Nghiên Cứu Sử Dụng Các Phương Pháp Kế Toán Quản Trị Trong Doanh Nghiệp Sản Xuất Ở Việt Nam

Luận án tiến sĩ nghiên cứu nghiên cứu sử dụng các phương pháp kế toán quản trị trong các doanh nghiệp sản xuất ở việt nam, phát triển phương pháp mới, đánh giá hiệu quả ứng dụng

• Tác giả: Đỗ Thị Hương Thanh
• Người hướng dẫn: PGS.TS Nguyễn Năng Phúc
• Trường học: Trường Đại Học Kinh Tế Quốc Dân
• Chuyên ngành: Kế Toán, Kiểm Toán Và Phân Tích
• Đề tài: Nghiên Cứu Sử Dụng Các Phương Pháp Kế Toán Quản Trị Trong Các Doanh Nghiệp Sản Xuất Ở Việt Nam
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM KẾT
• LỜI CẢM ƠN
• MỤC LỤC
• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG BIỂU
• DANH MỤC HÌNH
• PHẦN MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI
• 1.1. Tổng quan các công trình nghiên cứu nước ngoài
• 1.2. Công trình nghiên cứu về việc sử dụng các phương pháp kế toán quản trị
• 1.3. Công trình nghiên cứu về các nhân tố ảnh hưởng tới việc sử dụng các phương pháp kế toán quản trị
• 1.4. Công trình nghiên cứu về mối quan hệ giữa việc sử dụng các phương pháp kế toán quản trị với hiệu quả hoạt động doanh nghiệp
• 1.5. Tổng quan các công trình nghiên cứu trong nước
• 1.6. Công trình nghiên cứu việc sử dụng các phương pháp kế toán quản trị
• 1.7. Công trình nghiên cứu về các nhân tố ảnh hưởng tới việc sử dụng các phương pháp kế toán quản trị
• 1.8. Công trình nghiên cứu về mối quan hệ giữa việc sử dụng các phương pháp kế toán quản trị với hiệu quả hoạt động doanh nghiệp
• 1.9. Kết luận rút ra từ tổng quan các công trình liên quan đến đề tài
• 1.10. TÓM TẮT CHƯƠNG 1
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ THUYẾT VỀ HỆ THỐNG PHƯƠNG PHÁP KẾ TOÁN QUẢN TRỊ TRONG CÁC DOANH NGHIỆP SẢN XUẤT
• 2.1. Kế toán quản trị và hệ thống phương pháp kế toán quản trị
• 2.2. Khái quát chung về kế toán quản trị
• 2.3. Hệ thống phương pháp kế toán quản trị
• 2.4. Các nhân tố ảnh hưởng đến việc sử dụng các phương pháp kế toán quản trị
• 2.4.1. Nhóm nhân tố môi trường bên ngoài
• 2.4.2. Nhóm nhân tố thuộc về doanh nghiệp
• 2.5. Hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp và tác động của việc sử dụng các phương pháp kế toán quản trị tới hiệu quả hoạt động
• 2.5.1. Hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp
• 2.5.2. Tác động việc sử dụng các phương pháp kế toán quản trị tới hiệu quả hoạt động
• 2.6. Một số lý thuyết nền tảng có liên quan đến vấn đề nghiên cứu
• 2.6.1. Lý thuyết bất định
• 2.6.2. Lý thuyết xã hội học
• 2.7. TÓM TẮT CHƯƠNG 2
• 3. CHƯƠNG 3: THIẾT KẾ NGHIÊN CỨU VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Thiết kế nghiên cứu
• 3.2. Xây dựng mô hình nghiên cứu
• 3.3. Phương pháp nghiên cứu định tính
• 3.4. Phương pháp nghiên cứu định lượng
• 3.5. Phương pháp lựa chọn mẫu
• 3.6. Phương pháp thu thập dữ liệu
• 3.7. Xây dựng thang đo
• 3.8. Phương pháp phân tích dữ liệu
• 3.9. TÓM TẮT CHƯƠNG 3
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 4.1. Kết quả nghiên cứu thử nghiệm
• 4.2. Thủ tục mẫu và thu thập dữ liệu
• 4.3. Phân tích dữ liệu
• 4.4. Thảo luận kết quả nghiên cứu thử nghiệm
• 4.5. Kết luận và ý nghĩa cho nghiên cứu chính thức
• 4.6. Kết quả nghiên cứu chính thức
• 4.7. Kết quả phản hồi
• 4.8. Kết quả việc sử dụng các phương pháp kế toán quản trị trong các doanh nghiệp sản xuất ở Việt Nam
• 4.9. Kết quả kiểm định thang đo
• 4.10. TÓM TẮT CHƯƠNG 4
• 5. CHƯƠNG 5: THẢO LUẬN KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ GIẢI PHÁP NHẰM VẬN DỤNG PHÙ HỢP CÁC PHƯƠNG PHÁP KẾ TOÁN QUẢN TRỊ TRONG CÁC DOANH NGHIỆP SẢN XUẤT Ở VIỆT NAM
• 5.1. Thảo luận kết quả nghiên cứu
• 5.2. Thảo luận kết quả về thực trạng sử dụng phương pháp kế toán quản trị trong các doanh nghiệp sản xuất Việt Nam
• 5.3. Thảo luận kết quả về các nhân tố ảnh hưởng đến việc sử dụng các phương pháp kế toán quản trị trong các doanh nghiệp sản xuất Việt Nam
• 5.4. Thảo luận kết quả về việc sử dụng phương pháp kế toán quản trị tác động đến hiệu quả hoạt động trong các doanh nghiệp sản xuất Việt Nam
• 5.5. Kiến nghị một số giải pháp nhằm vận dụng phù hợp các phương pháp kế toán quản trị trong các doanh nghiệp sản xuất Việt Nam
• 5.5.1. Vận dụng các phương pháp kế toán quản trị phù hợp
• 5.5.2. Giải pháp từ các nhân tố tác động đến việc sử dụng MAPs
• 5.5.3. Điều kiện thực hiện giải pháp
• 5.6. Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp theo
• 5.7. TÓM TẮT CHƯƠNG 5
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng Quan Kế Toán Quản Trị Trong Doanh Nghiệp Sản Xuất

Kế toán quản trị (KTQT) đóng vai trò then chốt trong việc cung cấp thông tin cho các nhà quản lý doanh nghiệp sản xuất. Trong bối cảnh toàn cầu hóa và cạnh tranh gay gắt, các doanh nghiệp Việt Nam cần trang bị kiến thức quản trị hiện đại và công cụ hỗ trợ ra quyết định. KTQT là một trong những công cụ hữu hiệu, giúp doanh nghiệp tăng cường biện pháp thúc đẩy sản xuất kinh doanh bền vững, giảm chi phí, hạ giá thành và nâng cao chất lượng sản phẩm. Hệ thống KTQT cung cấp thông tin hữu ích, giúp doanh nghiệp lựa chọn và sử dụng các phương pháp kế toán phù hợp, đảm bảo hiệu quả kinh tế cao và đạt được mục tiêu chiến lược. Việc nghiên cứu và ứng dụng KTQT trong doanh nghiệp sản xuất Việt Nam là vô cùng quan trọng.

1.1. Vai trò của kế toán quản trị trong quản lý sản xuất

Kế toán quản trị cung cấp thông tin chi tiết về chi phí sản xuất, giúp nhà quản lý kiểm soát và tối ưu hóa chi phí. Thông tin này bao gồm chi phí nguyên vật liệu, nhân công trực tiếp và chi phí sản xuất chung. Phân tích chi phí giúp xác định các khu vực có thể cắt giảm chi phí, từ đó nâng cao hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp. Theo Tổng cục Thống kê, ngành công nghiệp sản xuất có sự tăng trưởng mạnh mẽ, đóng góp lớn vào GDP, đòi hỏi KTQT phải phát huy vai trò trong việc quản lý và nâng cao hiệu quả.

1.2. Sự cần thiết của kế toán quản trị trong bối cảnh cạnh tranh

Trong môi trường cạnh tranh khốc liệt, doanh nghiệp cần thông tin chính xác và kịp thời để đưa ra quyết định chiến lược. Kế toán quản trị cung cấp thông tin về giá thành sản phẩm, giúp doanh nghiệp định giá cạnh tranh và tăng cường khả năng cạnh tranh trên thị trường. Các mối quan hệ kinh tế phát sinh trong quá trình kinh doanh của doanh nghiệp trở nên đa dạng và phức tạp, đòi hỏi KTQT phải được trang bị những kiến thức quản trị hiện đại.

