Nghiên Cứu Cơ Sở Khoa Học Về Hai Loài Ngao Tại Vùng Ven Biển Tỉnh Nam Định

Nghiên cứu phát triển và bảo tồn nguồn lợi ngao tại tỉnh Nam Định là một chủ đề quan trọng trong lĩnh vực thủy sản. 177 trang · Viện Nghiên Cứu Hải Sản · 2016.

• Tác giả: Nguyễn Xuân Thành
• Người hướng dẫn: PGS. Đỗ Công Thung
• Trường học: Viện Nghiên Cứu Hải Sản
• Chuyên ngành: Thủy Sinh Vật Học
• Đề tài: Nghiên Cứu Cơ Sở Khoa Học Phục Vụ Nuôi, Bảo Tồn Và Phát Triển Nguồn Lợi Hai Loài Ngao Tại Vùng Ven Biển Tỉnh Nam Định
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sĩ
• Năm xuất bản: 2016
• Địa điểm: Hải Phòng

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG I: MỞ ĐẦU
• 1.1. Tính cấp thiết của đề tài luận án
• 1.2. Mục tiêu và nội dung nghiên cứu của luận án
• 1.3. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của luận án
• 1.4. Tính mới của luận án
• 2. CHƯƠNG II: TÀI LIỆU VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Nguồn số liệu sử dụng trong luận án
• 2.2. Nguồn số liệu từ các đề tài
• 2.3. Nguồn số liệu điều tra khảo sát, tiến hành thí nghiệm
• 2.4. Nguồn số liệu tham khảo
• 2.5. Đối tượng, phạm vi nghiên cứu
• 2.6. Phương pháp nghiên cứu
• 2.6.1. Phương pháp khảo sát đánh giá nguồn lợi ngao (Meretrix)
• 2.6.2. Phương pháp nghiên cứu đặc điểm sinh sản, độ béo, tốc độ sinh trưởng và sự lai của hai loài ngao (Meretrix meretrix và Meretrix lyrata) tại vùng nghiên cứu
• 2.6.3. Phương pháp nghiên cứu đánh giá hiện trạng nuôi, bảo vệ nguồn lợi ngao
• 2.6.4. Phương pháp nghiên cứu các yếu tố môi trường tác động đến phân bố, sinh sản, sinh trưởng của ngao
• 2.6.5. Phương pháp xác định thành phần thức ăn của ngao
• 2.6.6. Phương pháp đề xuất định hướng và giải pháp nuôi, bảo tồn, phát triển nguồn lợi ngao
• 2.6.7. Phương pháp nghiên cứu diễn biến phân bố của các bãi ngao tự nhiên
• 2.6.8. Phương pháp xử lý số liệu
• 3. CHƯƠNG III: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 3.1. Cơ sở khoa học phục vụ nuôi, bảo tồn và phát triển nguồn lợi ngao (Meretrix) tại vùng triều ven biển Giao Thủy, Nam Định
• 3.2. Biến động nguồn lợi hai loài ngao (Meretrix meretrix và Meretrix lyrata) ngoài tự nhiên tại vùng nghiên cứu
• 3.3. Biến động thành phần loài ngao ngoài tự nhiên
• 3.4. Biến động phân bố của hai loài ngao ngoài tự nhiên
• 3.5. Đặc điểm của hai loài ngao tại Giao Thủy
• 3.5.1. Đặc điểm sinh sản của ngao dầu (Meretrix meretrix)
• 3.5.2. Đặc điểm sinh sản của ngao trắng (Meretrix lyrata)
• 3.5.3. Đặc điểm độ béo của hai loài ngao tại Giao Thủy, Nam Định
• 3.5.4. Đặc điểm sinh trưởng và tỷ lệ sống của hai loài ngao dưới tác động của nhiệt độ và độ muối
• 3.6. Kết quả nghiên cứu lai giữa hai loài ngao
• 3.7. Các yếu tố tự nhiên tác động đến nuôi, bảo tồn và phát triển nguồn lợi ngao tại Giao Thủy, Nam Định
• 3.7.1. Đặc điểm địa hình
• 3.7.2. Nhiệt độ nước biển
• 3.7.3. Độ muối nước biển. Trầm tích nền đáy khu vực nghiên cứu
• 3.7.4. Thành phần thức ăn của ngao
• 3.7.5. Chất lượng nước khu vực nghiên cứu
• 3.8. Hiện trạng nuôi ngao và tình hình kinh tế xã hội tại Giao Thủy
• 3.8.1. Hiện trạng nuôi ngao
• 3.8.2. Tình hình kinh tế xã hội vùng nghiên cứu
• 3.9. Mô hình nuôi hai loài ngao và mô hình giám sát ngao dầu tại Giao Thủy
• 3.9.1. Mô hình nuôi hai loài ngao tại Giao Thủy
• 3.9.2. Mô hình quản lý giám sát sự phát triển nguồn lợi ngao dầu
• 3.10. Đề xuất định hướng và giải pháp phát triển nuôi, bảo vệ nguồn lợi ngao (Meretrix) tại Giao Thủy Nam Định
• 3.10.1. Căn cứ khoa học, thực tế và pháp lý để đề xuất
• 3.10.1.1. Căn cứ khoa học
• 3.10.1.2. Căn cứ thực tế từ kết quả thực hiện mô hình
• 3.10.2. Đề xuất phương hướng và giải pháp nuôi, bảo vệ nguồn lợi ngao (Meretrix) tại Giao Thủy Nam Định
• 3.10.2.1. Phương hướng nuôi, bảo vệ nguồn lợi ngao (Meretrix)
• 3.10.2.2. Đề xuất giải pháp nuôi, bảo vệ nguồn lợi ngao (Meretrix)
• 3.10.3. Đề xuất định hướng và giải pháp bảo tồn ngao bản địa (Meretrix meretrix) tại Giao Thủy, Nam Định
• 3.10.3.1. Căn cứ khoa học, thực tế và pháp lý
• 3.10.3.2. Căn cứ khoa học đề xuất
• 3.10.3.3. Căn cứ thực tế từ kết quả thực hiện mô hình
• 3.10.4. Đề xuất định hướng và giải pháp bảo tồn ngao bản địa
• 3.10.4.1. Đề xuất định hướng bảo tồn ngao bản địa (Meretrix meretrix)
• 3.10.4.2. Đề xuất giải pháp bảo tồn và phát triển nguồn lợi ngao bản địa
• KẾT LUẬN VÀ ĐỀ XUẤT
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• 1. TÀI LIỆU TIẾNG VIỆT
• 2. TÀI LIỆU TIẾNG ANH

Tóm tắt

I. Tổng quan về Nghiên Cứu Phát Triển và Bảo Tồn Nguồn Lợi Ngao

Nghiên cứu phát triển và bảo tồn nguồn lợi ngao tại tỉnh Nam Định là một chủ đề quan trọng trong lĩnh vực thủy sản. Hai loài ngao chính được nghiên cứu là ngao dầu (Meretrix meretrix) và ngao trắng (Meretrix lyrata). Việc bảo tồn và phát triển nguồn lợi này không chỉ giúp duy trì sinh kế cho ngư dân mà còn góp phần bảo vệ hệ sinh thái ven biển. Nghiên cứu này sẽ cung cấp cái nhìn tổng quan về tình hình hiện tại và các thách thức trong việc quản lý nguồn lợi ngao.

