Nghiên Cứu Quan Hệ Thương Mại Việt Nam - Trung Quốc: Thực Trạng và Giải Pháp Phát Triển

Chuyên khảo phân tích Quan hệ thương mại việt nam trung quốc, đánh giá các khía cạnh quan trọng, đề xuất hướng nghiên cứu tiếp theo.

• Người hướng dẫn: NCS. Phan Thanh Thanh
• Trường học: Học viện Khoa học Xã hội
• Chuyên ngành: Kinh tế chính trị
• Đề tài: Quan Hệ Thương Mại Việt Nam - Trung Quốc: Thực Trạng và Giải Pháp Phát Triển
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 1. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU TRONG VÀ NGOÀI NƯỚC CÓ CHỦ ĐỀ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN
• 1.1. Nghiên cứu ở trong nước
• 1.2. Nghiên cứu ở nước ngoài
• 1.3. Khoảng trống nghiên cứu
• 2. CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUAN HỆ THƯƠNG MẠI HÀNG HÓA SONG PHƯƠNG GIỮA HAI QUỐC GIA VÀ KINH NGHIỆM MỘT SỐ NƯỚC VỀ PHÁT TRIỂN QUAN HỆ THƯƠNG MẠI HÀNG HÓA SONG PHƯƠNG
• 2.1. Một số lý luận về thương mại quốc tế
• 2.2. Những nhân tố ảnh hưởng tới sự phát triển quan hệ thương mại hàng hóa song phương
• 2.3. Kinh nghiệm của một số nước trong phát triển quan hệ thương mại hàng hóa với Trung Quốc và bài học rút ra cho Việt Nam
• 3. THỰC TRẠNG QUAN HỆ THƯƠNG MẠI HÀNG HÓA GIỮA VIỆT NAM VỚI TRUNG QUỐC
• 3.1. Chính sách kinh tế, thương mại Việt Nam – Trung Quốc
• 3.2. Thực trạng trao đổi thương mại Việt Nam - Trung Quốc
• 3.3. Đánh giá quan hệ thương mại Việt Nam - Trung Quốc
• 3.4. Nguyên nhân tạo nên lợi ích, hạn chế trong quan hệ thương mại Việt Nam - Trung Quốc
• 4. GIẢI PHÁP THÚC ĐẨY PHÁT TRIỂN QUAN HỆ THƯƠNG MẠI HÀNG HÓA GIỮA VIỆT NAM VỚI TRUNG QUỐC
• 4.1. Bối cảnh mới ảnh hưởng tới sự phát triển quan hệ kinh tế thương mại giữa Việt Nam và Trung Quốc trong thời gian tới
• 4.2. Định hướng chung đối với quan hệ kinh tế thương mại Việt Nam — Trung Quốc trong thời gian tới
• 4.3. Định hướng giải pháp nhằm cải thiện cán cân thương mại Việt Nam - Trung Quốc trong thời gian tới
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU, CHỮ VIẾT TẮT

Tóm tắt

I. Tổng Quan Quan Hệ Thương Mại Việt Nam Trung Quốc Hiện Nay

Từ khi bình thường hóa quan hệ năm 1991, quan hệ thương mại Việt Nam - Trung Quốc đã có bước phát triển vượt bậc. Năm 2008, hai nước thiết lập quan hệ "đối tác hợp tác chiến lược toàn diện". Kim ngạch thương mại song phương tăng trưởng mạnh mẽ, từ 32 triệu USD năm 1991 lên gần 180 tỷ USD năm 2022. Trung Quốc hiện là đối tác thương mại lớn nhất của Việt Nam, đồng thời là thị trường xuất khẩu nông sản quan trọng. Tuy nhiên, Việt Nam cũng đối mặt với nhiều thách thức như phụ thuộc quá mức vào thị trường Trung Quốc, các vấn đề về môi trường, nợ công, an ninh và xã hội. Trong bối cảnh địa chính trị phức tạp, việc đánh giá lại chính sách thương mại và đầu tư là vô cùng cần thiết để đảm bảo sự phát triển bền vững và hiệu quả của quan hệ thương mại Việt Nam - Trung Quốc.

