ cầu khiến. Nhóm từ này xuất hiện thường xuyên trong sinh hoạt hàng ngày nhưng, theo tác giả, hầu hết các giáo trình Việt ngữ hiện có mới chỉ đề cập sơ lược mà chưa miêu tả chi tiết và đầy đủ.

Mục tiêu nghiên cứu: Khóa luận đặt ra hai mục tiêu cụ thể:

1. Chỉ ra những đặc điểm của vị từ cầu khiến trên cả hai mặt ngữ nghĩa và ngữ pháp, qua đó làm rõ đặc trưng riêng của nhóm từ này để phân biệt với các nhóm vị từ khác có điểm tương đồng, đặc biệt là vị từ gây khiến – kết quả.
2. Đưa ra một số lưu ý khi sử dụng nhóm vị từ này nhằm giúp người sử dụng đạt hiệu quả giao tiếp cao hơn.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu: Đối tượng nghiên cứu là nhóm vị từ cầu khiến tiếng Việt, khảo sát chủ yếu khi chúng giữ chức năng trung tâm vị ngữ trong cấu trúc câu, đồng thời xem xét thêm các vai trò khác của chúng. Nguồn ngữ liệu minh họa gồm hai loại: câu nói trong thực tế giao tiếp và các câu trích từ tác phẩm văn học (được liệt kê ở phần phụ lục). Khóa luận không đặt giới hạn thời gian lịch đại mà tập trung vào trạng thái đồng đại của tiếng Việt hiện đại.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khung lý thuyết và khái niệm nền tảng: Khóa luận dựa trên hệ thống khái niệm của ngữ pháp chức năng và lý thuyết cú pháp cấu trúc, bao gồm:

• Lý thuyết diễn trị (Valence) của L. Tesnière (được trình bày trong Éléments de syntaxe structurale) và S. Kasnelson: khái niệm tham tố (actant), chu tố (circonstant), diễn tố, kết tố bắt buộc, kết tố tự do.
• Phân loại sự tình theo S. Dik (1981) dựa trên hai thông số [±Động] (Dynamism) và [±Chủ ý] (Control), từ đó phân lập bốn loại vị từ cơ bản trong tiếng Việt: vị từ hành động, vị từ quá trình, vị từ tư thế, vị từ trạng thái.
• Công trình của Nguyễn Thị Quy — Ngữ pháp chức năng tiếng Việt (vị từ hành động), NXB Khoa học Xã hội, 2002 — được sử dụng như nguồn tham chiếu lý luận chủ đạo, đặc biệt về định nghĩa vị từ hành động, diễn tố và khung vị ngữ của vị từ cầu khiến.
• Các công trình ngữ pháp tiếng Việt khác được đối chiếu gồm: Việt Nam văn phạm (Trần Trọng Kim, Bùi Kỷ, Phạm Duy Khiêm), Từ loại tiếng Việt hiện đại (Lê Biên), Động từ trong tiếng Việt (Nguyễn Kim Thản), Ngữ pháp tiếng Việt (Ủy ban Khoa học Xã hội), Kết trị của động từ tiếng Việt (Nguyễn Văn Lộc), Ngữ pháp tiếng Việt (Hoàng Văn Thung – Lê A, Trường ĐHSP Hà Nội I, 1995), Giáo trình ngữ pháp tiếng Việt (Lê Cận – Phan Thiều, NXB Giáo dục, 1983).

Phương pháp nghiên cứu: Ngoài các phương pháp chung (thu thập, phân loại tài liệu), khóa luận sử dụng năm phương pháp chuyên ngành ngôn ngữ học:

1. Phương pháp miêu tả
2. Phương pháp so sánh – đối chiếu
3. Phương pháp hệ thống – cấu trúc
4. Phương pháp ngữ nghĩa – cú pháp
5. Phương pháp ngữ nghĩa – ngữ dụng

Nguồn dữ liệu: Ngữ liệu được thu thập từ hai nguồn: các câu nói trong giao tiếp thực tế và ngữ liệu trích dẫn từ văn học (liệt kê tại phần phụ lục của khóa luận).

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương Một: Những vấn đề chung

Chương này có chức năng xây dựng cơ sở lý thuyết, tập trung làm rõ các khái niệm công cụ phục vụ cho phân tích ở chương sau.

