CHƯƠNG 1. CÁC VẤN ĐỀ LÍ LUẬN TRONG DẠY HỌC VIẾT VĂN BẢN NGHỊ LUẬN CHO HỌC SINH TRUNG HỌC CƠ SỞ 1. Dạy học viết 1. Mục đích và nhiệm vụ của dạy học viết trong chương trình môn Ngữ Văn cấp THCS Viết là một kĩ năng mà con người cần phải có trong thời buổi phát triển nhanh chóng của xã hội.
Với chương trình giáo dục của Việt Nam từ khi bắt đầu cho đến nay, môn Ngữ Văn vẫn luôn được xem là nền tảng quan trọng để bồi dưỡng học sinh phát triển toàn diện về các mặt liên quan đến ngôn ngữ nói chung và văn chương nói riêng. Ở cấp THCS, học sinh được yêu cầu phải thực hành những chủ đề viết dựa trên trải nghiệm thực tế của bản thân, thể hiện những cảm xúc, hiểu biết và hành động của riêng mình. Theo đó, kĩ năng viết sẽ là phương tiện thể hiện khả năng tư duy, sản sinh ra ý tưởng và nắm bắt được cách diễn đạt, trình bày ý tưởng một cách rõ ràng, rành mạch, có sức thuyết phục. Kĩ năng viết không chỉ là yêu cầu học sinh biết viết chữ, viết câu hay viết đoạn, mà còn là những yêu cầu về việc nắm bắt các kiểu văn bản, trước hết là các kiểu loại văn bản thông dụng, sau đó là một số kiểu loại phức tạp hơn.
Dạy viết trong nhà trường phổ thông có mục đích là hình thành và phát triển ở học sinh “năng lực sử dụng tiếng Việt” trong đó có năng lực tạo lập văn bản dạng viết. Bản chất của dạy viết là dạy cách nghĩ, cách trình bày, diễn đạt ý tưởng và suy nghĩ của người học. Và theo định hướng dạy học tích hợp hiện nay, với tư cách là một bộ phận của môn Ngữ Văn, phần Làm văn trong nhà trường phổ thông trang bị cho học sinh những kiến thức, kĩ năng cơ bản về sáu loại văn bản: tự sự, miêu tả, biểu cảm, thuyết minh, nghị luận và hành chính – công vụ. Mục đích của việc dạy viết là giúp học sinh biết tạo lập các loại văn bản, nâng cao kĩ năng sử dụng ngôn ngữ lên mức thành thục, hiệu quả.
Vì thế, trong công tác dạy viết, việc giúp học sinh có năng lực tạo ý tưởng, phát triển và trình bày ý tưởng (lập ý) là một việc vô cùng quan trọng. Học sinh cần được bồi dưỡng khả năng phát triển ý tưởng từ những suy nghĩ của bản thân, sau đó sắp xếp hệ thống ý theo một trình tự cụ thể và luyện tập diễn đạt những ý đó thành những câu văn, đoạn văn. Trong quá trình sử dụng phương pháp dạy viết, giáo viên không chỉ dạy học sinh cách viết đoạn văn, bài văn còn khi còn là luyện tập cho học sinh kĩ năng diễn đạt 8 trong văn học, cụ thể như chú ý hướng dẫn học sinh cách sử dụng từ ngữ, hình ảnh, các biện pháp tu từ,… để học sinh bước đầu có thể nắm chắc các kiến thức tiếng Việt và viết đúng, rồi dần dần phát triễn kĩ năng thành viết hay, viết sáng tạo và viết có chất văn. Ví dụ ở cấp THCS, học sinh được học các kiểu văn bản: văn bản tự sự (lớp 6), văn bản biểu cảm (lớp 7), văn bản thuyết minh, văn bản nghị luận (lớp 8, 9), như vậy giáo viên cần hướng dẫn học sinh luyện tập huy động và sử dụng ngôn ngữ cho phù hợp và hiệu quả với từng kiểu loại văn bản.