1.1. Lịch Sử Phát Triển Quan Hệ Thương Mại Việt Trung

Quan hệ thương mại giữa Việt Nam và Trung Quốc đã trải qua nhiều giai đoạn phát triển, từ khi bình thường hóa quan hệ năm 1991 đến nay. Sự kiện này đánh dấu bước ngoặt quan trọng, mở ra cơ hội hợp tác kinh tế sâu rộng giữa hai nước. Các hiệp định và văn kiện hợp tác được ký kết đã tạo cơ sở pháp lý vững chắc cho quan hệ thương mại lâu dài. Việc Trung Quốc và Việt Nam cùng là thành viên của Hiệp định RCEP càng thúc đẩy hợp tác kinh tế khu vực và tạo điều kiện thuận lợi cho xuất nhập khẩu.

1.2. Vai Trò Của Trung Quốc Trong Thương Mại Việt Nam

Trung Quốc đóng vai trò quan trọng trong thương mại Việt Nam, là đối tác nhập khẩu lớn nhất và đối tác xuất khẩu lớn thứ hai. Thị trường Trung Quốc tiêu thụ một lượng lớn nông sản Việt Nam, tạo công ăn việc làm và thu nhập cho nhiều doanh nghiệp và nông dân. Tuy nhiên, sự phụ thuộc vào thị trường này cũng tiềm ẩn rủi ro, đòi hỏi Việt Nam cần đa dạng hóa thị trường và nâng cao năng lực cạnh tranh của hàng hóa.

II. Thực Trạng Xuất Nhập Khẩu Việt Nam Trung Quốc Phân Tích

Thực trạng xuất nhập khẩu Việt Nam - Trung Quốc cho thấy sự tăng trưởng mạnh mẽ về kim ngạch, nhưng cũng bộc lộ nhiều vấn đề về cơ cấu hàng hóa và cán cân thương mại. Việt Nam chủ yếu xuất khẩu sang Trung Quốc các mặt hàng thô, sơ chế, trong khi nhập khẩu các sản phẩm công nghiệp chế biến, máy móc thiết bị. Điều này dẫn đến tình trạng nhập siêu kéo dài và sự phụ thuộc vào nguồn cung từ Trung Quốc. Cần có các giải pháp để cải thiện cơ cấu xuất nhập khẩu, nâng cao giá trị gia tăng của hàng hóa Việt Nam và giảm thiểu rủi ro từ thị trường Trung Quốc.

2.1. Cơ Cấu Hàng Hóa Xuất Khẩu Của Việt Nam Sang Trung Quốc

Cơ cấu hàng hóa xuất khẩu của Việt Nam sang Trung Quốc chủ yếu là nông sản, thủy sản, dệt may, da giày và một số sản phẩm công nghiệp nhẹ. Tuy nhiên, tỷ trọng các mặt hàng chế biến sâu còn thấp, giá trị gia tăng chưa cao. Để nâng cao hiệu quả xuất khẩu, Việt Nam cần tập trung phát triển các ngành công nghiệp hỗ trợ, nâng cao chất lượng sản phẩm và xây dựng thương hiệu mạnh.

2.2. Cơ Cấu Hàng Hóa Nhập Khẩu Của Việt Nam Từ Trung Quốc

Việt Nam nhập khẩu từ Trung Quốc chủ yếu là máy móc thiết bị, nguyên vật liệu, linh kiện điện tử, hóa chất và các sản phẩm công nghiệp chế biến. Sự phụ thuộc vào nguồn cung từ Trung Quốc gây ra nhiều thách thức cho các doanh nghiệp Việt Nam, đặc biệt là trong bối cảnh chuỗi cung ứng toàn cầu bị gián đoạn. Cần có chính sách khuyến khích các doanh nghiệp đầu tư vào sản xuất nguyên vật liệu, giảm thiểu sự phụ thuộc vào nhập khẩu.