Về vị từ và vị từ hành động: Khóa luận xác định vị từ là thực từ có thể làm trung tâm của ngữ vị từ, đóng vai trò hạt nhân quyết định khung ngữ nghĩa và cấu trúc toàn câu (theo quan điểm của Nguyễn Thị Quy, 2002: "nghĩa của một vị từ có tác dụng quyết định đối với ngữ pháp của câu"). Vị từ hành động được xác định bởi hai đặc trưng [+Động] và [+Chủ ý], là loại vị từ có số lượng phong phú và thông dụng nhất trong tiếng Việt. Vị từ cầu khiến là một tiểu loại của vị từ hành động.

Về hệ thống tham tố – diễn tố – chu tố: Khóa luận trình bày phân biệt giữa: (i) diễn tố — tham tố bắt buộc, thiếu thì sự tình không thể thực hiện được; (ii) chu tố — tham tố không bắt buộc, có thể lược bỏ mà không ảnh hưởng đến nội dung cốt lõi. Vị từ được phân theo diễn trị: vị từ vô trị (không có diễn tố bắt buộc, như mưa, lạnh), vị từ đơn trị (một diễn tố), vị từ song trị (hai diễn tố), vị từ tam trị (ba diễn tố). Vị từ cầu khiến được xếp vào nhóm vị từ tam trị, cùng với nhóm vị từ trao – tặng và vị từ gây ra di chuyển có đích.

Về kết trị và kết tố: Khóa luận trình bày lý thuyết kết trị (tiếng Pháp: valence) của L. Tesnière và S. Kasnelson, phân biệt kết tố bắt buộc (tạo "bối cảnh tối ưu" của động từ) và kết tố tự do (tạo "bối cảnh dư"). Tiêu chí phân biệt gồm: khả năng lược bỏ, ý nghĩa phụ thuộc vào nghĩa của động từ, vai trò trong tổ chức cấu trúc, và phân bố vị trí.

Phân loại vị từ cầu khiến: Tác giả đề xuất hai tiêu chí phân loại:

Tiêu chí	Loại vị từ cầu khiến	Ví dụ
Tính chuyên biệt	Chuyên biệt	mời, sai, cho phép, ra lệnh, yêu cầu
Tính chuyên biệt	Không chuyên biệt	bảo, bắt, cầu, đòi, van xin, xin
Tính [+chủ ý] của đối tượng nhận	Dương tính (thuận chủ ý)	cho, cho phép
Tính [+chủ ý] của đối tượng nhận	Trung hòa	yêu cầu, đề nghị
Tính [+chủ ý] của đối tượng nhận	Âm tính (nghịch chủ ý)	cấm, van xin, nài nỉ, bắt

Tiêu chí phân loại thứ hai dựa vào tính [+chủ ý] của đối tượng nhận là đề xuất riêng của tác giả.

Chương Hai: Đặc điểm ngữ nghĩa và ngữ pháp của vị từ cầu khiến tiếng Việt

Đây là chương trọng tâm của khóa luận, trình bày hai phần chính: đặc điểm ngữ nghĩa và đặc điểm ngữ pháp.

Đặc điểm ngữ nghĩa:

Tính [+Động]: Vị từ cầu khiến mang đặc trưng [+Tác động] ([+Chuyển tác]). Hành động tác động bằng cầu khiến được xác định là dạng tác động đặc biệt: chủ thể tác động đến đối tượng bằng chính nội dung lời nói (phát ngôn), còn kết quả của tác động đó không bắt buộc phải đề cập đến — đây là điểm khu biệt cơ bản so với vị từ gây khiến – kết quả.

Tính [+Chủ ý]: Khung vị ngữ của vị từ cầu khiến bao gồm ba diễn tố bắt buộc:

• Diễn tố thứ nhất (A₁): chủ thể của hành động cầu khiến — bắt buộc phải là thực thể có khả năng tư duy ("biết nói"), có thể là người, con vật được nhân cách hóa, hoặc thần thánh trong truyện cổ tích.
• Diễn tố thứ hai (A₂): đối thể của hành động cầu khiến — đồng thời là chủ thể của hành động trong diễn tố thứ ba; bắt buộc phải là thực thể có khả năng hiểu và thực hiện nội dung cầu khiến.
• Diễn tố thứ ba (A₃): nội dung cầu khiến — là một vị từ [+Chủ ý] biểu thị hành động vô tác hoặc chuyển tác.

Khóa luận phân tích chi tiết bốn điểm khác biệt ngữ nghĩa giữa vị từ cầu khiến và vị từ gây khiến – kết quả: (1) vị từ trung tâm — vị từ cầu khiến có nghĩa "nói", còn vị từ gây khiến – kết quả là vị từ chuyển tác bất kỳ; (2) chủ thể hành động — vị từ cầu khiến đòi hỏi chủ thể có khả năng tư duy, vị từ gây khiến không hạn chế; (3) vị từ thứ hai trong kết cấu — vị từ cầu khiến đòi hỏi vị từ [+Chủ ý], vị từ gây khiến thường là vị từ quá trình [−Chủ ý] hoặc trạng thái; (4) tính hiện thực của kết quả — kết cấu gây khiến tạo ra kết quả hiện thực, trong khi kết cấu cầu khiến chỉ biểu thị một sự mong muốn, có thể phủ định bằng "đừng, chớ" nhưng không phủ định bằng "chẳng, chả".