II. Thách Thức Vấn Đề Trong Kế Toán Quản Trị Sản Xuất

Mặc dù có vai trò quan trọng, việc áp dụng kế toán quản trị trong các doanh nghiệp sản xuất Việt Nam còn gặp nhiều thách thức. Các doanh nghiệp phải đối mặt với những khó khăn về năng lực cạnh tranh, sử dụng nguồn lực chưa hợp lý và nguồn nguyên liệu cung ứng còn hạn chế. Việc lựa chọn và áp dụng các phương pháp kế toán quản trị (MAPs) phù hợp với đặc điểm của từng doanh nghiệp là một vấn đề cấp thiết. Hệ thống MAPs ở mỗi quốc gia, mỗi doanh nghiệp là rất đa dạng, chịu sự tác động của nhiều yếu tố như trình độ phát triển kinh tế, công nghệ sản xuất và văn hóa doanh nghiệp.

2.1. Hạn chế về nguồn lực và công nghệ trong kế toán quản trị

Nhiều doanh nghiệp sản xuất Việt Nam còn hạn chế về nguồn lực tài chính và công nghệ để đầu tư vào hệ thống kế toán quản trị hiện đại. Điều này dẫn đến việc thiếu thông tin chính xác và kịp thời để đưa ra quyết định quản lý hiệu quả. Việc chuyển đổi số kế toán và tự động hóa quy trình kế toán còn chậm, ảnh hưởng đến khả năng cạnh tranh của doanh nghiệp.

2.2. Thiếu hụt nhân lực kế toán quản trị có trình độ cao

Một trong những thách thức lớn nhất là thiếu hụt nhân lực kế toán quản trị có trình độ chuyên môn cao và kinh nghiệm thực tế. Các chuyên gia kế toán quản trị cần có khả năng phân tích dữ liệu, đưa ra dự báo và tư vấn cho nhà quản lý. Việc đào tạo và phát triển nguồn nhân lực kế toán quản trị là rất quan trọng để nâng cao hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp.

2.3. Nhận thức hạn chế về vai trò của kế toán quản trị chiến lược

Nhiều doanh nghiệp chưa nhận thức đầy đủ về vai trò của kế toán quản trị chiến lược trong việc hỗ trợ ra quyết định dài hạn. Kế toán quản trị chiến lược giúp doanh nghiệp xác định lợi thế cạnh tranh, phân bổ nguồn lực hiệu quả và đạt được mục tiêu chiến lược. Việc tích hợp kế toán quản trị vào quá trình lập kế hoạch chiến lược là rất quan trọng.

III. Phương Pháp Kế Toán Quản Trị Chi Phí Trong Sản Xuất

Việc áp dụng các phương pháp kế toán quản trị chi phí hiệu quả là yếu tố then chốt để nâng cao năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp sản xuất. Các phương pháp này giúp doanh nghiệp kiểm soát chi phí, định giá sản phẩm cạnh tranh và tối ưu hóa lợi nhuận. Các phương pháp kế toán chi phí bao gồm: tính giá thành sản phẩm, phân tích biến động chi phí, và kiểm soát chi phí.

3.1. Phương pháp tính giá thành sản phẩm theo công đoạn

Phương pháp tính giá thành theo công đoạn phù hợp với các doanh nghiệp sản xuất hàng loạt, trong đó sản phẩm trải qua nhiều công đoạn sản xuất khác nhau. Phương pháp này giúp xác định chi phí của từng công đoạn, từ đó kiểm soát và tối ưu hóa chi phí sản xuất. Việc áp dụng phương pháp này đòi hỏi doanh nghiệp phải có hệ thống theo dõi chi phí chi tiết và chính xác.

3.2. Phân tích biến động chi phí và kiểm soát chi phí hiệu quả

Phân tích biến động chi phí giúp doanh nghiệp xác định nguyên nhân gây ra sự khác biệt giữa chi phí thực tế và chi phí dự kiến. Từ đó, doanh nghiệp có thể đưa ra các biện pháp khắc phục và kiểm soát chi phí hiệu quả. Việc kiểm soát chi phí là rất quan trọng để duy trì lợi nhuận và nâng cao năng lực cạnh tranh.

3.3. Ứng dụng kế toán chi phí mục tiêu Target Costing trong sản xuất

Kế toán chi phí mục tiêu (Target Costing) là phương pháp xác định chi phí mục tiêu của sản phẩm dựa trên giá bán dự kiến và lợi nhuận mong muốn. Phương pháp này giúp doanh nghiệp thiết kế sản phẩm và quy trình sản xuất sao cho đạt được chi phí mục tiêu. Việc áp dụng Target Costing đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa các bộ phận thiết kế, sản xuất và marketing.

IV. Ứng Dụng Kế Toán Quản Trị Ra Quyết Định Sản Xuất

Kế toán quản trị cung cấp thông tin quan trọng để hỗ trợ các quyết định sản xuất, từ việc lựa chọn phương án sản xuất đến việc quản lý hàng tồn kho. Các phương pháp như phân tích điểm hòa vốn, phân tích chi phí - khối lượng - lợi nhuận (CVP) và phân tích quyết định giúp doanh nghiệp đưa ra quyết định tối ưu. Thông tin từ báo cáo kế toán quản trị giúp nhà quản lý đánh giá hiệu quả của các quyết định.

4.1. Phân tích điểm hòa vốn Break even Point trong sản xuất

Phân tích điểm hòa vốn giúp doanh nghiệp xác định mức sản lượng cần thiết để bù đắp chi phí và bắt đầu tạo ra lợi nhuận. Thông tin này rất quan trọng để lập kế hoạch sản xuất và định giá sản phẩm. Việc phân tích điểm hòa vốn cần xem xét cả chi phí cố định và chi phí biến đổi.

4.2. Phân tích CVP Cost Volume Profit trong quản lý sản xuất

Phân tích CVP giúp doanh nghiệp đánh giá tác động của sự thay đổi về chi phí, khối lượng và giá bán đến lợi nhuận. Thông tin này giúp nhà quản lý đưa ra quyết định về sản lượng, giá bán và chi phí quảng cáo. Việc phân tích CVP cần xem xét các yếu tố như độ nhạy của lợi nhuận và rủi ro kinh doanh.

4.3. Sử dụng thông tin kế toán quản trị để quản lý hàng tồn kho

Kế toán quản trị cung cấp thông tin về chi phí tồn kho, giúp doanh nghiệp quản lý hàng tồn kho hiệu quả. Việc quản lý hàng tồn kho hiệu quả giúp giảm chi phí lưu trữ, tránh tình trạng thiếu hàng hoặc tồn kho quá nhiều. Các phương pháp như JIT (Just-In-Time) và ABC (Activity-Based Costing) có thể được sử dụng để quản lý hàng tồn kho.

V. Nghiên Cứu Thực Tiễn Ứng Dụng Kế Toán Quản Trị Tại Việt Nam

Nghiên cứu thực tiễn cho thấy việc ứng dụng kế toán quản trị trong các doanh nghiệp sản xuất Việt Nam còn nhiều hạn chế. Tuy nhiên, các doanh nghiệp đã bắt đầu nhận thức được tầm quan trọng của kế toán quản trị và đang dần áp dụng các phương pháp hiện đại. Các nghiên cứu tập trung vào việc đánh giá thực trạng sử dụng MAPs, xác định các nhân tố ảnh hưởng và đánh giá tác động của MAPs đến hiệu quả hoạt động.

5.1. Đánh giá thực trạng sử dụng MAPs trong doanh nghiệp Việt Nam

Các nghiên cứu cho thấy tỷ lệ áp dụng MAPs trong các doanh nghiệp sản xuất Việt Nam còn thấp so với các nước phát triển. Tuy nhiên, các doanh nghiệp đã bắt đầu áp dụng các phương pháp như tính giá thành theo công đoạn, phân tích biến động chi phí và lập dự toán. Việc nâng cao nhận thức và đào tạo nhân lực là rất quan trọng để tăng cường ứng dụng MAPs.

5.2. Các nhân tố ảnh hưởng đến việc sử dụng MAPs trong sản xuất

Các nhân tố như quy mô doanh nghiệp, trình độ công nghệ, văn hóa doanh nghiệp và áp lực cạnh tranh ảnh hưởng đến việc sử dụng MAPs. Các doanh nghiệp lớn, có trình độ công nghệ cao và văn hóa quản lý hiện đại thường áp dụng MAPs nhiều hơn. Việc tạo môi trường kinh doanh thuận lợi và khuyến khích đổi mới công nghệ là rất quan trọng.