2.3. Cán Cân Thương Mại Việt Nam Trung Quốc Vấn Đề Nhập Siêu

Việt Nam liên tục nhập siêu từ Trung Quốc trong nhiều năm qua. Tình trạng này gây áp lực lên cán cân thương mại và ảnh hưởng đến sự ổn định kinh tế vĩ mô. Nguyên nhân chủ yếu là do cơ cấu xuất nhập khẩu chưa hợp lý, năng lực cạnh tranh của hàng hóa Việt Nam còn hạn chế và các rào cản thương mại. Cần có các giải pháp đồng bộ để cải thiện cán cân thương mại, bao gồm tăng cường xuất khẩu, kiểm soát nhập khẩu và nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước.

III. Ảnh Hưởng Của Thương Mại Việt Trung Cơ Hội và Thách Thức

Ảnh hưởng của thương mại Việt Nam - Trung Quốc mang lại cả cơ hội và thách thức cho nền kinh tế Việt Nam. Cơ hội là tiếp cận thị trường rộng lớn, thu hút đầu tư và học hỏi kinh nghiệm phát triển. Thách thức là cạnh tranh gay gắt, phụ thuộc vào nguồn cung, rủi ro về chất lượng hàng hóa và các vấn đề về môi trường. Để tận dụng tối đa cơ hội và giảm thiểu rủi ro, Việt Nam cần có chiến lược phát triển thương mại phù hợp, nâng cao năng lực cạnh tranh và tăng cường hợp tác quốc tế.

3.1. Cơ Hội Từ Thị Trường Trung Quốc Cho Doanh Nghiệp Việt

Thị trường Trung Quốc với dân số đông và sức mua lớn là cơ hội lớn cho các doanh nghiệp Việt Nam. Các sản phẩm nông sản, thủy sản, dệt may, da giày và đồ gỗ của Việt Nam có tiềm năng xuất khẩu lớn sang thị trường này. Tuy nhiên, để thành công, các doanh nghiệp cần nghiên cứu kỹ thị trường, đáp ứng các tiêu chuẩn chất lượng và xây dựng thương hiệu uy tín.

3.2. Thách Thức Cạnh Tranh Từ Hàng Hóa Trung Quốc

Hàng hóa Trung Quốc có lợi thế về giá cả và mẫu mã đa dạng, gây áp lực cạnh tranh lớn cho các doanh nghiệp Việt Nam. Để đối phó với thách thức này, các doanh nghiệp cần nâng cao chất lượng sản phẩm, giảm chi phí sản xuất và đổi mới công nghệ. Đồng thời, cần có sự hỗ trợ từ nhà nước về chính sách, vốn và thông tin thị trường.

3.3. Rủi Ro Về Chất Lượng Hàng Hóa Và Gian Lận Thương Mại

Rủi ro về chất lượng hàng hóa và gian lận thương mại là một vấn đề nhức nhối trong quan hệ thương mại Việt Nam - Trung Quốc. Nhiều doanh nghiệp Việt Nam đã gặp phải tình trạng hàng hóa nhập khẩu từ Trung Quốc không đảm bảo chất lượng, gây thiệt hại lớn về kinh tế và uy tín. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan chức năng để kiểm soát chất lượng hàng hóa, ngăn chặn gian lận thương mại và bảo vệ quyền lợi của người tiêu dùng.

IV. Giải Pháp Phát Triển Thương Mại Việt Nam Trung Quốc Bền Vững

Để phát triển thương mại Việt Nam - Trung Quốc một cách bền vững, cần có các giải pháp đồng bộ từ cả phía nhà nước và doanh nghiệp. Nhà nước cần hoàn thiện thể chế, chính sách, tạo môi trường kinh doanh thuận lợi, hỗ trợ doanh nghiệp nâng cao năng lực cạnh tranh và tăng cường kiểm soát chất lượng hàng hóa. Doanh nghiệp cần chủ động đổi mới công nghệ, nâng cao chất lượng sản phẩm, xây dựng thương hiệu và đa dạng hóa thị trường.