Khả năng cấu tạo câu ngôn hành: Với đặc trưng thực hiện bằng lời nói, vị từ cầu khiến chiếm số lượng đáng kể trong nhóm vị từ có khả năng làm trung tâm câu ngôn hành. Điều kiện tạo câu ngôn hành: chủ thể ở ngôi thứ nhất, đối tượng ở ngôi thứ hai, và vị từ ngôn hành làm trung tâm.

Đặc điểm ngữ pháp:

Khả năng kết hợp — bổ ngữ bắt buộc: Vị từ cầu khiến luôn đòi hỏi hai bổ ngữ bắt buộc:

• Bổ ngữ chỉ đối thể (BNĐT): cấu tạo là danh từ, danh ngữ hoặc đại từ; về vị trí, trong cấu trúc cơ bản luôn đứng ngay sau vị từ cầu khiến trung tâm. Khóa luận phân tích và bác bỏ quan điểm của tác giả Nguyễn Văn Lộc về khả năng cải biến bị động, chỉ ra rằng cải biến vị trí của BNĐT không tạo ra cấu trúc cầu khiến mới mà đưa đến kiểu câu tiếp thụ hoàn toàn khác.
• Bổ ngữ chỉ nội dung cầu khiến (BNND): được phân tích trong mối quan hệ với BNĐT và vị từ cầu khiến trung tâm.

Bổ ngữ không bắt buộc, phụ tố trước và sau vị từ cầu khiến, chức năng ngữ pháp cũng được trình bày, cùng với một số lưu ý khi sử dụng nhóm vị từ này trong thực tiễn giao tiếp.

---

Kết quả và đóng góp

Kết quả chính:

• Xác lập định nghĩa làm việc: "Vị từ cầu khiến là những vị từ hành động có ý nghĩa nói năng biểu thị những hoạt động thúc đẩy hay cản trở sự thực hiện hoạt động của đối tượng nhận sự cầu khiến."
• Phân lập rõ ràng vị từ cầu khiến khỏi vị từ gây khiến – kết quả trên cả bốn phương diện ngữ nghĩa, khắc phục tình trạng gộp chung hai nhóm vị từ này trong các tài liệu trước.
• Xây dựng hệ thống phân loại vị từ cầu khiến theo hai tiêu chí (tính chuyên biệt và tính [+chủ ý] của đối tượng nhận), trong đó tiêu chí thứ hai là đề xuất mới của tác giả.
• Mô tả cấu trúc khung diễn tố ba ngôi của vị từ cầu khiến với sự phân tích vai nghĩa cụ thể của từng diễn tố.

Đóng góp so với nghiên cứu trước:

Tác giả chỉ ra rằng các công trình thuộc "nhóm thứ nhất" (Trần Trọng Kim – Bùi Kỷ – Phạm Duy Khiêm, Lê Văn Lý, Bùi Đức Tinh, Ủy ban Khoa học Xã hội) hoàn toàn bỏ sót nhóm vị từ cầu khiến. Các công trình thuộc "nhóm thứ hai" (Lê Biên, Nguyễn Kim Thản, Đinh Văn Đức, Lê Cận – Phan Thiều, Hoàng Văn Thung – Lê A) đã nhận diện nhóm này nhưng gộp chung với vị từ gây khiến – kết quả dưới tên gọi "động từ gây khiến". Công trình của Nguyễn Thị Quy được đánh giá là tiến nhất về mức độ chi tiết. Khóa luận kế thừa hướng đi của Nguyễn Thị Quy, đồng thời mở rộng phân tích ngữ pháp và bổ sung tiêu chí phân loại mới.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Phạm vi nghiên cứu của khóa luận giới hạn ở chức năng làm trung tâm vị ngữ của vị từ cầu khiến; các vai trò cú pháp khác chỉ được xem xét thêm chứ không phân tích chuyên sâu. Nguồn ngữ liệu văn học và giao tiếp thực tế chưa được trình bày cụ thể về quy mô và tiêu chí chọn lọc. Khóa luận không đề cập đến các phương ngữ tiếng Việt hay biến thể vùng miền của nhóm vị từ này. Hướng mở tiềm năng có thể bao gồm nghiên cứu ngữ dụng học về hành động ngôn trung của vị từ cầu khiến, phân tích diễn ngôn trong các thể loại văn bản cụ thể, hoặc so sánh đối chiếu vị từ cầu khiến tiếng Việt với các ngôn ngữ khác.