5.3. Tác động của MAPs đến hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp

Các nghiên cứu cho thấy việc sử dụng MAPs có tác động tích cực đến hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp. Các doanh nghiệp áp dụng MAPs thường có chi phí sản xuất thấp hơn, lợi nhuận cao hơn và khả năng cạnh tranh tốt hơn. Việc đo lường và đánh giá hiệu quả của MAPs là rất quan trọng để khuyến khích ứng dụng rộng rãi.

VI. Giải Pháp Tương Lai Kế Toán Quản Trị Sản Xuất Việt Nam

Để nâng cao hiệu quả ứng dụng kế toán quản trị trong các doanh nghiệp sản xuất Việt Nam, cần có các giải pháp đồng bộ từ phía nhà nước, doanh nghiệp và các tổ chức nghề nghiệp. Các giải pháp bao gồm: hoàn thiện khung pháp lý, nâng cao chất lượng đào tạo, khuyến khích đổi mới công nghệ và tăng cường hợp tác quốc tế. Tương lai của kế toán quản trị sản xuất Việt Nam gắn liền với quá trình chuyển đổi số và tự động hóa.

6.1. Hoàn thiện khung pháp lý và tiêu chuẩn kế toán quản trị

Nhà nước cần hoàn thiện khung pháp lý và tiêu chuẩn kế toán quản trị để tạo môi trường kinh doanh minh bạch và công bằng. Các tiêu chuẩn kế toán quản trị cần phù hợp với đặc điểm của doanh nghiệp Việt Nam và hài hòa với thông lệ quốc tế. Việc tăng cường kiểm tra và giám sát việc tuân thủ các tiêu chuẩn là rất quan trọng.

6.2. Nâng cao chất lượng đào tạo và phát triển nhân lực

Các trường đại học và cao đẳng cần nâng cao chất lượng đào tạo kế toán quản trị, trang bị cho sinh viên kiến thức và kỹ năng thực tế. Các doanh nghiệp cần đầu tư vào đào tạo và phát triển nhân lực kế toán quản trị, khuyến khích nhân viên tham gia các khóa học và chứng chỉ chuyên nghiệp. Việc hợp tác giữa các trường đại học và doanh nghiệp là rất quan trọng.

6.3. Khuyến khích đổi mới công nghệ và chuyển đổi số kế toán

Nhà nước cần khuyến khích doanh nghiệp đầu tư vào đổi mới công nghệ và chuyển đổi số kế toán. Các giải pháp như hỗ trợ tài chính, giảm thuế và tạo điều kiện tiếp cận công nghệ mới có thể được áp dụng. Các doanh nghiệp cần chủ động tìm hiểu và áp dụng các công nghệ mới như AI, Big Data và Blockchain vào kế toán quản trị.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ kinh tế với đề tài "Nghiên cứu sử dụng các phương pháp kế toán quản trị trong các doanh nghiệp sản xuất ở Việt Nam" được thực hiện bởi nghiên cứu sinh Đỗ Thị Hương Thanh tại Trường Đại học Kinh tế Quốc dân (năm 2019), dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS. Nguyễn Năng Phúc và TS. Phạm Xuân Kiên. Công trình thuộc chuyên ngành Kế toán, Kiểm toán và Phân tích (mã số: 9340301).

Trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế và cách mạng công nghiệp, các doanh nghiệp sản xuất tại Việt Nam đóng vai trò chủ lực trong tăng trưởng kinh tế (năm 2017, lĩnh vực công nghiệp và xây dựng đóng góp 33,34% vào GDP, riêng công nghiệp chế biến - chế tạo đạt tốc độ tăng trưởng 14,5%). Tuy nhiên, các doanh nghiệp phải đối mặt với áp lực cạnh tranh gay gắt, rủi ro biến động thị trường và yêu cầu tối ưu hóa nguồn lực. Hệ thống kế toán quản trị (KTQT), đặc biệt là việc lựa chọn và vận dụng các phương pháp kế toán quản trị (Management Accounting Practices - MAPs), là công cụ cung cấp thông tin phục vụ kiểm soát và ra quyết định chiến lược. Luận án giải quyết khoảng trống nghiên cứu khi tại Việt Nam còn thiếu vắng các công trình đánh giá hệ thống, toàn diện về mức độ sử dụng MAPs kết hợp kiểm định định lượng mô hình tác động của các nhân tố tiền đề cũng như ảnh hưởng của MAPs đến hiệu quả hoạt động trong ngành sản xuất.

Mục tiêu nghiên cứu tổng quát của luận án là làm rõ thực trạng, các nhân tố ảnh hưởng và tác động của việc sử dụng MAPs đến hiệu quả hoạt động của các doanh nghiệp sản xuất Việt Nam, từ đó đề xuất giải pháp vận dụng phù hợp.

Mục tiêu nghiên cứu cụ thể bao gồm:

1. Đánh giá thực trạng việc sử dụng MAPs hiện hành trong việc quản lý và cung cấp thông tin KTQT trong các doanh nghiệp sản xuất ở Việt Nam.
2. Xây dựng mô hình nghiên cứu nhân tố ảnh hưởng đến việc sử dụng MAPs và kiểm định mức độ ảnh hưởng của từng nhân tố đến việc sử dụng MAPs trong các doanh nghiệp sản xuất ở Việt Nam.
3. Xác định sự tác động của việc sử dụng MAPs đến hiệu quả hoạt động của các doanh nghiệp sản xuất ở Việt Nam.
4. Xác định một số giải pháp nhằm sử dụng phù hợp MAPs trong các doanh nghiệp sản xuất ở Việt Nam.

Tương ứng với các mục tiêu trên, luận án đặt ra bốn câu hỏi nghiên cứu:

1. Thực trạng việc sử dụng MAPs trong các doanh nghiệp sản xuất ở Việt Nam như thế nào?
2. Những nhân tố nào ảnh hưởng đến việc sử dụng MAPs trong doanh nghiệp sản xuất Việt Nam? Chiều hướng và mức độ tác động cụ thể của từng nhân tố đó?
3. Việc sử dụng MAPs có tác động đến hiệu quả hoạt động trong doanh nghiệp sản xuất Việt Nam không?
4. Có những khuyến nghị giải pháp gì để khuyến khích sử dụng MAPs phù hợp trong doanh nghiệp sản xuất ở Việt Nam?

Đối tượng nghiên cứu của luận án là hệ thống MAPs, các nhân tố ảnh hưởng đến việc sử dụng MAPs và sự tác động của việc sử dụng MAPs đến hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp sản xuất.

Phạm vi nghiên cứu được xác định rõ:

• Về nội dung: Hệ thống hóa MAPs theo 5 nhóm chức năng (phân loại chi phí, xây dựng dự toán, hỗ trợ ra quyết định, đánh giá hiệu quả, phân tích chiến lược); tập trung vào 4 nhân tố ảnh hưởng (mức độ cạnh tranh, công nghệ sản xuất, văn hóa doanh nghiệp, cấu trúc doanh nghiệp) và mối quan hệ với hiệu quả hoạt động.
• Về không gian: Các doanh nghiệp sản xuất có quy mô vừa và lớn thuộc ngành công nghiệp chế biến - chế tạo, sở hữu 100% vốn Việt Nam, tập trung tại Hà Nội, Quảng Nam, TP. Hồ Chí Minh và 13 tỉnh lân cận.
• Về thời gian: Thu thập dữ liệu thực nghiệm phản ánh giai đoạn từ năm 2015 đến năm 2017.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án đã tổng quan các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước theo ba mạch nội dung chính:

Thứ nhất, về việc sử dụng các phương pháp kế toán quản trị: Nghiên cứu quốc tế của Chenhall và Langfield-Smith (1998) tại Úc đã phân loại MAPs thành ba nhóm và chỉ ra xu hướng ưa chuộng kỹ thuật truyền thống so với kỹ thuật hiện đại. Cách tiếp cận này được kế thừa và mở rộng ở nhiều quốc gia phát triển và đang phát triển: Szychta (2002) tại Ba Lan, Hyvonen (2005) tại Phần Lan, Abdel-Kader và Luther (2006) tại Anh với danh mục 38 phương pháp chia làm 5 nhóm, Joshi (2001) tại Ấn Độ, El-Ebaishi và cộng sự (2003) tại Ả Rập Xê Út, Reza.G và cộng sự (2015) tại Iran, Biswas và cộng sự (2014) tại Bangladesh, Nuatip.S và cộng sự (2012) tại Thái Lan, Ahmad (2012) tại Malaysia, Ghosh và Kai Chan (1997) tại Singapore. Ngoài ra, Waweru và cộng sự (2005) và Ahmad và Leftesi (2014) khảo sát MAPs theo khung 4 giai đoạn tiến hóa của Liên đoàn Kế toán Quốc tế (IFAC, 1998). Ở Việt Nam, các tác giả Huỳnh Lợi (2008), Đoàn Ngọc Phi Anh (2005), Nguyễn Thị Phương Dung (2014, 2015), Nguyễn Thị Minh Phương (2013, 2017), Đào Thúy Hà (2015), Bùi Tiến Dũng và Phạm Đức Hiếu (2017) đã khảo sát hoặc mô tả việc vận dụng các kỹ thuật như ABC, chi phí mục tiêu (TC), thẻ điểm cân bằng (BSC), dự toán. Hầu hết các nghiên cứu trong nước dừng lại ở thống kê mô tả hoặc xem xét kỹ thuật đơn lẻ.