1.1. Tình hình hiện tại của nguồn lợi ngao tại Nam Định

Nguồn lợi ngao tại Nam Định đang đối mặt với nhiều thách thức, bao gồm sự suy giảm số lượng do khai thác quá mức và ô nhiễm môi trường. Việc đánh giá tình hình hiện tại là cần thiết để đưa ra các giải pháp bảo tồn hiệu quả.

1.2. Ý nghĩa của việc bảo tồn nguồn lợi ngao

Bảo tồn nguồn lợi ngao không chỉ giúp duy trì đa dạng sinh học mà còn đảm bảo nguồn thực phẩm cho cộng đồng địa phương. Việc này cũng góp phần vào phát triển bền vững kinh tế địa phương.

II. Vấn đề và Thách thức trong Bảo Tồn Nguồn Lợi Ngao

Việc bảo tồn nguồn lợi ngao tại Nam Định đang gặp nhiều khó khăn. Các vấn đề như khai thác không bền vững, ô nhiễm môi trường và thiếu thông tin khoa học là những thách thức lớn. Cần có các biện pháp quản lý hiệu quả để giải quyết những vấn đề này.

2.1. Khai thác quá mức và tác động đến nguồn lợi

Khai thác quá mức đã dẫn đến sự suy giảm nghiêm trọng của nguồn lợi ngao. Việc này không chỉ ảnh hưởng đến số lượng ngao mà còn làm mất cân bằng hệ sinh thái.

2.2. Ô nhiễm môi trường và ảnh hưởng đến sinh trưởng

Ô nhiễm từ các hoạt động sản xuất và sinh hoạt đã làm giảm chất lượng môi trường sống của ngao. Điều này ảnh hưởng trực tiếp đến sự sinh trưởng và phát triển của chúng.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu và Giải Pháp Bảo Tồn Nguồn Lợi Ngao

Để bảo tồn nguồn lợi ngao, cần áp dụng các phương pháp nghiên cứu khoa học và các giải pháp thực tiễn. Việc xây dựng mô hình nuôi và quản lý bền vững là rất quan trọng.

3.1. Mô hình nuôi ngao bền vững

Mô hình nuôi ngao bền vững cần được thiết kế để tối ưu hóa sản lượng mà không làm tổn hại đến nguồn lợi tự nhiên. Việc này bao gồm việc sử dụng giống ngao bản địa và áp dụng các kỹ thuật nuôi hiện đại.

3.2. Giải pháp quản lý nguồn lợi ngao

Cần có các chính sách quản lý chặt chẽ để kiểm soát việc khai thác và bảo vệ nguồn lợi ngao. Việc này bao gồm việc quy hoạch vùng nuôi và bảo tồn các bãi đẻ tự nhiên.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn và Kết Quả Nghiên Cứu

Kết quả nghiên cứu sẽ được áp dụng vào thực tiễn để nâng cao hiệu quả quản lý và bảo tồn nguồn lợi ngao. Các mô hình nuôi thử nghiệm sẽ được triển khai để đánh giá tính khả thi.

4.1. Kết quả từ mô hình nuôi thử nghiệm

Các mô hình nuôi thử nghiệm đã cho thấy sự tăng trưởng khả quan của ngao. Điều này chứng tỏ rằng việc áp dụng các phương pháp nuôi hiện đại có thể mang lại hiệu quả cao.

4.2. Đánh giá tác động đến cộng đồng địa phương

Nghiên cứu cũng sẽ đánh giá tác động của việc bảo tồn nguồn lợi ngao đến sinh kế của cộng đồng địa phương. Việc này giúp nâng cao nhận thức và sự tham gia của người dân trong công tác bảo tồn.

V. Kết Luận và Tương Lai của Nguồn Lợi Ngao

Kết luận từ nghiên cứu cho thấy việc bảo tồn và phát triển nguồn lợi ngao tại Nam Định là khả thi nếu có sự phối hợp chặt chẽ giữa các bên liên quan. Tương lai của nguồn lợi ngao phụ thuộc vào các biện pháp quản lý hiệu quả.

5.1. Định hướng phát triển bền vững

Cần có các định hướng phát triển bền vững để bảo tồn nguồn lợi ngao. Việc này bao gồm việc xây dựng các chính sách hỗ trợ cho ngư dân và khuyến khích nghiên cứu khoa học.

5.2. Tầm quan trọng của hợp tác quốc tế

Hợp tác quốc tế trong nghiên cứu và bảo tồn nguồn lợi ngao sẽ giúp nâng cao hiệu quả công tác bảo tồn. Việc chia sẻ kinh nghiệm và công nghệ là rất cần thiết.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Nghiên cứu được thực hiện trong bối cảnh nghề nuôi hai loài nhuyễn thể hai mảnh vỏ là ngao dầu (Meretrix meretrix Linnaeus, 1758) và ngao trắng (Meretrix lyrata Sowerby, 1851) chiếm 75 - 80% tổng sản lượng động vật thân mềm nuôi tại Việt Nam. Vùng triều ven biển huyện Giao Thủy, tỉnh Nam Định có tốc độ bồi tụ phù sa trung bình 32,8 m/năm, tạo ra bãi triều rộng lớn cho nuôi thương phẩm. Tuy nhiên, hoạt động khai thác tự phát và mật độ vây lưới dày đặc đã dẫn tới nguy cơ phá vỡ hệ sinh thái vùng triều, suy giảm chất lượng môi trường, phát sinh dịch bệnh và thoái hóa đàn giống. Đặc biệt, nguồn lợi loài ngao dầu bản địa suy kiệt nghiêm trọng do khai thác cạn kiệt con giống tự nhiên và thiếu nguồn giống nhân tạo, trong khi loài ngao trắng di nhập từ các tỉnh Nam Bộ dần chiếm ưu thế tuyệt đối nhưng tiềm ẩn nguy cơ dịch bệnh. Khoảng trống nghiên cứu được xác định là sự thiếu hụt các dẫn liệu khoa học cơ bản, có tính hệ thống và tách biệt giữa hai loài về biến động nguồn lợi, mùa vụ sinh sản, sức sinh sản, phản ứng sinh lý trước nhiệt độ và độ muối, cũng như khả năng lai chéo làm xáo trộn di truyền nhằm phục vụ công tác quy hoạch nuôi và bảo tồn.

Mục tiêu nghiên cứu của luận án:

• Mục tiêu chính: Xác định cơ sở khoa học và đề xuất phương hướng, giải pháp nuôi, bảo tồn và phát triển nguồn lợi ngao tại vùng triều ven biển Giao Thủy, Nam Định.
• Ba nội dung nghiên cứu cụ thể:
  1. Xác định cơ sở khoa học phục vụ nuôi, bảo tồn và phát triển nguồn lợi ngao (Meretrix).
  2. Đề xuất phương hướng, giải pháp nuôi và phát triển nguồn lợi ngao.
  3. Đề xuất định hướng, giải pháp bảo tồn loài ngao bản địa (Meretrix meretrix).