---

Giá trị tham khảo

Khóa luận có giá trị tham khảo chủ yếu đối với:

• Sinh viên ngành ngôn ngữ học, ngữ văn đang học các học phần từ vựng học, ngữ pháp học tiếng Việt, đặc biệt các chuyên đề về từ loại và cú pháp chức năng.
• Sinh viên đang làm khóa luận tốt nghiệp về các chủ đề liên quan đến vị từ tiếng Việt, kết cấu câu, hoặc ngữ pháp chức năng — có thể tham khảo phần trình bày lịch sử vấn đề (Phần Dẫn nhập) và hệ thống khái niệm lý thuyết (Chương Một) như điểm khởi đầu để nắm tổng quan nghiên cứu về vị từ hành động tiếng Việt.
• Người dạy và học tiếng Việt như ngoại ngữ có thể tham khảo phần phân loại vị từ cầu khiến theo tính [+chủ ý] của đối tượng nhận và phần lưu ý sử dụng trong thực tiễn giao tiếp.
• Chương Hai về đặc điểm ngữ pháp, cụ thể là phân tích bổ ngữ bắt buộc và khả năng kết hợp, có thể tham khảo cho các nghiên cứu về cú pháp câu phức tiếng Việt.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Vị từ cầu khiến và vị từ gây khiến – kết quả khác nhau ở điểm nào cụ thể nhất? Có bốn điểm khác biệt về ngữ nghĩa. Điểm cốt lõi nhất là: vị từ cầu khiến trung tâm bao giờ cũng có nghĩa "nói" (là hành động ngôn trung), trong khi vị từ gây khiến – kết quả là vị từ chuyển tác bất kỳ không có nghĩa nói. Bên cạnh đó, vị từ thứ hai trong kết cấu cầu khiến là vị từ [+Chủ ý], còn trong kết cấu gây khiến thường là vị từ quá trình [−Chủ ý]. Kết cấu gây khiến tạo ra kết quả hiện thực, kết cấu cầu khiến chỉ biểu thị sự mong muốn.

2. Tại sao tác giả xếp vị từ "bảo" vào nhóm không chuyên biệt? Vì "bảo" có thể tham gia vào nhiều kết cấu khác nhau, không chỉ kết cấu cầu khiến. Tác giả dẫn chứng hai câu từ hai tác phẩm văn học khác nhau: "Mẹ bảo Thân Đoài hát tối nay" (Mưa xuân – Nguyễn Bính) là kết cấu nói năng thông thường, còn "Toàn bảo cậu cần vụ đi theo nhưng tôi bảo cậu ta quay trở vào" (Mùa trái cóc ở miền Nam – Nguyễn Minh Châu) là kết cấu cầu khiến. Cùng một từ, ngữ nghĩa khác nhau tùy ngữ cảnh — đó là đặc điểm của vị từ không chuyên biệt.

3. Vị từ cầu khiến có bao nhiêu diễn tố, và các diễn tố đó có vai nghĩa gì? Vị từ cầu khiến là vị từ tam trị, có ba diễn tố bắt buộc: Diễn tố thứ nhất (A₁) mang vai nghĩa chủ thể — phải là thực thể có khả năng tư duy; Diễn tố thứ hai (A₂) mang vai nghĩa đối thể — phải là thực thể có khả năng hiểu và thực hiện nội dung cầu khiến, đồng thời cũng là chủ thể của hành động trong diễn tố thứ ba; Diễn tố thứ ba (A₃) mang vai nghĩa nội dung cầu khiến — là một vị từ [+Chủ ý].

4. Tiêu chí phân loại theo tính [+chủ ý] của "đối tượng nhận" hoạt động ra sao với từ "cấm"? Khóa luận lưu ý rằng cách phân loại này chỉ có tính tương đối. "Cấm" thường được xếp vào vị từ cầu khiến âm tính (nghịch chủ ý của đối tượng). Tuy nhiên, trong trường hợp người đọc biển báo "Cấm hút thuốc" mà bản thân không hề có ý định hút thuốc, người đọc vẫn trở thành vai đối thể của vị từ "cấm" — tức là không nghịch chủ ý. Tác giả dùng ví dụ này để minh họa cho tính tương đối của tiêu chí phân loại.