Thứ hai, về các nhân tố ảnh hưởng đến MAPs: Nghiên cứu thực nghiệm quốc tế ghi nhận vai trò của mức độ cạnh tranh (Libby và Waterhouse, 1996; Mia và Clarke, 1999; Haldma và Laats, 2002; Al-Omiri và Drury, 2007), quy mô doanh nghiệp (Firth, 1996; Joshi, 2001; Abdel-Kader và Luther, 2008), cấu trúc tổ chức và mức độ phân cấp (Williams và Seaman, 2001; TuanMat, 2010), hình thức sở hữu (Macias, 2002; O’Connor và cộng sự, 2004), văn hóa tổ chức (Hofstede, 1980; Gosselin, 1997; Chia và Koh, 2007), công nghệ sản xuất (Otley, 1980; Merchant, 1984; Choe, 2004; Huang và cộng sự, 2010). Tại Việt Nam, Đoàn Ngọc Phi Anh (2012) khảo sát cạnh tranh và phân cấp ở 3 nhóm ngành; Trần Trung Tuấn (2015) nghiên cứu kế toán trách nhiệm trong ngành xi măng; Trần Ngọc Hùng (2016) nghiên cứu doanh nghiệp vừa và nhỏ; Nguyễn Văn Vũ An và cộng sự (2016), Lê Thị Tâm (2017), Hoàng Khánh Vân (2017), Nguyễn Thị Nga (2018) nghiên cứu các nhân tố trong các ngành hẹp như thức ăn chăn nuôi, gạch, thép.

Thứ ba, về mối quan hệ giữa MAPs và hiệu quả hoạt động: Nhiều công trình quốc tế khẳng định tác động tích cực của việc áp dụng dự toán, ABC, BSC, đo lường phi tài chính đến hiệu quả tài chính và hoạt động (Merchant, 1981; Shields, 1995; Ittner và cộng sự, 2002; Maiga và Jacobs, 2003; Jusoh và cộng sự, 2008; Hall, 2008). Ngược lại, một số nghiên cứu không tìm thấy mối liên hệ có ý nghĩa hoặc ghi nhận kết quả phụ thuộc bối cảnh (Klammer, 1973; Perera và cộng sự, 1997; Banker và cộng sự, 2000). Tại Việt Nam, Đoàn Ngọc Phi Anh (2012) và Trần Trung Tuấn (2015) bước đầu kiểm định mối liên hệ này nhưng còn giới hạn về phạm vi mẫu hoặc chỉ tập trung vào một kỹ thuật riêng lẻ.

Khoảng trống nghiên cứu mà luận án xác định và giải quyết:

• Chưa có nghiên cứu nào tại Việt Nam hệ thống hóa toàn diện danh mục MAPs thành 5 nhóm chức năng và khảo sát đồng bộ trên diện rộng trong các doanh nghiệp sản xuất chế biến - chế tạo.
• Thiếu mô hình định lượng tích hợp xem xét đồng thời tác động của 4 nhân tố (mức độ cạnh tranh, công nghệ sản xuất, văn hóa doanh nghiệp, cấu trúc doanh nghiệp) đến MAPs và từ MAPs tác động đến hiệu quả hoạt động.
• Chưa có công trình sử dụng mô hình phương trình cấu trúc (SEM) và phân tích đa nhóm để kiểm tra tính bất biến của mô hình đo lường theo quy mô, tuổi đời và phân ngành sản xuất tại Việt Nam.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án xây dựng khung phân tích dựa trên hai lý thuyết nền tảng:

• Lý thuyết bất định (Contingency Theory): Cho rằng không có một hệ thống kế toán quản trị duy nhất nào tối ưu cho mọi tổ chức trong mọi hoàn cảnh. Thiết kế và hiệu quả của hệ thống MAPs phụ thuộc vào sự tương thích giữa hệ thống kiểm soát nội bộ với các yếu tố bối cảnh bên ngoài (mức độ cạnh tranh thị trường) và đặc điểm tổ chức bên trong (công nghệ sản xuất, văn hóa doanh nghiệp, cấu trúc doanh nghiệp).
• Lý thuyết xã hội học (Sociological Theory / Institutional Theory / Innovation Diffusion): Giải thích cách thức các quy chuẩn xã hội, văn hóa doanh nghiệp, áp lực thể chế và quá trình phổ biến đổi mới tác động đến hành vi lựa chọn và duy trì các công cụ quản trị trong tổ chức.

Hệ thống MAPs trong luận án được phân loại theo 5 nhóm chức năng dựa trên sự kế thừa từ Chenhall và Langfield-Smith (1998), Abdel-Kader và Luther (2006), Ahmad (2012):

1. Hệ thống phân loại chi phí: Chi phí theo công việc (Job Costing), chi phí theo quá trình (Process Costing), giá thành toàn bộ (Absorption Costing), chi phí biến đổi (Variable Costing), chi phí dựa trên hoạt động (ABC).
2. Hệ thống xây dựng dự toán: Dự toán tiêu thụ, dự toán lợi nhuận, dự toán chi phí sản xuất, dự toán sản lượng, dự toán dòng tiền, dự toán tình trạng tài chính, dự toán năm, dự toán linh hoạt.
3. Hệ thống hỗ trợ ra quyết định: Phân tích chi phí - khối lượng - lợi nhuận (CVP), phân tích lợi nhuận sản phẩm, phương pháp giá trị hiện tại thuần (NPV), quản trị chất lượng tổng thể (TQM).
4. Hệ thống đánh giá hiệu quả: Giá trị kinh tế tăng thêm (EVA), tỷ suất sinh lời trên vốn đầu tư (ROI), phân tích biến động chi phí thực tế và kế hoạch (Variance Analysis), lợi tức dòng tiền đầu tư, khảo sát sự thỏa mãn của khách hàng, điều tra thái độ nhân viên.
5. Hệ thống phân tích chiến lược: Chi phí mục tiêu (Target Costing - TC), phân tích chu kỳ sống sản phẩm, phân tích chuỗi giá trị, thẻ điểm cân bằng (BSC), hệ thống sản xuất tức thời (Just-In-Time - JIT).

Quy trình nghiên cứu áp dụng thiết kế hỗn hợp đa phương pháp (kết hợp định tính và định lượng):

Giai đoạn	Phương pháp thực hiện	Mục đích và công cụ	Quy mô mẫu / Đối tượng
Nghiên cứu định tính	Phỏng vấn chuyên gia, thảo luận nhóm	Hoàn thiện khung lý thuyết, hiệu chỉnh các biến quan sát trong thang đo cho phù hợp thực tiễn Việt Nam	10 chuyên gia (giảng viên KTQT, kế toán trưởng, giám đốc tài chính DN sản xuất)
Nghiên cứu thử nghiệm	Khảo sát bằng bảng hỏi thử nghiệm, xử lý dữ liệu sơ bộ	Đánh giá độ rõ ràng của từ ngữ, kiểm tra sơ bộ độ tin cậy Cronbach's Alpha và giá trị thang đo	38 doanh nghiệp sản xuất
Nghiên cứu chính thức	Khảo sát bằng bảng câu hỏi cấu trúc (thang đo Likert 5 mức độ)	Thu thập dữ liệu định lượng chính thức phục vụ kiểm định mô hình lý thuyết	Phát 650 phiếu; thu về 245 phiếu; 228 phiếu hợp lệ dùng để phân tích

Kỹ thuật phân tích dữ liệu:

• Sử dụng phần mềm SPSS và AMOS.
• Thống kê mô tả: Tần số, giá trị trung bình, độ lệch chuẩn nhằm đánh giá thực trạng sử dụng MAPs và đặc điểm mẫu khảo sát.
• Kiểm định độ tin cậy thang đo bằng hệ số Cronbach's Alpha (loại các biến có tương quan biến - tổng < 0,3; thang đo đạt yêu cầu khi Cronbach's Alpha $\ge$ 0,6 hoặc 0,7).
• Phân tích nhân tố khám phá (EFA): Kiểm tra giá trị hội tụ và giá trị phân biệt với tiêu chuẩn KMO $\ge$ 0,5, kiểm định Bartlett có ý nghĩa thống kê ($p < 0,05$), hệ số tải nhân tố (Factor Loading) $\ge$ 0,5 và tổng phương sai trích $\ge$ 50%.
• Phân tích nhân tố khẳng định (CFA): Đánh giá độ phù hợp của mô hình đo lường thông qua các chỉ số: CMIN/DF $\le$ 3, GFI $\ge$ 0,85, TLI $\ge$ 0,9, CFI $\ge$ 0,9, RMSEA $\le$ 0,08; tính toán độ tin cậy tổng hợp (CR) và phương sai trích trung bình (AVE).
• Phân tích mô hình phương trình cấu trúc (SEM): Kiểm định các giả thuyết về mối quan hệ nhân quả giữa 4 biến độc lập (Cạnh tranh, Công nghệ, Văn hóa, Cấu trúc), biến trung gian (MAPs) và biến phụ thuộc (Hiệu quả hoạt động).
• Phân tích đa nhóm (Invariance Analysis): Kiểm tra tính bất biến của mô hình cấu trúc qua các nhóm quy mô doanh nghiệp, thời gian hoạt động và phân ngành sản xuất.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan các công trình nghiên cứu liên quan đến đề tài

Chương 1 hệ thống hóa các tài liệu khoa học trong nước và quốc tế về kế toán quản trị và MAPs. Tác giả phân tích các công trình nghiên cứu theo ba chủ đề: tình hình áp dụng MAPs, các yếu tố tác động đến việc lựa chọn công cụ KTQT, và mối liên hệ giữa MAPs với kết quả hoạt động kinh doanh. Tổng quan chỉ ra rằng ở các quốc gia phát triển, MAPs hiện đại (như ABC, BSC, SMA) được nghiên cứu sâu rộng, trong khi tại các quốc gia đang phát triển và nền kinh tế chuyển đổi, các doanh nghiệp chủ yếu vẫn dựa vào MAPs truyền thống (như lập dự toán, phân bổ chi phí truyền thống). Tại Việt Nam, đa số nghiên cứu trước đây chỉ dừng lại ở khảo sát mô tả, nghiên cứu tình huống riêng lẻ hoặc khảo sát trong phạm vi địa lý hẹp. Từ đó, chương 1 xác định rõ khoảng trống học thuật và sự cần thiết phải thực hiện một nghiên cứu tổng thể, định lượng hóa tác động của các nhân tố tiền đề đến MAPs và hiệu quả hoạt động trong ngành sản xuất.

Chương 2: Cơ sở lý thuyết về hệ thống phương pháp kế toán quản trị trong các doanh nghiệp sản xuất

Chương 2 thiết lập khung lý thuyết hoàn chỉnh cho đề tài. Tác giả làm rõ các khái niệm bản chất về kế toán quản trị và định nghĩa MAPs là hệ thống công cụ quản trị cung cấp thông tin hữu ích phục vụ việc ra quyết định nội bộ. Luận án phân loại chi tiết 5 nhóm MAPs với 26 kỹ thuật cụ thể bao gồm cả phương pháp truyền thống và phương pháp hiện đại. Tiếp đó, chương này phân tích cơ chế tác động của hai nhóm nhân tố: nhóm môi trường bên ngoài (mức độ cạnh tranh) và nhóm thuộc về nội bộ doanh nghiệp (công nghệ sản xuất, văn hóa doanh nghiệp, cấu trúc doanh nghiệp). Về hiệu quả hoạt động, chương 2 phân tích việc kết hợp các chỉ tiêu tài chính (lợi nhuận, doanh thu, ROA) và phi tài chính (sự hài lòng của khách hàng, chất lượng sản phẩm, hiệu quả vận hành nội bộ). Cuối cùng, chương 2 luận giải việc áp dụng Lý thuyết bất định và Lý thuyết xã hội học để xây dựng mô hình nghiên cứu lý thuyết và phát triển 5 giả thuyết nghiên cứu chính:

• H1: Mức độ cạnh tranh có tác động tích cực cùng chiều đến việc sử dụng MAPs.
• H2: Công nghệ sản xuất có tác động tích cực cùng chiều đến việc sử dụng MAPs.
• H3: Văn hóa doanh nghiệp có tác động tích cực cùng chiều đến việc sử dụng MAPs.
• H4: Cấu trúc doanh nghiệp có tác động tích cực cùng chiều đến việc sử dụng MAPs.
• H5: Việc sử dụng MAPs có tác động tích cực cùng chiều đến hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp sản xuất.

Chương 3: Thiết kế nghiên cứu và phương pháp nghiên cứu

Chương 3 trình bày chi tiết quy trình nghiên cứu thực nghiệm. Tác giả cụ thể hóa thiết kế hỗn hợp với quy trình định tính (phỏng vấn chuyên gia) nhằm điều chỉnh thang đo gốc sang bối cảnh Việt Nam, tiếp nối bằng quy trình định lượng. Các thang đo biến độc lập, biến trung gian và biến phụ thuộc được kế thừa từ các học giả quốc tế có uy tín (như Chenhall và Langfield-Smith, Abdel-Kader và Luther, Gordon và Narayanan, Hofstede, Daft) và được đo lường bằng thang Likert 5 điểm. Chương này trình bày chi tiết phương pháp chọn mẫu theo hạn ngạch kết hợp ngẫu nhiên tại các vùng kinh tế trọng điểm, quy trình thu thập dữ liệu (trực tiếp và qua thư điện tử) và chiến lược xử lý dữ liệu tuần tự: kiểm định sơ bộ mẫu thử nghiệm ($N=38$), kiểm định thang đo chính thức ($N=228$) bằng Cronbach's Alpha, EFA, CFA, phân tích đường dẫn SEM và kiểm tra đa nhóm.

Chương 4: Kết quả nghiên cứu

Chương 4 công bố toàn bộ các kết quả xử lý số liệu thực nghiệm. Về mẫu khảo sát chính thức ($N=228$), cơ cấu doanh nghiệp phản hồi gồm: chế biến lương thực thực phẩm, dệt may - da giày, cơ khí - chế tạo máy, hóa chất - cao su - nhựa, vật liệu xây dựng và sản xuất khác; trong đó doanh nghiệp quy mô lớn chiếm 41,2%, quy mô vừa chiếm 58,8%.

Thực trạng áp dụng MAPs: Kết quả thống kê mô tả chỉ ra sự phân hóa rõ rệt giữa các nhóm phương pháp:

Nhóm phương pháp kế toán quản trị	Tỷ lệ áp dụng trung bình	Đặc điểm áp dụng cụ thể
1. Hệ thống phân loại chi phí	78,5%	Phương pháp truyền thống như chi phí biến đổi, giá thành toàn bộ, chi phí theo công việc được sử dụng rất phổ biến; trong khi phương pháp ABC có tỷ lệ áp dụng thấp (dưới 20%).
2. Hệ thống xây dựng dự toán	84,2%	Đạt tỷ lệ áp dụng cao nhất trong toàn bộ 5 nhóm. Các doanh nghiệp tập trung mạnh vào dự toán chi phí sản xuất, dự toán tiêu thụ và dự toán năm; dự toán linh hoạt ít được dùng hơn.
3. Hệ thống hỗ trợ ra quyết định	62,8%	Phân tích CVP và phân tích lợi nhuận sản phẩm được áp dụng tương đối nhiều; các mô hình chiết khấu dòng tiền phức tạp (NPV) và TQM áp dụng ở mức độ trung bình.
4. Hệ thống đánh giá hiệu quả	65,4%	Doanh nghiệp chủ yếu dựa vào phân tích biến động thực tế so với định mức/dự toán và chỉ tiêu ROI truyền thống; các chỉ tiêu đo lường hiện đại như EVA áp dụng rất hạn chế.
5. Hệ thống phân tích chiến lược	41,6%	Có tỷ lệ sử dụng thấp nhất trong 5 nhóm. Chi phí mục tiêu (TC) và BSC chỉ mới bắt đầu được tiếp cận ở một số ít doanh nghiệp quy mô lớn; JIT có mức áp dụng khiêm tốn.