Chẳng hạn, với văn miêu tả cần dùng nhiều hình dung từ (tính từ chỉ màu sắc, âm thanh, mùi vị,…) để làm sống dậy đối tượng được miêu tả; với bài văn tự sự cần dùng nhiều động từ để kể lịa sự việc, hành động, mâu thuẫn, xung đột của các nhân vật; với bài văn nghị luận, ngôn ngữ cần hùng hồn, sử dụng nhiều từ/ câu khẳng định, phủ định để tăng tính thuyết phục; với bài văn thuyết minh, cần sử dụng nhiều từ ngữ có săc thái trung tính để giưới thiệu một cách trung thực, khách quan sự vật, dối tượng; đối vói văn bản nhật dụng (hành chính, công vụ), cần sử dụng ngôn ngữ trang trọng, khuôn mẫu, qui phạm… Với chương trình giáo dục theo định hướng phát triển năng lực hiện nay, quá trình dạy và học luôn lấy học sinh làm chủ thể trong toàn bộ các hoạt động học tập, và giáo viên sẽ là những người hướng dẫn, cố vấn và thúc đẩy quá trình học tập của học sinh. Với mục đích rèn luyện khả năng tư duy và sáng tạo của học sinh, những ý kiến mới mẻ, độc đáo của học sinh đối với vấn đề, nội dung học tập sẽ rất cần được khuyến khích và gợi mở. Tuy nhiên, tôn trọng những ý kiến mới mẻ, độc đáo không có nghĩa là chấp nhận những ý kiến thiếu căn cứ, phản khoa học, phản thẩm mĩ – nhân văn. Giáo viên cần hiểu rằng, việc dạy viết sẽ là hoạt động có nhiều thuận lợi để hình thành các phẩm chất tốt đẹp cho người học, bởi vì thông qua những bài viết thể hiện ý tưởng cá nhân, học sinh có thể bộc lộ con người thực sự của mình với những trải nghiệm, cảm xúc, ý tưởng và thái độ cá nhân với những vấn đề được đặt ra trong văn bản, từ đó từng bước xây dựng được cho mình một cách nhìn, cách nghĩ, cách sống mang đậm tính cá nhân.
Yêu cầu cần đạt của dạy học viết trong chương trình môn Ngữ văn cấp THCS Chương trình giáo dục phổ thông 2018 tổng thể đã đưa ra định nghĩa: “Yêu cầu cần đạt là kết quả mà học sinh cần đạt được về phẩm chất và năng lực sau mỗi cấp học, lớp học ở từng môn học và hoạt động giáo dục; trong đó, mỗi cấp học, lớp học 9 sau đều có những yêu cầu riêng cao hơn, đồng thời bao gồm những yêu cầu đối với các cấp học, lớp học trước đó.” Như vậy, chúng ta có thể thấy rằng yêu cầu cần đạt chính là cơ sở quan trọng để hình thành nên những định hướng cho việc xây dựng nội dung dạy học cụ thể và lựa chọn, sử dụng những phương pháp, kĩ thuật dạy học phù hợp. Chương trình giáo dục phổ thông môn Ngữ văn 2018 cũng đã nêu rõ quan điểm xây dựng: “Lấy các kĩ năng giao tiếp (đọc, viết, nói và nghe) làm trục chính xuyên suốt cả ba cấp học nhằm đáp ứng yêu cầu của CT theo định hướng NL và bảo đảm tính chỉnh thể, sự nhất quán liên tục trong tất cả các cấp/ lớp. Các kiến thức phổ thông cơ bản, nền tảng về tiếng Việt và văn học được tích hợp vào hoạt động dạy học tiếp nhận và tạo lập VB; phục vụ trực tiếp cho yêu cầu rèn luyện các kĩ năng đọc, viết, nói và nghe”5. Mặt khác, CT GDPT môn Ngữ văn 2018 được xây dựng theo hướng mở: “CT chỉ quy định các YCCĐ về đọc, viết, nói và nghe cho mỗi lớp; quy định các kiến thức cơ bản, cốt lõi về văn học, tiếng Việt và một số ngữ liệu bắt buộc.