Đối tượng nghiên cứu là hai loài ngao: ngao dầu (Meretrix meretrix Linnaeus, 1758), ngao trắng (Meretrix lyrata Sowerby, 1851) cùng các đặc điểm điều kiện tự nhiên, môi trường và kinh tế - xã hội tại vùng triều ven biển huyện Giao Thủy, tỉnh Nam Định. Phạm vi không gian giới hạn từ 20°10' đến 20°15' vĩ độ Bắc và 106°22' đến 106°38' kinh độ Đông; khu vực thực nghiệm mô hình nuôi và giám sát có tọa độ trung tâm là 20°11'18,59"B - 106°33'54,22"Đ và 20°12'48,48"B - 106°34'45,22"Đ. Phạm vi thời gian nghiên cứu thực địa, thí nghiệm và tổng hợp dữ liệu diễn ra từ tháng 8/2011 đến tháng 5/2015.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Trên thế giới, các công trình của Quayle & Newkirk (1989), Spencer (2002), Gosling (2003) và Helm & Bourne (2004) đã hệ thống hóa các nguyên lý sinh học, chu trình nuôi vỗ ấu trùng, kỹ thuật sản xuất giống và quản lý bãi nuôi động vật thân mềm hai mảnh vỏ. Tiếp cận sinh thái học hệ thống được Richard Dame (1996) ứng dụng nhằm phân tích vai trò của động vật hai mảnh vỏ trong chu trình vật chất vùng ven bờ. Các thí nghiệm của Davis & Calabrese (1964) trên Mercenaria mercenaria chỉ ra ngưỡng nhiệt thích hợp cho ấu trùng từ 18 - 30°C. Đối với chi Meretrix, Liu et al. (2006) và Caofujun et al. (2009) xác định ngao dầu giống (3 - 4 mm) chịu đựng độ muối 6,5 - 39,5‰, nhiệt độ sống sót 4 - 36,1°C, tối ưu ở 24 - 27°C; trong khi Lijimin et al. (2010) kết luận ngao trắng giống sinh trưởng tốt ở 27 - 30°C và độ muối 19 - 22‰. Nghiên cứu di truyền của Yamakawa et al. (2012) tại Nhật Bản chỉ ra hiện tượng lai tự nhiên giữa loài bản địa Meretrix lusoria và loài di nhập Meretrix petechialis, gây nguy cơ thoái hóa di truyền quần thể bản địa. Về dịch bệnh, các tác nhân ký sinh trùng Perkinsus spp., ký sinh trùng QPX (Quahog Parasite Unknown), cùng vi khuẩn Vibrio tapetis, Vibrio splendidus được xác nhận là nguyên nhân chính gây hiện tượng chết hàng loạt ở động vật hai mảnh vỏ (Paillard, 2004; Ford et al., 2002).

Tại Việt Nam, các công trình điều tra của Nguyễn Chính (1996), Trương Quốc Phú (1999), Nguyễn Hữu Phụng và cs (2001), Nguyễn Xuân Dục (2003) ghi nhận khu vực biển miền Bắc có sự phân bố của ngao dầu và ngao vân, trong khi ngao trắng phân bố tự nhiên ở các tỉnh Nam Bộ. Về dinh dưỡng, Trương Quốc Phú (1999) chỉ ra mùn bã hữu cơ chiếm 75 - 90% thức ăn của ngao, thực vật phù du chiếm 10 - 25% với 44 loài tảo silic (Bacillariophyta). Ngô Thị Thu Thảo và cs (2012) nghiên cứu ảnh hưởng của tổ hợp nhiệt độ và độ muối đến tốc độ lọc thức ăn và tỷ lệ sống của ngao trắng tại ĐBSCL. Về bảo tồn, Nguyễn Văn Hiếu và cs (2014) thử nghiệm bảo tồn nguyên vị và chuyển vị cho tu hài, bào ngư và hải sâm tại Cát Bà và Bạch Long Vĩ. Riêng tại Giao Thủy, đề tài của Nguyễn Huy Yết và cs (2004 - 2005) bước đầu khảo sát hiện trạng khai thác ngao giống tự nhiên nhưng chưa tách biệt số liệu hai loài và chưa xác định mùa vụ sinh sản cụ thể.

Khoảng trống mà luận án giải quyết là cung cấp hệ thống số liệu sinh học chi tiết, định lượng và tách biệt hoàn toàn giữa hai loài Meretrix meretrix và Meretrix lyrata tại Giao Thủy; đánh giá thực nghiệm tác động của tổ hợp nhiệt độ - độ muối, nguy cơ tạp giao, từ đó cung cấp căn cứ khoa học cho quy hoạch phân vùng nuôi thương phẩm và thiết lập khu bảo tồn loài ngao bản địa.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án dựa trên cơ sở lý thuyết sinh thái học cá thể và quần thể động vật đáy hai mảnh vỏ, lý thuyết sinh học sinh sản (phân chia 5 giai đoạn phát triển tuyến sinh dục theo thang bậc của Braley, 1988 và Quayle & Newkirk, 1989), cùng các nguyên lý về bảo tồn nguyên vị (in-situ) và chuyển vị (ex-situ) của IUCN (1994).

Phương pháp thực tế bao gồm khảo sát thực địa, giải phẫu sinh học, phân tích mô học, thực nghiệm trong phòng thí nghiệm và xây dựng mô hình trình diễn:

• Khảo sát trữ lượng và phân bố: Thiết lập 8 mặt cắt vuông góc với đường bờ từ chân đê quốc gia ra đến độ sâu 6 m nước (so với 0 m Hải đồ), gồm 38 trạm định vị bằng GPS. Thu mẫu vùng triều bằng khung định lượng kim loại (kích thước 1 m²) và vùng dưới triều bằng cuốc lấy bùn Ponnar-Dredger. Khảo sát thực hiện vào 4 đợt: tháng 3 - 4/2013 (mùa khô), tháng 7 - 8/2013 (mùa mưa), tháng 5/2014 (chuyển tiếp mùa khô sang mưa) và tháng 9/2014 (chuyển tiếp mùa mưa sang khô).
• Cân, đo kích thước vỏ: Chiều dài, chiều cao và chiều rộng vỏ đo bằng thước kẹp điện tử Mitutoyo (độ chính xác 0,01 mm) theo quy ước của Dore (1991). Khối lượng toàn phần và khối lượng thịt cân bằng cân kỹ thuật Adam/AQT-200 (độ chính xác 0,1 g).
• Phân tích sinh học sinh sản và mô học: Mẫu tuyến sinh dục được cố định bằng dung dịch formol 10%, khử nước qua thang cồn ethanol (70%), làm sạch bằng xylene, đúc khối paraffin, cắt lát mỏng 5 - 7 µm bằng máy cắt Microtome và nhuộm tiêu bản bằng hematoxylin - eosin, quan sát dưới kính hiển vi quang học độ phóng đại 100 - 400 lần tại Phòng mô bệnh phẩm Bệnh viện Việt Tiệp Hải Phòng.
• Thí nghiệm sinh lý và lai giống: Thí nghiệm khả năng chịu đựng nhiệt độ, độ muối và thí nghiệm lai chéo tiến hành tại trại sản xuất giống xã Giao Long trong can 2 lít, nước biển lọc vô trùng, độ muối 22‰, nhiệt độ 28°C, sục khí liên tục.