Kết quả kiểm định mô hình đo lường và mô hình cấu trúc:

• Kiểm định thang đo: Tất cả các thang đo đều đạt độ tin cậy với hệ số Cronbach's Alpha $> 0,7$. Phân tích EFA và CFA cho thấy các thang đo đạt giá trị hội tụ, giá trị phân biệt và độ tin cậy tổng hợp (CR $> 0,7$; AVE $> 0,5$).
• Phân tích mô hình cấu trúc SEM: Mô hình đạt độ tương thích cao với dữ liệu thị trường (CMIN/DF = 1,428; GFI = 0,912; TLI = 0,945; CFI = 0,953; RMSEA = 0,043).
• Kết quả kiểm định giả thuyết: Tất cả 5 giả thuyết từ H1 đến H5 đều được chấp nhận với mức ý nghĩa thống kê $p < 0,05$ hoặc $p < 0,001$:
  • Mức độ cạnh tranh tác động tích cực đến việc sử dụng MAPs ($\beta = 0,214; p < 0,01$).
  • Công nghệ sản xuất tác động tích cực đến việc sử dụng MAPs ($\beta = 0,286; p < 0,001$).
  • Văn hóa doanh nghiệp tác động tích cực đến việc sử dụng MAPs ($\beta = 0,195; p < 0,01$).
  • Cấu trúc doanh nghiệp tác động tích cực đến việc sử dụng MAPs ($\beta = 0,238; p < 0,01$).
  • Việc sử dụng MAPs tác động tích cực trực tiếp đến Hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp ($\beta = 0,462; p < 0,001$).
• Phân tích cấu trúc đa nhóm: Mô hình có tính bất biến từng phần theo quy mô doanh nghiệp, thời gian hoạt động và lĩnh vực hoạt động sản xuất.

Chương 5: Thảo luận kết quả nghiên cứu và giải pháp nhằm vận dụng phù hợp các phương pháp kế toán quản trị trong các doanh nghiệp sản xuất ở Việt Nam

Chương 5 đối chiếu kết quả nghiên cứu thực nghiệm với các công trình trước đây trên thế giới và tại Việt Nam. Tác giả thảo luận nguyên nhân khiến các doanh nghiệp sản xuất Việt Nam còn thiên về MAPs truyền thống (do tính dễ hiểu, chi phí triển khai thấp, thói quen quản lý) và rào cản khiến MAPs hiện đại chưa phổ biến (thiếu nhân sự đào tạo chuyên sâu, hạ tầng công nghệ chưa đồng bộ, nhận thức của lãnh đạo). Trên cơ sở đó, chương 5 đưa ra hệ thống giải pháp thực tế theo hai nhóm: giải pháp nâng cao hiệu quả vận dụng MAPs theo từng nhóm chức năng và giải pháp tác động từ các yếu tố môi trường nội bộ/bên ngoài. Cuối chương là phân tích về các điều kiện cần thiết để thực thi giải pháp, chỉ ra hạn chế của đề tài và định hướng cho các nghiên cứu tiếp nối.

Kết quả và những đóng góp mới

Luận án mang lại những đóng góp mới cụ thể trên cả hai phương diện học thuật và ứng dụng thực tiễn:

Những đóng góp mới về mặt lý luận:

• Hệ thống hóa và phân loại toàn diện hệ thống MAPs thành 5 nhóm chức năng (phân loại chi phí, xây dựng dự toán, hỗ trợ ra quyết định, đánh giá hiệu quả, phân tích chiến lược), làm rõ nội hàm lý thuyết của từng kỹ thuật truyền thống và hiện đại trong bối cảnh doanh nghiệp sản xuất.
• Vận dụng thành công Lý thuyết bất định và Lý thuyết xã hội học để xây dựng mô hình nghiên cứu tích hợp, chứng minh cơ chế tác động đồng thời của 4 nhân tố (môi trường cạnh tranh, công nghệ sản xuất, văn hóa doanh nghiệp, cấu trúc doanh nghiệp) tới việc sử dụng MAPs.
• Cung cấp bằng chứng học thuật khẳng định việc gia tăng sử dụng MAPs có tác động tích cực, có ý nghĩa thống kê làm gia tăng hiệu quả hoạt động (cả tài chính và phi tài chính) của các doanh nghiệp sản xuất.

Những đóng góp mới về mặt thực tiễn:

• Cung cấp bức tranh thực trạng có độ tin cậy cao về mức độ phổ biến của từng kỹ thuật KTQT trong các doanh nghiệp chế biến - chế tạo tại Việt Nam giai đoạn 2015-2017.
• Xác định rõ trọng số tác động của từng nhân tố tiền đề, trong đó công nghệ sản xuất ($\beta = 0,286$) và cấu trúc phân cấp ($\beta = 0,238$) là hai nhân tố nội bộ có sức ảnh hưởng mạnh nhất tới mức độ vận dụng MAPs.

Hệ thống kiến nghị và giải pháp đề xuất:

1. Đối với các doanh nghiệp sản xuất:
   • Từng bước chuyển đổi và kết hợp hài hòa giữa MAPs truyền thống và MAPs hiện đại; ưu tiên triển khai phân tích chi phí dựa trên hoạt động (ABC) tại các phân xưởng có chi phí chung lớn, áp dụng thẻ điểm cân bằng (BSC) và chi phí mục tiêu (TC).
   • Tăng cường đầu tư hiện đại hóa công nghệ sản xuất, dây chuyền tự động hóa và hệ thống phần mềm quản trị tích hợp (ERP) nhằm bảo đảm dữ liệu đầu vào cho KTQT.
   • Hoàn thiện cấu trúc tổ chức theo hướng phân quyền rõ ràng, gắn trách nhiệm của các trung tâm chi phí, trung tâm doanh thu và trung tâm lợi nhuận.
   • Xây dựng văn hóa tổ chức khuyến khích đổi mới, đào tạo nâng cao năng lực chuyên môn cho đội ngũ nhân viên kế toán quản trị.
2. Đối với cơ quan quản lý Nhà nước và tổ chức nghề nghiệp:
   • Hoàn thiện khung khổ pháp lý, ban hành các hướng dẫn chi tiết về thực hành kế toán quản trị trong doanh nghiệp.
   • Đẩy mạnh vai trò của các hội nghề nghiệp (như Hội đồng Kế toán, Kiểm toán) trong việc tổ chức các chương trình đào tạo, cấp chứng chỉ chuyên nghiệp về KTQT và chuyển giao phương pháp quản trị chuẩn quốc tế.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Luận án tự nhận định một số giới hạn nghiên cứu:

• Phạm vi chọn mẫu: Mẫu khảo sát gồm 228 doanh nghiệp chỉ tập trung vào các doanh nghiệp sản xuất quy mô vừa và lớn có 100% vốn Việt Nam tại ba khu vực kinh tế trọng điểm (Hà Nội, Quảng Nam, TP. Hồ Chí Minh và lân cận), chưa bao quát khối doanh nghiệp FDI, doanh nghiệp nhỏ và siêu nhỏ.
• Giới hạn nhân tố: Mô hình mới chỉ tập trung kiểm định 4 nhân tố chính (cạnh tranh, công nghệ, văn hóa, cấu trúc), chưa mở rộng kiểm tra các yếu tố khác như trình độ đào tạo của kế toán trưởng, chiến lược kinh doanh hay sự hỗ trợ của ban giám đốc.
• Nguồn dữ liệu: Nghiên cứu sử dụng dữ liệu cắt ngang (cross-sectional) trong giai đoạn 2015-2017 dựa trên phương pháp đánh giá cảm nhận của người trả lời qua bảng hỏi, chưa kết hợp theo dõi chuỗi thời gian dài hạn.

Hướng nghiên cứu tiếp theo được gợi ý:

• Mở rộng phạm vi khảo sát sang các loại hình doanh nghiệp khác như doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài (FDI), doanh nghiệp thương mại, dịch vụ hoặc mở rộng địa bàn toàn quốc.
• Bổ sung các biến trung gian hoặc biến điều tiết mới (như sự gắn kết chiến lược, mức độ ứng dụng hệ thống ERP, năng lực nhân sự) vào mô hình tác động giữa MAPs và hiệu quả hoạt động.
• Áp dụng phương pháp nghiên cứu theo chiều dọc (longitudinal study) hoặc nghiên cứu tình huống sâu (in-depth case study) tại các doanh nghiệp điển hình đã áp dụng thành công các công cụ MAPs hiện đại.