5. Khóa luận lý giải thế nào về việc các công trình trước không phân biệt vị từ cầu khiến với vị từ gây khiến? Tác giả cho rằng nguyên nhân chính là không chú ý đến sự chi phối qua lại giữa các diễn tố trong khung vị ngữ, đặc biệt về mặt ý nghĩa. Cụ thể, không nhận ra rằng diễn tố thứ hai (A₂) trong kết cấu cầu khiến đóng vai kép: vừa là đối thể của hành động cầu khiến, vừa là chủ thể của hành động trong diễn tố thứ ba. Sự nhầm lẫn này khiến các tác giả như Nguyễn Kim Thản gộp cả hai nhóm vào một tên gọi "động từ gây khiến".

---

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của Phạm Thanh Vân là công trình mô tả có hệ thống về vị từ cầu khiến tiếng Việt trên cả hai bình diện ngữ nghĩa và ngữ pháp, thực hiện theo quan điểm ngữ pháp chức năng. Đóng góp đáng chú ý nhất là việc phân lập rõ ràng vị từ cầu khiến khỏi vị từ gây khiến – kết quả dựa trên bốn điểm khác biệt ngữ nghĩa được phân tích có dẫn chứng, khắc phục một nhầm lẫn phân loại tồn tại trong nhiều tài liệu ngữ pháp tiếng Việt. Khóa luận cũng đề xuất tiêu chí phân loại mới dựa vào tính [+chủ ý] của đối tượng nhận hành động cầu khiến, mở ra hướng tiếp cận có tính ngữ dụng học cho nhóm từ này.

Trích đoạn nội dung tài liệu

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH KHOA NGỮ VĂN -^ * —~ KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP Chuyên ngành; NGON NGỮ HỌC ĐỀ TÀI: G V H D : T. S D ư N g ọ c N g â n SVTH : P h ạ m T h a n h V â n KHÓA : 27 (2001 - 2005) Trường D a i - H o e - S u e P h a n | TR,H O - C H I M I I N A — j Thành phổ Hỗ Chi Minh Tháng 5 - 2005 £09 CAM ON Em xin chân thành cám ơn quý thầy cô trong khoa ngữ văn trường Đại hoc Su phạm thành phố vừa qua, cẩm ơn các thầy cô đã giúp đỡ em hoàn thành khoá luận này. Đặc biệt, em xin bày tô lòng biết ơn sâu sắc đến cô Dư Ngọc Ngân, người trực tiếp hướng dẫn tận tình và tao mọi điều kiện để em. hoàn thành công trình nghiên cứu đầu tiên của mình.

Thành phố Hé Chí Minh ngày 07 tháng 05 năm 2003 Sinh viên Phạm Thanh Vân NHÂN XÉT CUA GIÁO VIÊN HƯỚNG DAN ePETeCCereTerre errr errr ere re rr errr rr rr ert r errr rrr errr etree rrr rit er Pererveriri iit rite rir irri iret tic ry sndadahnbassmae® Znưranntinhalanntranarnradanerarerrsseersedeektdretddekdide ke bá dế bó E bẢ B ng H4 đ B Bá Á B hổ á 8B ha 8 B ha 4 B rire ey Tnhh nan. ĐÁ B BÀ BÀ KHẢ RA B BI MP BHANBHIABPAABPBSAnmntraanranreannttsshi4dsnesahti49t44802458 01448 2148 ———-. Ô- Ý2E0444ZF'440%445 50 05HB-Slnm-Sl5BHPSUHHRPnSNHmSnnBn "7. re Tir ririre irri rrr Preeti `“.mannsrasaerannrridrrddenedentlisetgddke44ek4458 01446 E44805445B505005B8000BEB.9HNGĐ101nHMASSHN„SISEPP®Anmteaarntrasarhitdsetded cheese 8E bú B hả eter re mayn nang Pry .ẳn aeesaeee AEHEABINSHIAHUSSASEUESSHBPtEAlhtrsanntsnhtsrttdsttsnneE48 “a”áanadm TT Ô.

Â4dEF44004485 446043 55160H1B-AHBB44BHBSMUHHBSHM Pee ebeae Pererrerirrrrrrrrrerrirrertirirri iri titties KT 11111ee eT `. PereEEESSERBRIIRRSESEESHBPBSHSRSE RobPen eee hee 644604944 6 04-446 44 eee "1". tt 5 ÔÔÔÔÔlì BÉ E kế 4566488 Ba44 BE HINH BAN HH renee TT. 0 iit EFE4SkllESkAÁEBRSIESESSEBEBBS4BBMBEĐ Lan chan ees seas eae TT FESR.