4.1. Đa Dạng Hóa Thị Trường Xuất Khẩu Giảm Phụ Thuộc Trung Quốc

Việc đa dạng hóa thị trường xuất khẩu là giải pháp quan trọng để giảm sự phụ thuộc vào thị trường Trung Quốc. Việt Nam cần tăng cường xúc tiến thương mại, mở rộng quan hệ hợp tác với các thị trường tiềm năng khác như Hoa Kỳ, EU, Nhật Bản, Hàn Quốc và các nước ASEAN. Đồng thời, cần có chính sách hỗ trợ doanh nghiệp tiếp cận thông tin thị trường, xây dựng kênh phân phối và đáp ứng các tiêu chuẩn chất lượng.

4.2. Nâng Cao Năng Lực Cạnh Tranh Của Hàng Hóa Việt Nam

Nâng cao năng lực cạnh tranh của hàng hóa Việt Nam là yếu tố then chốt để tăng cường xuất khẩu và giảm nhập siêu. Cần tập trung vào các giải pháp như đầu tư vào công nghệ, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, giảm chi phí sản xuất và xây dựng thương hiệu. Đồng thời, cần có chính sách khuyến khích các doanh nghiệp tham gia vào chuỗi giá trị toàn cầu và phát triển các sản phẩm có giá trị gia tăng cao.

4.3. Tăng Cường Kiểm Soát Chất Lượng Hàng Hóa Chống Gian Lận

Tăng cường kiểm soát chất lượng hàng hóa và chống gian lận thương mại là biện pháp quan trọng để bảo vệ quyền lợi của người tiêu dùng và uy tín của doanh nghiệp Việt Nam. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan chức năng để kiểm tra, giám sát chất lượng hàng hóa nhập khẩu, xử lý nghiêm các hành vi gian lận thương mại và công khai thông tin cho người tiêu dùng.

V. Ứng Dụng Thương Mại Điện Tử Trong Quan Hệ Việt Nam Trung Quốc

Thương mại điện tử đang trở thành xu hướng tất yếu trong bối cảnh toàn cầu hóa và số hóa. Ứng dụng thương mại điện tử trong quan hệ thương mại Việt Nam - Trung Quốc giúp doanh nghiệp tiếp cận thị trường dễ dàng hơn, giảm chi phí giao dịch và tăng cường hiệu quả kinh doanh. Tuy nhiên, cũng cần có các giải pháp để đảm bảo an ninh mạng, bảo vệ quyền lợi của người tiêu dùng và giải quyết các tranh chấp thương mại.

5.1. Lợi Ích Của Thương Mại Điện Tử Trong Xuất Nhập Khẩu

Thương mại điện tử mang lại nhiều lợi ích cho hoạt động xuất nhập khẩu, bao gồm giảm chi phí giao dịch, mở rộng thị trường, tăng cường tính minh bạch và nâng cao hiệu quả quản lý. Các doanh nghiệp có thể sử dụng các nền tảng thương mại điện tử để tìm kiếm đối tác, quảng bá sản phẩm, thực hiện giao dịch và thanh toán trực tuyến.

5.2. Các Nền Tảng Thương Mại Điện Tử Phổ Biến Tại Trung Quốc

Trung Quốc có nhiều nền tảng thương mại điện tử phổ biến như Alibaba, Taobao, Tmall, JD.com và Pinduoduo. Các doanh nghiệp Việt Nam có thể tận dụng các nền tảng này để tiếp cận thị trường Trung Quốc, quảng bá sản phẩm và thực hiện giao dịch trực tuyến. Tuy nhiên, cần tìm hiểu kỹ về quy định, chính sách và văn hóa kinh doanh của từng nền tảng để đạt hiệu quả cao nhất.

5.3. Giải Pháp Đảm Bảo An Ninh Mạng Và Thanh Toán An Toàn

An ninh mạng và thanh toán an toàn là yếu tố quan trọng để phát triển thương mại điện tử bền vững. Cần có các giải pháp để bảo vệ thông tin cá nhân, ngăn chặn các cuộc tấn công mạng và đảm bảo an toàn cho các giao dịch thanh toán trực tuyến. Đồng thời, cần có cơ chế giải quyết tranh chấp thương mại hiệu quả để bảo vệ quyền lợi của các bên tham gia.