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo có giá trị chuyên môn cụ thể cho các nhóm đối tượng:

• Đối với nghiên cứu sinh, học viên cao học và giảng viên chuyên ngành Kế toán - Kiểm toán: Công trình cung cấp hệ thống thang đo đã qua kiểm định CFA/SEM hoàn chỉnh, khung lý thuyết bất định áp dụng trong kế toán quản trị và danh mục tổng quan tài liệu trong nước - quốc tế.
• Đối với nhà quản trị, Giám đốc tài chính (CFO) và Kế toán trưởng trong doanh nghiệp sản xuất: Luận án cung cấp căn cứ thực tiễn để lựa chọn, thiết kế và triển khai các công cụ phân loại chi phí, lập dự toán linh hoạt, định giá mục tiêu và đo lường thành quả hoạt động phù hợp với quy mô và công nghệ của đơn vị.
• Đối với các nhà hoạch định chính sách tại Bộ Tài chính và các tổ chức nghề nghiệp kế toán: Luận án cung cấp cứ liệu thực tế về mức độ sẵn sàng và khoảng cách ứng dụng KTQT tại Việt Nam, phục vụ việc xây dựng thông tư hướng dẫn và chương trình đào tạo chuẩn hóa kế toán quản trị.

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án phân chia hệ thống phương pháp kế toán quản trị (MAPs) thành bao nhiêu nhóm chức năng chính? Luận án kế thừa các nghiên cứu quốc tế và phân chia MAPs thành 5 nhóm chức năng chính gồm: (1) Hệ thống phương pháp phân loại chi phí, (2) Hệ thống phương pháp xây dựng dự toán, (3) Hệ thống phương pháp hỗ trợ ra quyết định, (4) Hệ thống phương pháp đánh giá hiệu quả, và (5) Hệ thống phương pháp phân tích chiến lược.

2. Nhóm phương pháp kế toán quản trị nào được các doanh nghiệp sản xuất Việt Nam áp dụng phổ biến nhất và ít phổ biến nhất? Kết quả khảo sát thực nghiệm 228 doanh nghiệp cho thấy nhóm phương pháp xây dựng dự toán có tỷ lệ áp dụng cao nhất (84,2%), tiếp theo là hệ thống phân loại chi phí (78,5%). Ngược lại, nhóm phương pháp phân tích chiến lược có tỷ lệ áp dụng thấp nhất (41,6%), trong đó các kỹ thuật hiện đại như ABC, BSC, JIT còn rất hạn chế.

3. Những nhân tố nào ảnh hưởng đến việc sử dụng MAPs trong các doanh nghiệp sản xuất và nhân tố nào tác động mạnh nhất? Mô hình cấu trúc SEM chỉ ra 4 nhân tố có tác động tích cực và có ý nghĩa thống kê đến việc sử dụng MAPs gồm: Công nghệ sản xuất ($\beta = 0,286$), Cấu trúc doanh nghiệp ($\beta = 0,238$), Mức độ cạnh tranh ($\beta = 0,214$) và Văn hóa doanh nghiệp ($\beta = 0,195$). Trong đó, công nghệ sản xuất là nhân tố có mức độ ảnh hưởng lớn nhất.

4. Việc sử dụng MAPs có thực sự nâng cao hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp sản xuất không? Có. Luận án đã kiểm định và xác nhận giả thuyết H5 với hệ số hồi quy chuẩn hóa $\beta = 0,462$ ($p < 0,001$), chứng minh rằng việc áp dụng toàn diện và phù hợp các phương pháp kế toán quản trị có tác động thuận chiều trực tiếp đến việc nâng cao hiệu quả hoạt động tổng thể của doanh nghiệp sản xuất.

5. Dữ liệu định lượng chính thức của luận án được thu thập từ bao nhiêu doanh nghiệp và xử lý bằng các công cụ gì? Dữ liệu chính thức được thu thập từ 228 doanh nghiệp sản xuất công nghiệp chế biến - chế tạo có quy mô vừa và lớn (100% vốn Việt Nam) trong giai đoạn 2015-2017. Dữ liệu được xử lý định lượng trên phần mềm SPSS và AMOS thông qua các kỹ thuật: Thống kê mô tả, Cronbach's Alpha, EFA, CFA, phân tích mô hình phương trình cấu trúc SEM và phân tích cấu trúc đa nhóm.

Kết luận

Luận án của nghiên cứu sinh Đỗ Thị Hương Thanh đã giải quyết mục tiêu nghiên cứu thông qua việc đánh giá thực trạng sử dụng các phương pháp kế toán quản trị trong các doanh nghiệp sản xuất tại Việt Nam. Công trình khẳng định vai trò then chốt của công nghệ sản xuất, cấu trúc tổ chức, môi trường cạnh tranh và văn hóa doanh nghiệp trong việc thúc đẩy vận dụng MAPs, đồng thời chứng minh bằng thực nghiệm mối quan hệ tác động tích cực của MAPs đến hiệu quả hoạt động kinh doanh. Các phát hiện và đề xuất trong luận án cung cấp cơ sở khoa học và giải pháp thực tiễn giúp các doanh nghiệp sản xuất nâng cao năng lực quản trị nội bộ trong bối cảnh hội nhập kinh tế.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI 1. Tổng quan các công trình nghiên cứu nước ngoài Cho đến nay đã có nhiều công trình nước ngoài liên quan đến KTQT nói chung, MAPs nói riêng cả về phương diện lý luận và thực tiễn. Mỗi công trình nghiên cứu ở một góc độ khác nhau nhằm đạt được mục đích của nghiên cứu, dưới đây là tổng quan một số công trình tiêu biểu liên quan đến đề tài nghiên cứu: 1. Công trình nghiên cứu về việc sử dụng các phương pháp kế toán quản trị Chủ đề nghiên cứu về việc sử dụng MAPs trong một tổ chức có vị trí quan trọng trong việc thảo luận của nhiều nhà nghiên cứu và chuyên gia quản lý.

Trong các thập kỷ qua nhiều nghiên cứu trên thế giới đã khám phá nhiều MAPs. Tuy nhiên, mỗi nghiên cứu lại đề cập đến số lượng sử dụng các phương pháp theo hướng khác nhau. Tại Úc, trong nghiên cứu của Chenhall và Langfield-Smith (1998) đã giới thiệu về MAPs chia theo ba nhóm: phương pháp đánh giá hiệu quả (tài chính và phi tài chính); phương pháp lập dự toán và kỹ thuật tập trung vào chiến lược. Nghiên cứu sử dụng bảng hỏi tiến hành điều tra ở 140 DN sản xuất ở Úc và nhận được phản hồi của 78 DN sản xuất lớn.

Kết quả là hầu hết các phương pháp khảo sát đều được áp dụng trong các DN. Tuy nhiên, tỷ lệ áp dụng MAPs truyền thống cao hơn so với các phương pháp mới được phát triển. Nhiều DN cho biết họ dự định tập trung vào các phương pháp mới hơn trong tương lai đặc biệt là phương pháp chi phí dựa trên hoạt động (Activity-Based Costing - ABC) và phương pháp so sánh đối chuẩn (Benchmarking). Đóng góp của nghiên cứu đã tạo ra một phương pháp tiếp cận nghiên cứu mới bằng cách điều tra MAPs trong các DN sản xuất của Úc.

Nhiều nghiên cứu đã sử dụng cách tiếp cận này để điều tra việc áp dụng MAPs trong các nước phát triển (Szychta, 2002; Hyvonen, 2005; Abdel-Kader và Luther, 2006) và đang phát triển khác (Joshi, 2001; Ahmad và Leftesi, 2014; Biswas và cộng sự, 2014). Tại các nước Châu Âu, Szychta (2002) đã tiến hành một điều tra để xác định phạm vi của MAPs ở BaLan trong các DN sản xuất, thương mại, dịch vụ (63,4% là DN sản xuất) - nơi có nền kinh tế chuyển đổi sang nền kinh tế thị trường. Trong nghiên cứu sử dụng kỹ thuật phỏng vấn kết hợp bảng hỏi gửi đến 290 DN và nhận được 60 phản hồi. Kết quả cho thấy rằng, các DN đã áp dụng kỹ thuật KTQT hoạt động từ đầu những năm 1990, một phương pháp phổ biến để quản lý nguồn lực kinh tế 7 và giảm chi phí được sử dụng là dự toán ngắn hạn trong điều kiện dự toán tổng thể và dự toán cho trung tâm trách nhiệm nội bộ.

Tác giả Hyvonen (2005) đã sử dụng các phương pháp tương tự như trong nghiên cứu của Chenhall và Langfield-Smith (1998) để điều tra việc áp dụng MAPs trong các DN sản xuất ở Phần Lan. Nghiên cứu tiến hành điều tra thử nghiệm ở tám DN trước khi tiến hành điều tra rộng rãi ở 132 DN và nhận được 51 phản hồi. Kết quả nghiên cứu đã ghi nhận việc áp dụng MAPs, các lợi ích nhận được từ việc sử dụng MAPs và dự tính chắc chắn cho sự phát triển trong tương lai các phương pháp này. Đồng thời chỉ ra rằng đo lường tài chính như phân tích tỷ suất lợi nhuận, lập dự toán để kiểm soát chi phí sẽ là kỹ thuật quan trọng trong tương lai, tuy nhiên nhấn mạnh hơn vào các phương pháp phi tài chính mới như khảo sát mức độ hài lòng của khách hàng và điều tra thái độ nhân viên trong tương lai.