Pereereerrrrr errr irrrrrri rit ir irri .rrannksaanttiset44594450048E 2iiinn in nàn. POPC TOPCO Pret | tra nan re mrtrersamnfigeeneidm be Hkr4 4E E448 84468 E64.4 B B8 BE BA BA HE BA mm mm eớeg men g nh nh h4 kê 4 8 bên4 Shin Ngày. NHÂN XÉT CUA GIÁO VIÊN PHAN BIEN 5SSER44EPEASEBSISHREE44SBHUIHSESdSNHEESEPSdmnmtdnrttsemer "`. dErtddbadsnádd BƠ n Bà mi min nhờ nh mm ươm mướn mm vn kh mm t4 4 hở rrrrr reer rr err rere BAN BÀI NEHIAHIISHHINIHPEASSBAAnrrannrsaaresehtetssrrdd+hll4 694461404 0866B68184B8108085804080880808 n.ưannrraansttnsee4det+45ke48 E446 604861808 eer rr) #H11913013n8 ng nh ng nhận 8e 46004 1 nhi n B4 ric B BI 4B RUN II NEEIABUN HE HE SE `.rrs trite rrr TT.

222202 inải nan ni asnna Ydanuannnsanmssnm 44s gE44d. 0Úố Sub GsEbldktddgtt4s5244ge ¬. See ee eeeee ee PPTTTOTITTITTTILTTTLITiri iii eit PPTTTTTTTTPTITEPTTTTieirieree eee LLL LULL TT. naàn EkủdaBPdsniaasantsnpssnnreannrtsdahet4dsrhli49 5465659406060 S0606B8515015858%9%0980 —.

ÔÔÔÔỐ HE44 8h24 s1á6 61 B14 BE BE E-NHHPANHPYNHEUSSPr44s he free + BE HH B Hưng BH BAN BI BEAAHmH#YAHmt®U®nnk*esn n4 nhé k4 68 6404 00406 ee iii $45 CCRC Eee eee li. snnadnnnuntednntrnetennstdsFtt24EEt2460448 18 1 5nnn-dgdunnssnnnsnnnsnntaarrsastbi4iS©tF2t4iSE5E04658E04SP%A906ESBPAnBP 8 SE4 8 .1Adnnalsnbsnnmsanvdasanktdlntt45®4451448842408BI00BBB10A90BĐ000%0%95%1%09%960n6Ð9998. co kknd ánh kÁB ĐÁ NGHSHE“ÀN HINH HP Bm Terr RR PU eee Pee eRe eRe ee .tadnntrsese retire trier rrr troy ry +4 Bhệ bá khán Hang Hang and nske44 604681424 ĐI AE HH HEPANESSSBP+SASRPBSISSSRES4EEES4SPRE44BEBSESSEEISSRNRE BE HE BAN "an Preree rrr itt ti irr iititti ti irr t Soccer ane trưAnniarr3aEF4445££8434£05 t4 rE®bd+dskrmdannldanntanmtssreseenrrssererdskl446 46804 Perce ree COO ÔÔÔÔÔÔÔÔỐ srrddrrrddrt Ngày. Khéa luận tất nghiệp GVHD: T.S Du Ngọc NgaH MỤC LỤC PHAN DẪN NHẬP.Lý do chọn ee Trang 3 2,Lịch sử vấn dé.

Trang 3 SAGO hạn VẤN đề -c¡lỗxcsisccoiciL0022206u0aả0002i38i06.185,0zzziasie Deane TẾ 4.Phương pháp nghiên cứu.› Krriistri4wexse nEOagse Trang 11 5.Cấu trúc khoá luận. tan Ln s04 Trang 11 EHAN WOT DUNG css „Trang 13 CHƯƠNG MỘT : NHỮNG VAN ĐỀ CHUNG. Những khái niệm cơ bản có liên quan đến để tài. Trang 13 li: VỀ aan en one annnan aa 13 1.2 Vị từ hành động.3Tham tố — diễn tố — chu TẾ S15-pg0af50965G/g660xxatryocz NERg l6 1.1 Tham QỀ WgWỢNN IBD 1.cccoeeeirsrrrrrserrree Trang 18 RD :Chủ Đỗ:-s1ic 0000000404000 103ecữlSi›ckitaacuaTang 22 LA EG thị — KẾT LỔ ¿.43300039638tE0149/ vues Trang 25 ig) KH :0ã0ã0060000ã8AGgV 0000AX4x81dseao Tang 57 3.