Nhóm thông số	Phương pháp / Thiết bị / Quy chuẩn	Đối tượng / Quy mô xử lý
Thu mẫu thực địa	Khung định lượng 1 m², cuốc Ponnar-Dredger	8 mặt cắt, 38 trạm khảo sát
Đo đạc hình thái	Thước kẹp panmer Mitutoyo (0,01 mm), cân Adam (0,1 g)	Chiều dài, cao, rộng, khối lượng toàn phần
Mẫu nghiên cứu ngao dầu	Thu mẫu 2 lần/tháng (10/2011 - 9/2012)	1.158 cá thể (6 nhóm kích thước 20 - 79 mm, TB: 52,68 g)
Mẫu nghiên cứu ngao trắng	Thu mẫu 2 lần/tháng (02/2012 - 01/2013)	820 cá thể (4 nhóm kích thước 20 - 59 mm, TB: 25,36 g)
Theo dõi sinh trưởng	Đo định kỳ 20 - 40 mẫu/lần (5/2014 - 5/2015)	315 cá thể ngao dầu, 455 cá thể ngao trắng
Thí nghiệm lai tạo giống	Bình nuôi 2 lít, nhiệt độ 28°C, độ muối 22‰	300 ngao dầu bố mẹ, 300 ngao trắng bố mẹ

Công thức toán học và kỹ thuật xử lý dữ liệu:

• Sinh lượng: $W = \frac{\sum m_i / n}{S}$ (g/m²).
• Mật độ: $A = \frac{\sum n_i / i}{S}$ (cá thể/m²).
• Trữ lượng tức thời: $P = B \times S$ (kg), trong đó $B$ là sinh khối trung bình, $S$ là diện tích vùng triều.
• Mức độ suy giảm nguồn lợi: $D = \frac{P_t}{P_n}$.
• Tỷ lệ thành thục sinh dục: $\text{TLTTSD} = \frac{\text{Số cá thể thành thục}}{\text{Tổng số cá thể phân tích}} \times 100$ (%).
• Chỉ số thành thục sinh dục: $\text{GI} = \frac{\sum (n_i \times a_i)}{N}$.
• Sức sinh sản tuyệt đối: $F_a = n \times V$ (trứng/cá thể).
• Sức sinh sản tương đối: $F_{rg1} = \frac{F_a}{W_{tt}}$ (trứng/g toàn thân) và $F_{rg2} = \frac{F_a}{W_{tm}}$ (trứng/g thân mềm).
• Độ béo: $\text{Độ béo} = \frac{W_{\text{thịt}}}{W_{\text{toàn thân}}} \times 100$ (%).
• Tốc độ sinh trưởng tương đối: $\text{SGR} = \frac{\ln W_f - \ln W_i}{t} \times 100$ (%/ngày).
• Tốc độ sinh trưởng tuyệt đối: $\text{DGR} = \frac{L_f - L_i}{t}$ (mm/ngày) hoặc $\frac{W_f - W_i}{t}$ (g/ngày).

Nguồn tư liệu sử dụng bao gồm: dữ liệu từ đề tài cấp cơ sở năm 2012 và đề tài cấp Nhà nước mã số KC 09.07/11-15 do Viện Tài nguyên và Môi trường biển chủ trì; số liệu khí tượng thủy văn, quan trắc môi trường, số liệu thống kê diện tích và sản lượng của Sở Nông nghiệp và PTNT tỉnh Nam Định, Vườn Quốc gia Xuân Thủy, cùng kết quả khảo sát thực tế của tác giả.

Nội dung chính theo từng chương

Mở đầu: Đặt vấn đề và đặc điểm hai loài nghiên cứu

Phần mở đầu xác định tính cấp thiết xuất phát từ hiện trạng khai thác tài nguyên bãi triều tại Giao Thủy, chuyển đổi đối tượng từ ngao dầu bản địa sang ngao trắng di nhập, cùng các xung đột về môi trường và nguồn lợi. Luận án phân loại hai loài theo hệ thống của Hylleberg (2003): Ngành Mollusca, Lớp Bivalvia, Phân lớp Heterodonta, Bộ Venerida, Họ Veneridae, Chi Meretrix. Về hình thái ngoài, ngao dầu (M. meretrix) có vỏ dày chắc, mép lưng hình tam giác, phủ lớp sừng màu vàng nâu bóng như dầu, kích thước tối đa ngoài tự nhiên đạt chiều dài 130 mm, chiều cao 110 mm, chiều rộng 58 mm. Ngao trắng (M. lyrata) có vỏ màu trắng sữa hoặc nâu nhạt, gờ sinh trưởng thô, nổi cao đồng tâm uốn cong theo mép vỏ, kích thước cá thể thu nhận đạt tối đa dài 63 mm, cao 48 mm, rộng 28 mm. Cấu tạo trong hai loài gồm 2 cơ khép vỏ trước (hình bán nguyệt) và sau (hình bầu dục), chân hình lưỡi rìu, màng áo và hệ thống ống siphon hút - xả nước.

Chương I: Tổng quan tài liệu

Chương này đánh giá các nghiên cứu quốc tế và trong nước về sinh học, sinh thái dinh dưỡng, sinh sản, sản xuất giống nhân tạo, bệnh học và bảo tồn động vật thân mềm. Dữ liệu chỉ ra sản lượng hai mảnh vỏ thế giới đạt 14,6 triệu tấn năm 2010 (FAO, 2011), trong đó nuôi trồng chiếm 12,9 triệu tấn. Tại Việt Nam, sản lượng ngao năm 2015 đạt 259.945 tấn trên diện tích 21.220 ha. Riêng vùng ven biển Giao Thủy có diện tích nuôi năm 2014 đạt 1.500 ha, sản lượng 23.500 tấn (chiếm phần lớn trong tổng số 1.700 ha nuôi ngao của toàn tỉnh Nam Định). Nghề nuôi chuyển biến qua các giai đoạn: khai thác tự nhiên trước 1987, khoanh bãi vây lưới nuôi ngao dầu bản địa (1987 - 1999), di nhập ngao vân từ Thanh Hóa - Nghệ An nhưng không hiệu quả, và từ năm 2000 đưa ngao trắng từ Nam Bộ ra nuôi đại trà. Đến năm 2013, các trại giống địa phương đã chủ động sản xuất trên 7 tỷ con giống ngao trắng, đáp ứng 40 - 50% nhu cầu bãi nuôi. Chương I khẳng định các nghiên cứu trước đây tại Giao Thủy chỉ đánh giá chung nhóm động vật thân mềm (Nguyễn Huy Yết và cs, 2004 - 2005), thiếu các chỉ số chuyên biệt về sinh thái - sinh lý của từng loài ngao.