VI. Tương Lai Quan Hệ Thương Mại Việt Nam Trung Quốc Triển Vọng

Tương lai quan hệ thương mại Việt Nam - Trung Quốc có nhiều triển vọng tích cực, đặc biệt trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế sâu rộng và sự phát triển của công nghệ. Tuy nhiên, cũng cần đối mặt với những thách thức mới như cạnh tranh gay gắt, biến động thị trường và các vấn đề về địa chính trị. Để duy trì và phát triển quan hệ thương mại bền vững, cần có sự hợp tác chặt chẽ giữa hai nước, sự chủ động của doanh nghiệp và sự hỗ trợ từ nhà nước.

6.1. Tác Động Của Hiệp Định RCEP Đến Thương Mại Việt Trung

Hiệp định RCEP (Hiệp định Đối tác Kinh tế Toàn diện Khu vực) được kỳ vọng sẽ tạo động lực mới cho thương mại Việt Nam - Trung Quốc. Hiệp định này giúp giảm thiểu các rào cản thương mại, tạo điều kiện thuận lợi cho xuất nhập khẩu và tăng cường hợp tác kinh tế giữa các nước thành viên. Tuy nhiên, cũng cần có sự chuẩn bị kỹ lưỡng để tận dụng tối đa cơ hội và giảm thiểu rủi ro từ hiệp định này.

6.2. Xu Hướng Phát Triển Thương Mại Biên Giới Việt Trung

Thương mại biên giới Việt Nam - Trung Quốc có vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy giao thương và phát triển kinh tế khu vực biên giới. Cần có chính sách khuyến khích phát triển thương mại biên giới, tạo điều kiện thuận lợi cho các hoạt động xuất nhập khẩu và đầu tư. Đồng thời, cần tăng cường kiểm soát, ngăn chặn buôn lậu và gian lận thương mại.

6.3. Hợp Tác Kinh Tế Việt Trung Trong Bối Cảnh Mới

Hợp tác kinh tế giữa Việt Nam và Trung Quốc cần được đẩy mạnh trong bối cảnh mới, tập trung vào các lĩnh vực như công nghệ cao, năng lượng tái tạo, cơ sở hạ tầng và phát triển bền vững. Cần có cơ chế hợp tác hiệu quả để giải quyết các vấn đề phát sinh, tăng cường tin cậy và thúc đẩy quan hệ đối tác chiến lược toàn diện giữa hai nước.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU TRONG VÀ NGOÀI NƯỚC CÓ CHỦ ĐỀ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN Trong xu thế toàn cầu hoá, khu vực hoá và tự do hoá thƣơng mại đang phát triển mạnh mẽ nhƣ hiện nay, hợp tác kinh tế, thƣơng mại và hội nhập vào kinh tế thế giới đang là những vấn đề thực tiễn nóng bỏng, sôi động đƣợc cả giới khoa học quan tâm. Vì thế, việc nghiên cứu quan hệ hợp tác thƣơng mại giữa Việt Nam và Trung Quốc không phải là chủ đề hoàn toàn mới. Cũng đã có một số công trình nghiên cứu có liên quan đến vấn đề này, song chƣa nhiều và đề cập với nhiều cách tiếp cận khác nhau. Các công trình nghiên cứu có thể phân loại theo các nhóm nhƣ sau.