Kết quả cũng chỉ ra rằng phương pháp phát triển gần đây đã được áp dụng phổ biến trong các DN Phần Lan hơn so với Úc. Tại Anh, Abdel-Kader và Luther (2006) sử dụng một danh sách 38 MAPs để điều tra việc sử dụng hiện tại MAPs trong lĩnh vực công nghiệp thực phẩm và đồ uống ở Anh. Tuy nhiên, nhiều phương pháp trong danh sách này là khác với danh sách sử dụng trong nghiên cứu của Chenhall và Langfield-Smith (1998). Danh sách của Abdel-Kader và Luther (2006) phân thành năm nhóm, cụ thể: hệ thống chi phí, dự toán, đánh giá hiệu quả, thông tin cho quá trình ra quyết định và phân tích chiến lược.

Nghiên cứu điều tra bằng bảng hỏi gửi tới 650 DN và nhận được 122 phản hồi (18,8%), kết quả cho thấy các MAPs như phân tích mối quan hệ giữa chi phí khối lượng lợi nhuận (Cost Volume Profit analysis - CVP), chi phí trực tiếp, dự toán thông thường, phân tích lợi nhuận theo sản phẩm được áp dụng rộng rãi trong các DN còn MAPs như ABC, chu kỳ sống của sản phẩm, đo lường hiệu quả phi tài chính… được cho là quan trọng nhưng ít được sử dụng trong các DN. Tại Ấn Độ, Joshi (2001) bổ sung thêm ba phương pháp vào danh sách trong nghiên cứu của Chenhall và Langfield-Smith (1998) phân theo nhóm: ABC; Chi phí mục tiêu (Target Costing-TC); Phương pháp đánh giá hiệu quả; Các kỹ thuật tập trung vào chiến lược; Lập kế hoạch dự toán và giá thành định mức. Nghiên cứu tiến hành khảo sát thử nghiệm ở bốn DN, sau đó hoàn thiện bảng hỏi và gửi bảng hỏi đến 246 DN sản xuất, kết quả phản hồi từ 60 DN sản xuất có quy mô vừa và lớn (24,4%), chỉ ra rằng việc sử dụng MAPs truyền thống cao hơn so với phương pháp mới phát triển sau đó. Đặc biệt, phương pháp liên quan đến dự toán và hệ thống đánh giá hiệu quả được áp dụng rộng rãi hơn, trong khi mức độ áp dụng phương pháp hiện đại phát triển gần đây (như TC, khảo sát sự hài lòng của khách hàng, ABC, phân tích lợi nhuận sản 8 phẩm) lại thấp hơn và tăng chậm hơn.

Hơn nữa, nhiều DN chỉ ra tầm quan trọng của MAPs, áp dụng MAPs truyền thống nhiều hơn các phương pháp hiện đại. Kết quả này cũng tương đồng với kết quả của Chenhall và Langfield-Smith (1998) như sự phụ thuộc vào lập dự toán và kiểm soát. Tại Ả rập, El-Ebaishi và công sự (2003) đưa ra danh sách 15 MAPs để đánh giá thực tế sử dụng MAPs trong lĩnh vực sản xuất ở DN có quy mô vừa và lớn. Các phương pháp bao gồm phân bổ chi phí phòng ban, phân bổ chi phí chung, giá thành định mức, sử dụng dự toán tổng thể, dự toán sản xuất, dự toán tiền mặt, dự toán doanh thu, dự toán các chi phí (Nguyên vật liệu trực tiếp, sản xuất chung, nhân công trực tiếp), dự toán vốn, chu kỳ sống của sản phẩm, hệ thống sản xuất tức thời (Just In Time - JIT), ABC và sử dụng phương trình tuyến tính.

Đây là nghiên cứu thực nghiệm đầu tiên ở Ả rập, kết quả điều tra dựa trên 121 DN sản xuất, cho biết hầu hết các DN đều sử dụng MAPs đưa ra. Trong số đó, phương pháp được xem là quan trọng và đã được sử dụng nhiều trong quá trình phát triển phương pháp hiện tại như ABC, còn JIT lại được sử dụng hạn chế ở một số DN được khảo sát. Tại Iran, Reza.G và cộng sự (2015) nghiên cứu về sự phổ biến của MAPs trong các DN sản xuất điều tra dựa trên khảo sát 127 DN sản xuất (78% tỷ lệ phản hồi) bằng phiếu điều tra, với 42 phương pháp đưa ra theo ba nhóm: Phương pháp tập trung vào chiến lược; phương pháp kế hoạch; phương pháp đánh giá hiệu quả. Kết quả, cho thấy rằng tỷ lệ áp dụng các phương pháp truyền thống là rất cao so với các phương pháp hiện đại, ngoài ra họ tin rằng những lợi ích thu được từ áp dụng phương pháp truyền thống cũng cao hơn so với phương pháp mới, điều này là phù hợp với một môi trường bất ổn và nền kinh tế không ổn định ở Iran.

Tuy nhiên, kết quả cũng cho thấy một số DN ở Iran thỏa mãn về lợi ích thu được từ việc sử dụng các phương pháp mới, trong đó cho thấy họ đang nhận ra lợi ích và bắt đầu thực hiện nhiều hơn các phương pháp mới trong tương lai. Tại Bangladesh, Yeshmin và Hossan (2011), Biswas và cộng sự (2014) cùng đưa ra một cái nhìn tổng quan về MAPs trong các DN sản xuất ở Bangladesh. Phân tích của các nghiên cứu này cho thấy rằng thất bại trong việc phát triển phương pháp mới và khám phá kỹ thuật mới của KTQT như JIT, Quản trị chất lượng tổng thể (Total Quality Management - TQM), ABC, TC, lý thuyết hạn chế và quá trình tái cấu trúc không được sử dụng trong một số DN sản xuất. Họ đã đề nghị cải thiện MAPs.

Ở Thái Lan, Nuatip.S và cộng sự (2012) sử dụng một danh sách gồm 58 MAPs khám phá các phương pháp được được sử dụng trong suốt thời kỳ 2002-2012 và điều tra lý do về sự thay đổi phương pháp trong thời kỳ đó. Với kết quả điều tra online 456 9 DN niêm yết trên Thị trường Chứng khoán Thái Lan năm 2012 (trong đó các DN sản xuất chiếm phần lớn) cho thấy, các DN tin cậy các phương pháp truyền thống hơn là phương pháp hiện đại, cũng đưa ra kết quả so sánh chéo giữa các ngành ở ba quốc gia khác (Hy Lạp, Ai Cập, Thổ Nhĩ Kỳ) là có sự khác nhau. Tại Malaysia, Ahmad (2012) nghiên cứu danh sách gồm 46 MAPs ở các DN sản xuất vừa và nhỏ tại Malaysia nhóm theo năm nội dung: Chi phí; Lập dự toán; Đánh giá hiệu quả; Hệ thống hỗ trợ ra quyết định; Kế toán quản trị chiến lược (Strategic Management Accounting - SMA). Nghiên cứu tiến hành điều tra bằng bảng hỏi đến 1000DN và nhận được 160 phản hồi.

Kết quả chỉ ra rằng MAPs truyền thống theo định hướng tài chính có mức độ sử dụng cao trong đó việc áp dụng MAPs mới đang phát triển duy trì khá nhiều. Đó là do các nhà hoạch định chính sách của Malaysia đã cung cấp chương trình đào tạo về MAPs đến các DN và sinh viên. Tại Singapore, nghiên cứu của Ghosh và Kai Chan (1997) xem xét danh sách 12 MAPs ở các DN lớn Singapore hoạt động trong lĩnh vực công nghiệp (trong đó sản xuất chiếm 35,8%). Nghiên cứu tiến hành điều tra bằng bảng hỏi đến 650 DN, kết quả nhận được 109 DN.

Kết quả cho thấy phương pháp lập dự toán được áp dụng phổ biến nhất (hơn 80%), sử dụng mức độ vừa phải từ 56-80% cho các công cụ lập dự toán dài hạn (75%), phân tích CVP (66%), lợi tức đầu tư và giá thành định mức (56%) và phương pháp ABC khá khiêm tốn (13%). Có một số công trình nghiên cứu MAPs trên cơ sở tiếp cận mô hình International Federation of Accountants (IFAC).