Chương II: Tài liệu và phương pháp nghiên cứu

Chương II mô tả chi tiết nguồn dữ liệu, phạm vi tọa độ khảo sát và quy trình nghiên cứu. Toàn bộ trạm quan trắc thực địa được phân bố trên 8 mặt cắt vuông góc với đường triều ven biển Giao Thủy. Quy trình giải phẫu, làm tiêu bản mô học tuyến sinh dục 5 cấp độ được chuẩn hóa. Thiết kế thí nghiệm lai chéo giữa hai loài vào tháng 6/2014 được bố trí với 4 công thức cụ thể:

Công thức thí nghiệm	Bố trí tổ hợp giao tử	Mục đích kiểm tra	Điều kiện môi trường
Công thức 1	20 đực ngao dầu $\times$ 20 cái ngao trắng	Kiểm tra thụ tinh lai nhân tạo	Nước lọc vô trùng, 28°C, độ muối 22‰, sục khí liên tục
Công thức 2	20 đực ngao trắng $\times$ 20 cái ngao dầu	Kiểm tra thụ tinh lai nghịch	Nước lọc vô trùng, 28°C, độ muối 22‰, sục khí liên tục
Công thức 3	20 đực ngao dầu $\times$ 20 cái ngao dầu	Đối chứng thuần loài ngao dầu	Nước lọc vô trùng, 28°C, độ muối 22‰, sục khí liên tục
Công thức 4	20 đực ngao trắng $\times$ 20 cái ngao trắng	Đối chứng thuần loài ngao trắng	Nước lọc vô trùng, 28°C, độ muối 22‰, sục khí liên tục

Chương này cũng thiết lập phương pháp tính toán tốc độ sinh trưởng tương đối (SGR), tuyệt đối (DGR) cho 315 cá thể ngao dầu và 455 cá thể ngao trắng theo dõi liên tục trong 12 tháng tại hiện trường mô hình thực nghiệm (5/2014 - 5/2015).

Chương III: Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Chương III trình bày toàn bộ số liệu khảo sát và thực nghiệm:

• Biến động nguồn lợi và phân bố ngoài tự nhiên: Ghi nhận sự thu hẹp diện tích và sụt giảm trữ lượng ngao giống tự nhiên của cả hai loài, trong đó trữ lượng và mật độ phân bố của ngao dầu giảm mạnh hơn ngao trắng. Bãi giống tự nhiên của ngao dầu trước đây phân bố rộng ở vùng hạ triều nay chỉ còn rải rác ở một số dải bãi cạn xa bờ.
• Đặc điểm sinh học sinh sản: Tuyến sinh dục phát triển qua 5 giai đoạn mô học. Mùa vụ sinh sản tập trung của ngao dầu tại Giao Thủy diễn ra từ tháng 5 đến tháng 8, đạt đỉnh vào tháng 6 - 7 khi nhiệt độ nước đạt 25 - 30°C. Ngao trắng có mùa vụ sinh sản kéo dài hơn, tập trung chính vào tháng 4 - 7 và có một vụ phụ vào mùa thu (tháng 9 - 10). Kích thước thành thục sinh dục lần đầu ($L_{m50}$) của ngao dầu xác định ở ngưỡng chiều dài vỏ lớn hơn so với ngao trắng. Sức sinh sản tuyệt đối ($F_a$) và tương đối ($F_{rg1}, F_{rg2}$) tăng thuận theo kích thước và khối lượng thân mềm, trong đó cá thể ngao dầu kích thước lớn có sức sinh sản tuyệt đối cao vượt trội. Tỷ lệ đực/cái của cả hai quần thể dao động quanh tỷ lệ 1:1.
• Độ béo: Biến thiên độ béo của cả hai loài đạt giá trị cao nhất vào các tháng trước và đầu mùa sinh sản (tháng 3 - 5), sau đó giảm mạnh sau các đợt giải phóng sản phẩm sinh dục vào tháng 7 - 9.
• Thử nghiệm sinh lý và lai giống: Ngao dầu chịu đựng biên độ muối thấp và dao động nhiệt tốt hơn; ngao trắng thích hợp ở dải nhiệt độ 24 - 30°C và độ muối 19 - 25‰. Thí nghiệm lai chéo ở cả hai công thức thuận và nghịch (đực ngao dầu $\times$ cái ngao trắng và ngược lại) cho thấy trứng có phản ứng thụ tinh nhưng phôi phát triển bất bình thường, tỷ lệ phân chia tế bào thấp và ấu trùng chuyển động không vượt qua được giai đoạn đỉnh vỏ thẳng (veliger), chứng minh hai loài cách ly sinh sản di truyền tự nhiên.
• Yếu tố tự nhiên và chất lượng môi trường: Trầm tích đáy bãi triều nuôi ngao gồm cát và cát pha bùn (tỷ lệ hạt cát mịn 0,06 - 0,25 mm chiếm trên 70%). Thực vật phù du trong dạ dày ngao ghi nhận ưu thế của các loài tảo silic thuộc ngành Bacillariophyta (chi Coscinodiscus, Navicula, Nitzschia, Skeletonema).
• Hiện trạng nuôi và mô hình thực nghiệm: Nuôi ngao trắng bằng hình thức khoanh vây lưới cọc tại Giao Thủy mang lại hiệu quả kinh tế cao nhưng mật độ thả nuôi quá dày (thường vượt ngưỡng 300 - 500 con/m²) gây thiếu hụt thức ăn tự nhiên và làm chậm tốc độ tăng trưởng. Mô hình thử nghiệm giám sát nguồn lợi ngao dầu cho thấy nếu khoanh vùng bảo vệ không khai thác, mật độ cá thể trưởng thành và sinh vật lượng con non tự nhiên có sự phục hồi rõ rệt.
• Định hướng và giải pháp: Xây dựng bản đồ phân vùng sử dụng bãi triều, hạn chế mật độ nuôi ngao trắng ở mức hợp lý (dưới 150 - 200 con/m² cỡ thương phẩm); thành lập khu bảo vệ nguồn gen ngao dầu bản địa với diện tích quy hoạch 3.090 ha tại Giao Thủy.

Kết quả và những đóng góp mới

Luận án tự công bố các đóng góp mới về lý luận và thực tiễn:

1. Đóng góp lý luận:
   • Cung cấp hệ thống dữ liệu sinh học sinh sản đầy đủ, tách biệt và cập nhật đầu tiên tại vùng ven biển Giao Thủy (Nam Định) cho hai loài ngao kinh tế: xác định chu kỳ thành thục tuyến sinh dục 5 giai đoạn, mùa sinh sản chính, kích thước thành thục lần đầu ($L_{m50}$), sức sinh sản tương đối và tuyệt đối, biến thiên độ béo theo kích thước và theo tháng trong năm.
   • Làm sáng tỏ các ngưỡng phản ứng sinh thái của hai loài đối với các biên độ nhiệt độ và độ muối tại miền Bắc Việt Nam; thực nghiệm kiểm chứng sự cách ly sinh sản giữa loài bản địa (M. meretrix) và loài di nhập (M. lyrata), khẳng định không xảy ra nguy cơ lai tạp tạo con lai hữu thụ ngoài tự nhiên.
2. Đóng góp thực tiễn và giải pháp đề xuất:
   • Cung cấp cơ sở khoa học để thiết lập quy hoạch không gian nuôi ngao bền vững tại huyện Giao Thủy; xác định ngưỡng mật độ nuôi thích hợp nhằm giảm thiểu nguy cơ chết hàng loạt do thiếu thức ăn và dịch bệnh vùng triều.
   • Đề xuất bản quy hoạch thiết lập vùng bảo tồn nguồn giống ngao dầu bản địa ngoài tự nhiên với tổng quy mô diện tích 3.090 ha có phân vùng chức năng cụ thể tại vùng biển Giao Thủy, đã được cơ quan quản lý chuyên ngành địa phương tiếp nhận xem xét áp dụng.
   • Đề xuất các giải pháp kỹ thuật nuôi thích ứng, hoàn thiện công nghệ sản xuất giống nhân tạo cho ngao dầu bản địa và các cơ chế đồng quản lý bãi triều dựa vào cộng đồng ngư dân và Hội nuôi nhuyễn thể Giao Thủy.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Văn bản luận án cho thấy một số giới hạn nghiên cứu:

• Phạm vi khảo sát nguồn lợi và theo dõi mô hình tập trung chủ yếu tại vùng bãi triều huyện Giao Thủy, chưa mở rộng điều tra chuyên sâu toàn bộ vùng ven biển huyện Nghĩa Hưng và vùng nước sâu dưới triều ngoài 6 m nước do hạn chế về kinh phí và phương tiện khảo sát.
• Các thí nghiệm sinh lý mới chỉ tập trung phân tích đơn lẻ và kết hợp hai yếu tố chính là nhiệt độ và độ muối, chưa đánh giá đồng thời các yếu tố tương tác phức tạp như động lực sóng, dòng chảy bùn cát và ô nhiễm vi lượng kim loại nặng.
• Thí nghiệm lai chéo mới dừng ở bước theo dõi sự phát triển phôi và ấu trùng giai đoạn đầu trong điều kiện nhân tạo, chưa có phân tích chỉ thị phân tử DNA chuyên sâu để giải trình tự bộ gen của các phôi bất thường.

Hướng nghiên cứu tiếp theo được đề xuất: Hoàn thiện quy trình công nghệ sinh sản nhân tạo và ương nuôi con giống ngao dầu bản địa ở quy mô sản xuất hàng loạt; nghiên cứu sâu các tác nhân vi sinh vật, ký sinh trùng gây bệnh chết mùa hè trên ngao nuôi; theo dõi dài hạn biến động chất lượng đáy bãi nuôi dưới tác động tích tụ chất thải hữu cơ từ hệ thống vây lưới.

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu chuyên khảo có giá trị ứng dụng cụ thể:

• Đối với nghiên cứu sinh, học viên cao học và giảng viên chuyên ngành Thủy sinh vật học, Sinh thái học biển, Nuôi trồng thủy sản: Luận án cung cấp hệ phương pháp chuẩn về điều tra động vật đáy hai mảnh vỏ, quy trình giải phẫu mô học tuyến sinh dục 5 cấp, công thức tính toán sức sinh sản ($F_a, F_{rg}$), tốc độ sinh trưởng tương đối (SGR) và tuyệt đối (DGR).
• Đối với cơ quan quản lý nhà nước (Sở Nông nghiệp & PTNT tỉnh Nam Định, Chi cục Thủy sản, Phòng Nông nghiệp & PTNT huyện Giao Thủy, Ban quản lý Vườn Quốc gia Xuân Thủy): Các bản đồ phân bố trữ lượng, bảng tổng hợp căn cứ khoa học phục vụ phân vùng quy hoạch bãi triều và phương án bảo tồn vùng bãi giống 3.090 ha là tài liệu trực tiếp phục vụ xây dựng chính sách quản lý và cấp phép mặt nước.
• Đối với ngư dân, chủ trang trại và Hội nuôi nhuyễn thể Giao Thủy: Cung cấp thông số kỹ thuật thực tiễn về thời điểm thả giống, ngưỡng kích thước thu hoạch thương phẩm, chu kỳ béo của ngao để tối ưu hóa hiệu quả khai thác kinh tế và lựa chọn mật độ vây nuôi thích hợp.

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án nghiên cứu cụ thể trên những loài ngao nào và phân bố tự nhiên của chúng tại Việt Nam ra sao?
Luận án nghiên cứu hai loài thuộc chi Meretrix: loài ngao dầu bản địa (Meretrix meretrix Linnaeus, 1758) phân bố tự nhiên chủ yếu tại các tỉnh ven biển phía Bắc và Bắc Trung Bộ (như Quảng Ninh, Hải Phòng, Nam Định, Hà Tĩnh); và loài ngao trắng (Meretrix lyrata Sowerby, 1851 - còn gọi là nghêu Bến Tre) có phân bố tự nhiên ở các tỉnh duyên hải Nam Bộ (Đồng bằng sông Cửu Long, Cần Giờ), được di nhập ra nuôi tại Giao Thủy từ năm 2000.

2. Quy mô mẫu sinh học và thời gian thu mẫu nghiên cứu sinh sản của hai loài ngao trong luận án được thực hiện như thế nào?
Mẫu nghiên cứu sinh học sinh sản được thu định kỳ 2 lần/tháng tại bãi triều Giao Thủy:

• Ngao dầu: Thu thập 1.158 cá thể từ tháng 10/2011 đến tháng 9/2012, chia thành 6 nhóm kích thước (từ 20 - 29 mm đến 70 - 79 mm), khối lượng trung bình toàn bộ mẫu là 52,68 g.
• Ngao trắng: Thu thập 820 cá thể từ tháng 2/2012 đến tháng 1/2013, gồm 4 nhóm kích thước (từ 20 - 29 mm đến 50 - 59 mm), khối lượng trung bình toàn bộ mẫu là 25,36 g.

3. Mùa vụ sinh sản chính của ngao dầu và ngao trắng tại vùng biển Giao Thủy diễn ra vào thời gian nào?
Ngao dầu bản địa có mùa sinh sản tập trung từ tháng 5 đến tháng 8 hàng năm, rộ nhất vào tháng 6 - 7 khi nhiệt độ nước đạt từ 25 - 30°C. Ngao trắng di nhập có mùa vụ sinh sản kéo dài hơn, tập trung chính từ tháng 4 đến tháng 7 và xuất hiện một mùa sinh sản phụ vào mùa thu (tháng 9 - 10).

4. Kết quả thực nghiệm lai tạo giữa ngao dầu và ngao trắng cho thấy điều gì?
Thí nghiệm thụ tinh nhân tạo chéo (20 đực dầu $\times$ 20 cái trắng và 20 đực trắng $\times$ 20 cái dầu) trong điều kiện nhiệt độ 28°C và độ muối 22‰ cho thấy: dù trứng có hiện tượng phản ứng và thụ tinh ban đầu, nhưng các phôi phát triển dị dạng, tốc độ phân cắt không đồng đều và ấu trùng không thể phát triển vượt qua giai đoạn đỉnh vỏ thẳng (veliger) để chuyển sang giai đoạn bám đáy, khẳng định giữa hai loài tồn tại cơ chế cách ly sinh sản di truyền tự nhiên.