Phần loại vị tt cầu khiến.scccccccccccbeccerecaseese Trang 29 CHƯƠNG HAI : ĐẶC ĐIỂM NGỮ NGHĨA VÀ NGỮ PHÁP CUA VỊ TỪ CẦU KHIẾN TIẾNG VIỆT. Trang 32 Tớ „ 1; Bic điển: nett HA Ga aGinGa 0 t6 G0000 42/8Ä208ả6Irrang 32 | = 1.1 Đặc trưng về tinh [+động] của vị từ cầu khiến. Trang 32 SVTH: Phạm Thanh Vân Trang! Khóa luận tốt nghiệp GVHD: T.S Du Ngọc Ngân 1.2 Đặc trưng về tinh [+chủ ý] của vị từ cầu khiến.3 Khả năng cấu tạo cầu ngôn hành cua vị từ cầu khiến. Trang 42 TH | an ee Trang 42 3:1 KH WEE REC hữB.oeo22060810sa214/:0025TT80P 43 2.11 Với các bổ ngữ.

iữãijitiititi eer Tere Trang42 PATE BGG GRE DBC Ga eanaeeeeeseeem5.1 Bổ ngữ bắt buộc chỉ đối thể.2 Bổ ngữ bất buộc chỉ nội dung cầu khiến.3 Mối quan hệ giữa BNDT và BNND với vị từ cầu khiến trung tâm iis Rica a SẼ 2.2 Bổ ngữ không bất buộc. td2ctlAAE Trang 60 SNhy ng Nha HảiDi: CÁ Nam.1 N{Hí tước vị từ cầu KHIỂN: i6 06 22kốn Ga xangg Trang 61 oA Be ee Bah ge|eKHIẾN co eeeeereeaenaeoeee Trang 64 2.2 Chức năng ngữ pháp của vị từ cầu khiến .1 Trực tiểu Hàn VỊ HH caeceaeeaeoaeeaeasoaonaosesszzaasazsoe LE OF 2.--- ccceecseeserseesersrersrsererrsrssreorr DANE 65 * Một vài điều cần lưu ý khi sử dụng vị từ cầu khiến. Trang 66 PHAN KẾT LUẬN.,ÔỎ Trang 69 PHAN PRO LŨC,.cccuso6ssodeiddidksosfogslolfifawe2f8 XUẤT SỬ CÁ VED Glass cscstsssscscccnsccssecossea cesar sss tiön¡tHiiNG Trang 77 TÀI LIEU THAM KHẢO.--52255-552 _— Trang 78 SVTH: Phạm Thanh Vân Trang2 Khoa luận tốt nghiệp GVHD: T.S Dư Ngọc Ngân PHẦN DẪN NHẬP 1. Lý do chọn dé tài Để diễn đạt ý nghĩa cầu khiến cho câu văn, người nói (viết) có thể thể hiện bằng nhiều cách: thêm các phụ từ "hãy, đừng, chớ” vào đầu câu,"đi” ở cuối câu; hoặc nhấn mạnh vào nội dung muốn được đối tượng giao tiếp thực hiện khi nói (trọng âm) (ví dụ: “Ra ngoài mau lên! ”; cũng có thể sử dụng các từ tự thin đã mang nghĩa cầu khiến như: để nghị, bảo, yêu cầu , xin.đó là các vị từ cầu khiến.

Day là nhóm vị từ được sử dụng thường xuyên trong sinh hoạt hằng ngày. Tuy nhiên, hầu hết các giáo trình Việt ngữ hiện có đã để cập đến nhưng thực sự chưa miêu tả chỉ tiết và đầy đủ. Chúng tôi nghiên cứu nhóm vị từ cầu khiến trên hai phương diện: ngữ nghĩa và ngữ pháp, nhằm mục đích chỉ ra những đặc điểm của nhóm vị từ này ở cả hai mặt ấy, qua đó thấy được đặc trưng của nó, để dễ dàng phân biệt với những nhóm vị từ khác có những điểm tương đồng với vị từ cầu khiến. Đồng thời, chúng tôi cũng đưa ra một vài lưu ý khi sử dụng nhóm vị từ này với mong muốn giúp cho người sử dụng đạt được hiệu quả giao tiếp cao hơn.

Lịch sử vấn để Trong lịch sử nghiên cứu về vị từ cầu khiến (VTCK) tiếng Việt, có hai quan điểm như sau: > Nhóm thứ nhất: không nói đến vị từ (động từ) cầu khiến khi nghiên cứu từ loại này. Tiêu biểu cho nhóm này có thể kể đến: TGöÃãä==asa =ễEễEEEEEPÏPPÏPÏPEPẼẼÏẼÏÏẼễ | SVTH: Phạm Thanh Van Trang 3 “> Việt Nam văn phạm của Trần Trọng Kim, Bùi Kỷ, Phạm Duy Khiêm. Các tác giả này đã dựa vào hình thức (ngữ âm) để phân loại động từ, gồm: +Động từ đơn: là những tiếng động từ do một tiếng, biểu diễn hẳn một việc gì: nói, cười, ăn, uống, mua, bán, đứng, ngồi, làm, nghi. +Động từ ghép: là những tiếng động từ do hai tiếng ghép với nhau thành một tiếng.