Việc lựa chọn nội dung dạy học để biên soạn SGK dành quyền chủ động cho tác giả; việc tổ chức dạy học, soạn đề thi, kiểm tra đánh giá… dành quyền chủ động cho các cơ sở giáo dục và GV miễn là đáp ứng các YCCĐ được quy định trong CT.” [10 Mô đun 2 – trang 65] Như vậy, cấu trúc của CT GDPT môn Ngữ văn 2018 được xây dựng dựa trên các trụ cột chính tương ứng với các NL giao tiếp: đọc, viết, nói và nghe. Riêng với cấp học THCS, xuất phát từ mục đích hình thành kĩ năng viết, giúp học sinh phát triển tư duy logic trong việc phân tích đề văn, hình thành ý tưởng, tìm ý, sắp xếp ý, việc sử dụng các thao tác lập luận trong bài viết, rà soát và đánh giá bài viết, đồng thời bồi dưỡng tư duy hình tượng thông qua việc xây dựng các hình tượng văn học rong bài viết và cách lựa chọn, sử dụng ngôn ngữ, giáo viên cũng cần đề ra những yêu cầu cần đạt cụ thể hơn cho phương pháp dạy học viết trong chương trình Ngữ văn cấp THCS. Ngoài việc viết kĩ thuật và đúng chính tả, mục đích quan trọng của dạy viết theo chương trình mới là rèn luyện tư duy và cách viết, qua đó mà giáo dục phẩm chất và phát triển nhân cách học sinh. Vì thế khi dạy viết, giáo viên cần chú trọng yêu cầu học sinh có thể tạo ra ý tưởng và biết cách trình bày ý tưởng của mình, với mục tiêu bước đầu là đảm bảo yêu cầu mạch lạc, rõ ràng và có sức thuyết phục.
10 Trong dạy viết, giáo viên cũng cần chú ý việc rèn luyện cho học sinh nắm vững qui trình và cách viết, bao gồm: xác định nhiệm vụ, viết; thu thập và xử lí dữ liệu; đề xuất ý tưởng, triển khai và làm rõ ý tưởng; viết, diễn đạt thành bài văn; trình bày bài viết trên giấy; đọc lại và sửa chữa, bổ sung, công bố bài viết. Sau khi đã nắm được qui trình và cách viết, học sinh cần phải thực hành các bước tạo lập văn bản và viết theo các đực điểm của kiểu văn bản được học. Thông qua thực hành, giáo viên hướng dẫn học sinh nắm vững và ghi nhớ qui trình tạo lập văn bản; cần sử dụng các câu hỏi giúp học sinh xác định được mục đích và nội dung viết; giới thiệu các nguồn tư liệu, hướng dẫn cách tìm ý tưởng và phác thảo dàn ý; yêu cầu viết văn bản; hướng dẫn học sinh tự chỉnh sửa và trao đổi dựa trên tiêu chí đánh giá bài viết; hướng dẫn học sinh phân tích các văn bản ở phần đọc hiểu và văn bản bổ sung để nắm được đặc điểm của các kiểu văn bản. Nội dung của dạy học viết trong chương trình môn Ngữ văn cấp THCS Hiện nay, Bộ Giáo dục và Đào tạo phát hành ba bộ sách thuộc Chương trình Giáo dục phổ thông 2018 tương ứng với ba cấp học 6,7,8 thuộc cấp THCS: Chân trời sáng tạo; Cánh diều; Kết nối tri thức với cuộc sống.
Riêng lớp 9 cho đến hết năm học 2023-2024 hiện vẫn đang học bộ sách giáo khoa Ngữ Văn gồm 2 tập do Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam phát hành thuộc Chương trình hiện hành. Ở thành phố Đà Nẵng, Sở Giáo dục đã chọn ra ba bộ sách giáo khoa Chân Trời Sáng Tạo cho lớp 6, Kết Nối Tri Thức Với Cuộc Sống cho lớp 7 và 8, cùng với Sách Giáo Khoa Ngữ Văn 9. Đối với dạy học viết nói riêng, các bộ sách đều đưa ra những nội dung dạy viết phong phú và đa dạng, phản ánh tinh thần đổi mới trong giáo dục ngôn ngữ hiện đại.