5. Luận án đề xuất quy mô vùng bảo tồn loài ngao dầu bản địa tại Giao Thủy với diện tích bao nhiêu?
Luận án đề xuất quy hoạch khu bảo tồn nguồn gen loài ngao dầu bản địa (Meretrix meretrix) ngoài tự nhiên tại vùng biển Giao Thủy với tổng diện tích 3.090 ha, chia thành các phân khu bảo vệ nghiêm ngặt và vùng đệm nhằm phục hồi quần thể ngao bố mẹ và bãi giống tự nhiên.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Nguyễn Xuân Thành đã giải quyết một vấn đề khoa học và thực tiễn cấp bách trong lĩnh vực thủy sinh vật học và nuôi trồng thủy sản ven biển tại miền Bắc Việt Nam. Bằng việc kết hợp các phương pháp điều tra sinh thái bãi triều định lượng, phân tích mô học sinh sản và thực nghiệm sinh lý - lai giống, công trình đã xác lập hệ thống dẫn liệu khoa học tách biệt, chính xác về hai loài ngao Meretrix meretrix và Meretrix lyrata. Các kết quả về mùa vụ sinh sản, sinh trưởng, sự cách ly sinh sản cùng đề xuất quy hoạch khu bảo tồn ngao dầu 3.090 ha tại Giao Thủy là cơ sở trực tiếp cho công tác quy hoạch nuôi trồng và bảo vệ nguồn lợi thủy sản bền vững tại tỉnh Nam Định.

Trích đoạn nội dung tài liệu

MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài luận án Ở nước ta, hai loài ngao là ngao dầu (Meretrix meretrix) và ngao trắng (Meretrix lyrata) thuộc giống ngao (Meretrix) là đối tượng quan trọng, được nuôi phổ biến, chiếm 75 - 80 % tổng sản lượng động vật thân mềm. Ngao được nuôi ở hầu hết các tỉnh ven biển Đồng Bằng Sông Hồng và Đồng Bằng Sông Cửu Long, tạo ra lượng sản phẩm lớn phục vụ tiêu dùng nội địa và xuất khẩu, đồng thời cũng đã tạo nhiều việc làm và tăng cao thu nhập cho hàng triệu cư dân ven biển [58]. Vùng ven biển huyện Giao Thuỷ, tỉnh Nam Định với xu thế bồi tụ mạnh, hàng năm lấn ra biển trung bình 32,8m/năm đã hình thành nên vùng triều rất rộng [40], [131], tạo điều kiện thuận lợi để phát triển mạnh nghề nuôi ngao.

Nghề nuôi ngao được hình thành khi nhu cầu về nguồn thực phẩm từ thịt ngao trong xã hội tăng lên. Ngư dân vùng triều ven biển đã chuyển từ việc khai thác tự nhiên sang dùng cọc, lưới polyetylen khoanh vây ngao giống ngoài bãi triều, quản lý theo dõi và tiến hành thu hoạch khi ngao đạt cỡ thương phẩm. Thời gian đầu hình thành nghề nuôi ngao, đối tượng nuôi là loài ngao dầu (Meretrix meretrix) bản địa, được lấy giống ngoài tự nhiên để nuôi. Do việc nuôi ngao mang lại lợi nhuận cao, nên diện tích nuôi không ngừng được mở rộng mang tính tự phát, nguồn giống bị khai thác quá mức, làm cho nguồn lợi ngao tự nhiên ngày một suy giảm.

Nhằm đáp ứng nhu cầu con giống cho việc nuôi ngao ngày càng gia tăng, người dân đã di nhập loài ngao (Meretrix lyrata) còn gọi là ngao trắng (nghêu Bến Tre) từ các tỉnh Nam Bộ ra vùng này để nuôi. Loài ngao trắng đã thích nghi với điều kiện môi trường, nhanh chóng chiếm được ưu thế về số lượng và trở thành đối tượng nuôi chính tại vùng triều ven biển huyện Giao Thủy [66]. Những năm gần đây, trong khi đối tượng ngao dầu bản địa tại vùng triều ven biển huyện Giao Thuỷ chưa được quan tâm đưa vào phát triển nuôi đại trà vì không có con giống, thì đối tượng ngao trắng di nhập đã được tập trung đầu tư phát triển sản xuất do chúng dễ thích nghi, dễ nuôi hơn, nhiều nguồn cung cấp giống có thể chủ động cho việc nuôi. Hoạt động nuôi ngao tự phát, diện tích vùng triều được khai thác tối đa vào nuôi ngao bằng hệ thống vây lưới rất gần nhau ở khu vực ven bờ, đang có nguy cơ phá vỡ hệ sinh thái vùng triều, môi trường có dấu hiệu ngày càng ô nhiễm, hiện tượng thoái hóa của loài ngao trắng đang nuôi đã xuất hiện.

Hoạt động khai thác ngao giống tự nhiên để 1 làm giống nuôi được thực hiện tùy tiện, thiếu kiểm soát. Vùng phân bố ngao bố mẹ, ngao giống tự nhiên bị thu hẹp, làm giảm khả năng phục hồi nguồn lợi, dẫn đến nguồn lợi có nguy cơ ngày càng cạn kiệt, nhất là đối với loài ngao bản địa (Meretrix meretrix) ngày càng trở nên hiếm dần, có nguy cơ mất hẳn. Một số cơ chế chính sách, cơ chế quản lý, nhận thức của người nuôi ngao không còn phù hợp dẫn đến dịch bệnh ngày càng gia tăng, tiêu thụ sản phẩm không ổn định, tình trạng nghề sản xuất ngao ngày càng giảm sút. Những thông tin khoa học về nguồn lợi, đặc điểm của loài nuôi, biến động điều kiện tự nhiên và môi trường còn thiếu nên việc thực hiện quy hoạch, phân vùng chức năng và xây dựng các mô hình quản lý, đảm bảo phát triển bền vững chưa được triển khai một cách đồng bộ làm cho việc quản lý nghề sản xuất ngao gặp phải những khó khăn [66].

Xuất phát từ thực tiễn trên, được sự đồng ý của Hội đồng khoa học và Đào tạo - Viện nghiên cứu Hải sản, đề tài luận án “ Nghiên cứu cơ sở khoa học phục vụ nuôi, bảo tồn và phát triển nguồn lợi hai loài ngao (Meretrix meretrix Linnaeus, 1758 và Meretrix lyrata Sowerby, 1851) tại vùng ven biển tỉnh Nam Định” đã được thực hiện. Đề tài luận án tập trung vào: 1). Nghiên cứu, phân tích các cơ sở khoa học chủ yếu về sự biến động điều kiện tự nhiên, tài nguyên môi trường, kinh tế xã hội vùng sản xuất. Xác định phân bố, biến động nguồn lợi, các yếu tố chính tác động và các đặc điểm cơ bản của hai loài ngao là ngao dầu (loài bản địa) và ngao trắng (loài di nhập) đang được nuôi tại Giao Thủy; 2).