N h ên ứu ở tron n ớ 1. Những công trình nghiên cứu cung cấp các lý thuyết về quan hệ thương mại giữa các nước Viết về quan hệ thƣơng mại nói chung, có một số công trình nghiên cứu sau: Nghiên cứu quan hệ thƣơng mại Việt- Trung trong liên kết kinh tế khu vực và thế giới, có sách ―Trung Quốc và Ấn Độ trỗi dậy: Tác động và đối sách của các nƣớc Đông Á‖ của tác giả Phạm Thái Quốc chủ biên (2013) Cuốn sách đề cập đến bối cảnh quốc tế cuối thế kỷ XX, đầu thế kỷ XXI và sự trỗi dậy của Trung Quốc và Ấn Độ; Tác động của sự trỗi dậy của Trung Quốc và Ấn Độ đối với thế giới nói chung, các nƣớc Đông Á nói riêng và một số đối sách của các nƣớc Đông Á; Tóm lƣợc quan hệ giữa Việt Nam với Trung Quốc và Ấn Độ, từ đó đƣa ra một số gợi ý cho Việt Nam cần tranh thủ khai thác cơ hội cũng nhƣ chủ động đối phó với những thách thức trƣớc sự trỗi dậy của Trung Quốc và Ấn Độ. Luận án tiến sĩ kinh tế của tác giả Nguyễn Phú Thái với đề tài ―Vai trò của ngoại thƣơng đối với phát triển kinh tế Trung Quốc từ khi cải cách và mở cửa‖. Trong luận án này tác giả phân tích với cách tiếp cận hệ thống xem xét quan hệ thƣơng mại ở nhiều khía cạnh: nhƣ vai trò của quan hệ thƣơng mại với chuyển dịch cơ cấu kinh tế, gắn với phân công lao động quốc tế.

6 Viết về quan hệ thƣơng mại dƣới góc độ kinh tế chính trị, có luận án của Nguyễn Thị Hồng Tâm (2016) ―Quan hệ thƣơng mại hàng hóa giữa Việt Nam với một số nƣớc ASEAN phát triển‖. Luận án là làm rõ thực trạng quan hệ thƣơng mại hàng hóa hai chiều giữa Việt Nam với 4 nƣớc ASEAN phát triển (Singapore, Thái Lan, Indonesia, Malaysia) trong thời gian 2001- 2014; trên cơ sở đó, luận án đƣa ra một số hàm ý chính sách cho việc điều chỉnh chính sách thƣơng mại của Việt Nam trong thời gian tới [45]. Luận án đã tập trung phân tích chi tiết quan hệ thƣơng mại hàng hóa của Việt Nam với 4 nƣớc ASEAN phát triển. Kết quả phân tích cho thấy: (1) các nƣớc ASEAN nói chung và 4 nƣớc ASEAN phát triển nói riêng có vị trí rất quan trọng trong quan hệ thƣơng mại hàng hóa quốc tế của Việt Nam.

(2) Từ trƣớc đến nay và khả năng cả trong tƣơng lai việc quan hệ thƣơng mại hàng hóa của Việt Nam với 4 nƣớc ASEAN phát triển (Singapore, Thái Lan, Indonesia, Malaysia) sẽ chi phối kết quả thƣơng mại hàng hóa của Việt Nam với cả khối ASEAN. (3) Trong quan hệ thƣơng mại hàng hóa của Việt Nam với 4 nƣớc ASEAN phát triển, tuy có nhiều nhóm hàng hóa có đặc tính tƣơng đồng - yếu tố gây cạnh tranh khi cùng xuất hiện trên thị trƣờng thế giới, nhƣng đây cũng chính là điều kiện quyết định sự thành công của các nƣớc nếu cùng thực hiện tốt chính sách hợp tác, liên kết, tạo thành nhóm trong chuỗi sản xuất sản phẩm chi phối thị trƣờng thế giới. (4) Thực tiễn đặt ra yêu cầu, Việt Nam phải chủ động, tích cực thực hiện đầy đủ các cam kết song phƣơng, khu vực và đa phƣơng; có chính sách, biện pháp cải cách và điều chỉnh thích hợp. Cũng theo Nguyễn Thị Hồng Tâm (2016), không phải mọi mặt hàng xuất khẩu và nhập khẩu trong thƣơng mại nội ngành đều có quan hệ cạnh tranh lẫn nhau.