Trong động từ ghép các tác giả lại căn cứ vào ngữ nghĩa của từng “tiếng "để tiếp tục phân loại ở bậc thấp hơn: « Do hai tiếng động từ có nghĩa riêng ghép với nhau thành một nghĩa: bẩm — báo, bênh —vực, buôn —ban, dòm-ngó. s Do hai tiếng động từ ghép với nhau mà tiếng sau có cái công dụng làm cho lon nghĩa đứng trước: bán_ rao, đánh_ lừa, hỏi_thăm, làm_ quan, nói_thánh.v « Do một tiếng động từ ghép với danh từ [ở đây tác giả lại dựa vào từ loại của từng thành tố cấu tạo] : biét-on, đánh-giá, đánh-hơi, làm-việc,làm-gắi,.v e® Do một tiếng động từ ghép với một tiếng đệm đặt sau: ban-bac, bất —bd, gặp-gỡ.v s Do hai tiếng không có nghĩa ghép với nhau thành một tiếng: ăn -năn , cằn-nhằn, chiêm - bao, mà-cả, phan-nan,.v Tác giả đã phân loại động từ khá chi tiết nhưng lại không thấy để cập đến vị từ (động từ) cầu khiến. ** Tác gid Lê Văn Lý chỉ phân loại “Tự ngữ Việt Nam” ra thành: Loại A:Danh tự SVTH: Phạm Thanh Vân Trang4 Khóa luận tốt nghiệp GVHD: T.S Du Ngọc Ngan Loại B : Động tự Loại B' : Tĩnh tự Loại C: Cl: Ngôi tự, C2: Số tự,C3: Phụ tự Và có bi chú thêm: Ba từ loại A, B và B` bao gém đại đa số các tự ngữ của Việt ngữ, còn lại bao nhiêu tự ngữ khác ta xếp chúng vào loại c * Bùi Đức Tinh: dựa vào ngữ nghĩa phân biệt hai loại động từ : Động từ viên ý : Động từ không có sự vat túc từ. Động từ khuyết ý : Động từ có một sự vật túc ngữ mới đủ nghĩa.

Tác giả dừng sự phân loại động từ ở đó. s* Cùng trong nhóm này còn có Ngữ pháp tiếng Việt của Uỷ Ban Khoa hoc xã hội. Kết quả phân loại động từ của Ngữ pháp tiếng Việt như sau: ¥ Động từ ngoại động : làm, viết. ¥ Động từ nội động : ngủ , làm lung, tấm.

“ Động từ cảm nghĩ : nghe ,tin, nhớ, nghi ngỡ. *' Động từ phương hướng : lên, xuống, ra, vào. *“ Động từ tổn tại : có, còn, mất, hết. *ˆ Động từ biến hoá : trở nên, trở thành.

“ Động từ ý chí : dám, muốn, quyết, toan,. ¥ Động từ tiếp thụ : bị, được, phải, chịu. *“ Động từ so sánh : bằng, thua, hơn. “ Động từ là(đặc biệt).

SVTH: Phạm Thanh Vân Trang5 Khóa luận tốt nghi GVHD: T.S Dự N này đều không có nhóm vị từ (động từ) cầu khiến, các ví dụ minh hoa cho mỗi nhóm cũng không thấy bất cứ một từ nào có ý nghĩa cầu khiến (như: ra lệnh, cho phép, yêu cau .), chứng tỏ các tác giả này khi phân loại đã bỏ sót ít nhất là một nhóm từ trong vốn từ tiếng Việt được sử dụng khá phổ biến trong giao tiếp hàng ngày. >» Nhúm thứ hai : thừa nhận có vị từ (động từ ) cầu khiến nhưng cách xác định khác nhau. $ Các tác giả: Lê Biên, Nguyễn Kim Than, Dinh Văn Đức, các tác giả của cuốn Giáo trình tiếng Việt (tủ sách DHSP) có cùng quan điểm +Giáo trình tiếng Việt cho rằng : những động từ gây khiến biểu thị ý thúc đẩy đối tượng hoàn thành hay tiếp tục một hoạt động khác như : khiến cho, làm cho, bất, buộc, bức,.