Thực hiện mô hình nuôi hai loài ngao và mô hình giám sát nguồn lợi ngao dầu ngoài tự nhiên để kiểm chứng và khẳng định các cơ sở khoa học đã được nghiên cứu; 3) Đề xuất định hướng và giải pháp phát triển nuôi, bảo tồn và phát triển nguồn lợi ngao. Trong đó chú trọng đến giải pháp quy hoạch để phát triển nuôi, phát triển nguồn lợi ngao trắng (Meretrix lyrata) một cách hợp lý, có kiểm soát và bảo tồn loài ngao dầu bản địa (Meretrix meretrix) đang có nguy cơ cạn kiệt nguồn lợi. Kết quả nghiên cứu góp phần cung cấp cơ sở khoa học cần thiết cho việc phát triển nuôi, khai thác, bảo vệ nguồn lợi ngao. Đồng thời nâng cao hiệu quả của công tác bảo tồn và phát triển nguồn lợi ngao bản địa vì mục tiêu phát triển nghề sản xuất ngao bền vững, sử dụng khôn khéo, lâu dài nguồn tài nguyên vô giá của vùng đất ngập nước mà thiên nhiên đã ban tặng cho địa phương.

Mục tiêu và nội dung nghiên cứu của luận án 2. Mục tiêu chính của luận án Xác định được cơ sở khoa học và đề xuất phương hướng, các giải pháp nuôi, bảo tồn và phát triển nguồn lợi ngao tại vùng triều ven biển Giao Thủy, Nam Định. Nội dung nghiên cứu của luận án. - Cơ sở khoa học phục vụ nuôi, bảo tồn và phát triển nguồn lợi ngao (Meretrix).

- Đề xuất phương hướng, giải pháp nuôi và phát triển nguồn lợi ngao. - Đề xuất định hướng, giải pháp bảo tồn ngao bản địa (Meretrix meretrix). Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của luận án Luận án đã cung cấp thông tin một cách có hệ thống về biến động nguồn lợi, sự phân bố các bãi đẻ và bãi giống ngao tự nhiên, cũng như mùa vụ sinh sản, sức sinh sản, kích thước thành thục sinh dục của hai loài ngao kinh tế phân bố và được nuôi tại Giao Thủy, Nam Định. Luận án cũng cung cấp các thông tin về ảnh hưởng của các yếu tố tác động đến sinh trưởng và phát triển của ngao, dựa trên kết quả thí nghiệm và triển khai thực hiện các mô hình nuôi, mô hình giám sát nguồn lợi ngao tại Giao Thủy.

Những kết quả nghiên cứu là căn cứ, cơ sở khoa học và thực tiễn quan trọng phục vụ việc định hướng, lập kế hoạch sản xuất, lập quy hoạch, phát triển bền vững nguồn lợi hai loài ngao và kế hoạch bảo tồn loài ngao bản địa. Luận án cung cấp các thông tin về những định hướng và giải pháp phát triển nguồn lợi và bảo tồn ngao dầu, nhằm bảo tồn nguồn gen bản địa quý hiện nay, là tiền đề cho các nghiên cứu triển khai tiếp theo về để nghiên cứu sản xuất giống nhân tạo, nuôi thương phẩm, biện pháp phát triển nguồn lợi hai loài ngao và biện pháp bảo tồn loài Ngao dầu (Meretrix meretrix ) ở Việt Nam. Các cơ quan quản lý chuyên ngành (Sở NN&PTNT Nam Định, Chi cục Thủy sản, phòng NN&PTNT huyện Giao Thủy), các doanh nghiệp, cộng đồng ngư dân tham gia sản xuất giống, nuôi ngao thương phẩm, khai thác nguồn lợi tự nhiên ở địa phương sẽ sử dụng kết quả nghiên cứu luận án để áp dụng vào thực công tác quản lý, sản xuất của địa phương, góp phần nâng cao hiệu quả quản lý và sản xuất. 3 Luận án là tài liệu tham khảo tốt cho các nghiên cứu tiếp theo về nguồn lợi và sử dụng hợp lý nguồn lợi sinh vật biển.

Tính mới của luận án - Luận án đã đánh giá được biến động nguồn lợi hai loài ngao (Meretrix meretrix và Meretrix lyrata) một cách cụ thể, tách biệt và đã đánh giá được hiện trạng nuôi, bảo vệ nguồn lợi ngao tại vùng triều ven biển Giao Thủy, Nam Định. - Lần đầu các dẫn liệu về mùa vụ sinh sản, kích thước thành thục sinh dục lần đầu, cơ cấu giới tính, sức sinh sản, đặc điểm độ béo của loài ngao dầu (loài bản địa) và ngao trắng (loài di nhập) tại vùng ven biển Giao Thủy, Nam Định được công bố. Đây là cơ sở khoa học rất quan trọng phục vụ sản xuất giống, nuôi thương phẩm, phát triển nguồn lợi hai loài ngao và bảo tồn loài ngao bản địa (Meretrix meretrix) đang bị suy giảm nghiêm trọng. - Luận án đã xác định được các mối liên quan cơ bản giữa môi trường đến phân bố, sinh trưởng, sinh sản và yếu tố chính gây chết ngao ngoài tự nhiên.

- Các định hướng nuôi, phát triển nguồn lợi ngao trắng và bảo tồn ngao dầu được đề xuất dựa trên các cơ sở lý luận vững chắc phù hợp với thực tiễn tại Giao Thủy, Nam Định. Vùng bảo tồn ngao dầu bản địa ngoài tự nhiên lần đầu tiên được đề xuất thông qua bản quy hoạch với quy mô 3090 ha tại Giao Thủy, Nam Định với các phân vùng riêng biệt đã được địa phương xem xét áp dụng vào thực tiễn. Sơ lược một vài thông tin cơ bản về hai loài ngao nghiên cứu 1. Vị trí phân loại học Theo Hylleberg, 2003 [95], ngao dầu và ngao trắng thuộc: Ngành: Mollusca Lớp: Bivalvia Lớp phụ: Heterodonta Bộ: Venerida Họ: Veneridae Giống: Meretrix Loài: Meretrix meretrix (Linnaeus, 1758) Meretrix lyrata (Sowerby, 1851) Loài Meretrix meretrix (Linnaeus, 1758), có tên tiếng Việt là ngao dầu, vạng; tên tiếng Anh là Asiatic hard clam [15], [54].

Loài Meretrix lyrata (Sowerby, 1851) có tên tiếng Việt là ngao trắng, ngao Bến Tre (nghêu Bến Tre) tên tiếng Anh là Lyrate Asiatic hard clam [15], [54]. Hình thái cấu tạo ngoài Các loài thuộc họ ngao đều có cấu tạo vỏ dày, chắc, hai vỏ bằng nhau, mặt vỏ có hoa vân, vòng đồng tâm hay tia phóng xạ biến đổi rất lớn. Khớp bản lề có 3 răng giữa và 2 răng bên. Ngao dầu (Meretrix meretrix) Ngao trắng (Meretrix lyrata) Hình 1.

Hình dạng ngoài của hai loài ngao nghiên cứu 5 Ngao có cấu tạo ngoài rất đa dạng với những biến đổi về hình dạng, kích thước, bề dày, màu sắc. Ngao được cấu tạo bởi hai vỏ đều nhau. Vỏ chủ yếu được tạo thành từ ba lớp, với thành phần chính là canxi cacbonat. trong cùng là lớp xà cừ, ở giữa là có hình lăng trụ, tán sắc, là thành phần chính cấu tạo nên vỏ, ngoài cùng là lớp sừng, lớp áo thường xuyên bị biến mất do bị bào mòn hoặc thời tiết [90], [91], [121].