Tùy từng trƣờng hợp cũng có thể là quan hệ cạnh tranh hoặc quan hệ bổ trợ lẫn nhau [45]. Theo Phạm Bích Ngọc (2016) có trích dẫn một nghiên cứu của Valentino Piana (2004), cho rằng cán cân thƣơng mại giữa hai nƣớc (thƣơng mại song phƣơng) là một chỉ số biểu hiện mối quan hệ phụ thuộc kinh tế giữa hai nƣớc. Một nghiên cứu của Valentino Piana (2004) phân loại quan hệ kinh tế giữa hai nƣớc thành bốn mức độ sau đây: Phụ thuộc hay lệ thuộc (dependence): là tình trạng 7 nƣớc A cần tới nƣớc B, trong khi nƣớc B không cần tới nƣớc A; Địa vị trội hơn hay chiếm ƣu thế hơn (dominance): là tình trạng nƣớc A có thể từ bỏ quan hệ với nƣớc B, trong khi nƣớc B cần tới nƣớc A; Liên kết cân đối hay bình đẳng (symmetric integration): là tình trạng quan hệ cả hai nƣớc đều cần đến nhau; Không có quan hệ (absence): là tình trạng mà hai nƣớc không hoặc không cần quan hệ với nhau [37]. Những công trình nghiên cứu về quan hệ thương mại Việt Nam và Trung Quốc Luận án tiến sĩ kinh tế năm 2016 của tác giả Phạm Bích Ngọc với đề tài ―Vấn đề nhập siêu trong quan hệ thƣơng mại Việt Nam – Trung Quốc‖; Luận án tiến sĩ kinh tế năm 2016 của tác giả Hà Thị Hồng Vân với đề tài ―Quan hệ thƣơng mại Việt Nam – Trung Quốc 10 năm đầu thế kỷ XXI và triển vọng đến năm 2020‖; Sách ―Quan hệ kinh tế - văn hoá Việt Nam - Trung Quốc hiện trạng và triển vọng : Kỷ yếu hội thảo‖, năm 2001; Sách ―Quan hệ thƣơng mại Việt Nam - Trung Quốc trong bối cảnh hội nhập‖ của tác giả Trịnh Thị Thanh Thủy, Nguyễn Anh Sơn chủ biên, năm 2017; Sách ―Quan hệ thƣơng mại và đầu tƣ của Việt Nam với Trung Quốc‖, của tác giả Trần Đình Thiên chủ biên (2016); Luận án của Dƣơng Hoàng Anh (2019) đề tài ―Phát triển quan hệ thƣơng mại Việt Nam với các nƣớc Đông Á đến năm 2030‖; Sách ―Giấc mơ Trung Quốc: Tƣ duy nƣớc lớn và định vị chiến lƣợc trong thời đại hậu Mỹ‖, của tác giả Lƣu Minh Phúc, do Nguyễn Hải Hoành dịch (2011); Sách ―Quan hệ Việt – Trung trƣớc sự trỗi dậy của Trung Quốc‖, của tác giả Nguyễn Đình Liêm (chủ biên), (2013); Sách ―Điều chỉnh chiến lƣợc của Trung Quốc và những tác động tới quan hệ Mỹ - Trung Quốc‖ của tác giả Cù Chí Lợi (chủ biên) (2018); Sách ―Quan hệ "hai bờ, bốn bên" trong quá trình trỗi dậy của Trung Quốc và những vấn đề đặt ra cho Việt Nam‖ của tác giả Vũ Thùy Dƣơng (chủ biên) (2013); Sách: ―Một số vấn đề an ninh phi truyền thống ở khu vực biên giới Việt - Trung‖ của tác giả Nguyễn Thị Phƣơng Hoa (chủ biên) (2018); Đề tài cấp bộ ―Bốn mƣơi năm cải cách mở cửa kinh tế của Trung Quốc và một số gợi mở đối với Việt Nam‖ của Hoàng Thế Anh (2018); Đề tài cấp bộ ―Cải cách kinh tế ở Trung Quốc sau đại hội XIX và hàm ý chính sách đối với Việt Nam‖ của Bùi Thị Thanh Hƣơng (2019).

8 Các bài báo: Quan hệ hợp tác kinh tế Việt - Trung năm 2017, của tác giả Nguyễn Đình Liêm (tạp chí Nghiên cứu Trung Quốc, trang 36, số tháng 2 năm 2018), Cộng đồng kinh tế ASEAN và tác động đối với quan hệ kinh tế Việt - Trung, của tác giả Nguyễn Cao Đức (tạp chí Nghiên cứu Trung Quốc, trang 13, số tháng 10 năm 2018), Nhìn lại đầu tƣ trực tiếp của Trung Quốc tại Việt Nam từ năm 2014 đến nay, của tác giả Nguyễn Thị Phƣơng Hoa và Nguyễn Đình Liêm (tạp chí Nghiên cứu Trung Quốc, trang 44, số tháng 11 năm 2018),.nghiên cứu các khía cạnh khác nhau ảnh hƣởng tới quan hệ thƣơng mại Việt Nam - Trung Quốc… Dƣới đây là nội dung cụ thể của một số công trình tiêu biểu về các vấn đề liên quan tới Đề tài Luận án: Một l , về ph n pháp n h ên ứu. Luận án Tiến sĩ kinh tế của Nguyễn Thị Hồng Tâm (2016) với đề tài ―Quan hệ thƣơng mại hàng hóa giữa Việt Nam với một số nƣớc ASEAN phát triển‖ sử dụng các phƣơng pháp nghiên cứu chủ yếu trong khoa học xã hội, phù hợp với chuyên ngành kinh tế chính trị, bao gồm phƣơng pháp luận duy vật biện chứng và duy vật lịch sử, phƣơng pháp phân tích thống kê, phƣơng pháp nghiên cứu so sánh, phƣơng pháp phân tích và tổng hợp. Luận án sử dụng các số liệu thống kê chính thống của các cơ quan nhà nƣớc để phân tích và tổng hợp thực trạng quan hệ thƣơng mại hàng hóa Việt Nam với ASEAN-4; phân tích và tổng hợp kinh nghiệm quốc tế trong việc cải thiện cơ cấu thƣơng mại hàng hóa song phƣơng. Luận án tổng quan các lý luận về thƣơng mại trong môn kinh tế học.

Luận án, so sánh thƣơng mại Việt Nam với các quan hệ thƣơng mại song phƣơng của các quốc gia khác. Thực trạng thƣơng mại hàng hóa song phƣơng đƣợc so sánh, đối chiếu theo các giai đoạn lịch sử thƣơng mại Việt Nam - ASEAN-4. Luận án tiến sĩ kinh tế quốc tế của Hà Thị Hồng Vân (2016) với đề tài ―Quan hệ thƣơng mại Việt Nam – Trung Quốc 10 năm đầu thế kỷ XXI và triển vọng đến năm 2020‖ dùng các phƣơng pháp nghiên cứu liên ngành định tính kết hợp với định lƣợng, chuyên gia, phân tích, đánh giá, so sánh, tổng hợp. Một số 9 nghiên cứu trƣờng hợp cụ thể từ kết quả khảo sát từ một số tỉnh biên giới phía Bắc Việt Nam và Quảng Tây, Trung Quốc và tình hình quan hệ thƣơng mại của một số ngành cũng đƣợc sử dụng nhằm minh họa rõ nét hơn các xu thế, đặc điểm của vấn đề nghiên cứu của Luận án.

Bên cạnh đó, nghiên cứu so sánh trƣờng hợp của các nƣớc ASEAN-5 so sánh với Việt Nam trong quan hệ thƣơng mại với Trung Quốc để thấy đƣợc những điểm khác biệt và tƣơng đồng. Từ đó, lý giải đƣợc rõ hơn bản chất của vấn đề cần nghiên cứu. Mô hình hồi quy đƣợc sử dụng để nhằm đánh giá tác động của thƣơng mại hai nƣớc đối với Việt Nam. Về mặt dữ liệu, luận án sử dụng một số tƣ liệu có chọn lọc từ các nghiên cứu từ một số nghiên cứu về quan hệ thƣơng mại giữa các tỉnh biên giới phía Bắc Việt Nam với các tỉnh biên giới Trung Quốc.