Nghiên cứu đa dạng sinh học bộ giáp xác mười chân tại sông Trường Giang, Quảng Nam

Luận văn thạc sĩ phân tích nghiên cứu đa dạng sinh học bộ giáp xác mười chân crustacea decapoda ở sông trường giang tỉnh quảng, đánh giá thực trạng, chỉ ra hạn chế, đề xuất giải

• Tác giả: Nguyễn Nguyên Hằng
• Người hướng dẫn: TS. Ngô Xuân Nam
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Thủy sinh vật học
• Đề tài: Nghiên Cứu Đa Dạng Sinh Học Bộ Giáp Xác Mười Chân (Crustacea: Decapoda) Ở Sông Trường Giang, Tỉnh Quảng Nam
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ khoa học
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VỀ GIÁP XÁC MƯỜI CHÂN TRÊN THẾ GIỚI
• MỞ ĐẦU
• DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG
• DANH MỤC HÌNH
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về nghiên cứu đa dạng sinh học giáp xác mười chân

Nghiên cứu về đa dạng sinh học của bộ giáp xác mười chân (Decapoda) là một lĩnh vực quan trọng trong sinh thái học và bảo tồn. Bộ giáp xác này bao gồm nhiều loài có giá trị kinh tế và sinh thái cao. Tại Việt Nam, nghiên cứu về giáp xác mười chân còn hạn chế, đặc biệt là ở các khu vực như sông Trường Giang. Việc tìm hiểu về sự đa dạng và phân bố của chúng không chỉ giúp bảo tồn mà còn hỗ trợ phát triển bền vững ngành thủy sản.

1.1. Đặc điểm sinh thái của giáp xác mười chân

Giáp xác mười chân thường sống trong các môi trường nước ngọt, nước lợ và nước mặn. Chúng đóng vai trò quan trọng trong chuỗi thức ăn và cân bằng sinh thái. Các loài này có khả năng thích nghi cao với điều kiện môi trường khác nhau, từ độ mặn đến nhiệt độ.

1.2. Vai trò của giáp xác mười chân trong hệ sinh thái

Giáp xác mười chân không chỉ là nguồn thực phẩm cho nhiều loài động vật khác mà còn tham gia vào quá trình phân hủy và tái chế chất dinh dưỡng trong môi trường nước. Chúng giúp duy trì sự cân bằng sinh thái và là chỉ số quan trọng để đánh giá sức khỏe của hệ sinh thái.

II. Thách thức trong nghiên cứu đa dạng sinh học giáp xác mười chân

Mặc dù có nhiều tiềm năng, nhưng nghiên cứu về giáp xác mười chân tại Việt Nam gặp phải nhiều thách thức. Thiếu dữ liệu và tài nguyên nghiên cứu là một trong những vấn đề lớn. Ngoài ra, sự thay đổi môi trường do hoạt động của con người cũng ảnh hưởng đến sự đa dạng của các loài này.

2.1. Thiếu dữ liệu và tài nguyên nghiên cứu

Nhiều khu vực chưa được nghiên cứu đầy đủ, dẫn đến việc thiếu thông tin về sự phân bố và đa dạng của các loài giáp xác. Điều này gây khó khăn trong việc xây dựng các chiến lược bảo tồn hiệu quả.

2.2. Tác động của con người đến môi trường sống

Hoạt động khai thác thủy sản, ô nhiễm và biến đổi khí hậu đang làm suy giảm môi trường sống của giáp xác mười chân. Những tác động này không chỉ ảnh hưởng đến sự tồn tại của các loài mà còn làm giảm tính đa dạng sinh học trong khu vực.

III. Phương pháp nghiên cứu giáp xác mười chân hiệu quả

Để nghiên cứu đa dạng sinh học của giáp xác mười chân, cần áp dụng các phương pháp khoa học hiện đại. Việc thu thập mẫu và phân tích số liệu là rất quan trọng để hiểu rõ hơn về sự phân bố và đặc điểm sinh học của chúng.

3.1. Phương pháp thu thập mẫu giáp xác

Sử dụng các công cụ như lưới và bẫy để thu thập mẫu giáp xác từ các môi trường khác nhau. Việc này giúp đảm bảo có được mẫu đại diện cho sự đa dạng của các loài trong khu vực nghiên cứu.

3.2. Phân tích số liệu và đánh giá đa dạng

Sau khi thu thập mẫu, các phương pháp phân tích thống kê sẽ được áp dụng để đánh giá sự đa dạng và phân bố của các loài giáp xác. Điều này giúp xác định các loài có giá trị bảo tồn và phát triển bền vững.

IV. Kết quả nghiên cứu và ứng dụng thực tiễn

Kết quả nghiên cứu về giáp xác mười chân tại sông Trường Giang đã chỉ ra sự đa dạng phong phú của các loài. Những phát hiện này không chỉ có giá trị khoa học mà còn có thể áp dụng vào thực tiễn trong việc bảo tồn và phát triển bền vững nguồn lợi thủy sản.

4.1. Đánh giá thành phần loài giáp xác

Nghiên cứu đã xác định được nhiều loài giáp xác mười chân có giá trị kinh tế cao, đồng thời cũng chỉ ra những loài cần được bảo tồn. Việc này giúp định hướng cho các chính sách bảo tồn và phát triển thủy sản.

4.2. Đề xuất giải pháp bảo tồn và phát triển

Cần xây dựng các chương trình bảo tồn và phát triển bền vững cho giáp xác mười chân. Các giải pháp này bao gồm việc quản lý khai thác hợp lý và bảo vệ môi trường sống của chúng.

V. Kết luận và triển vọng tương lai của nghiên cứu

Nghiên cứu về đa dạng sinh học giáp xác mười chân tại sông Trường Giang đã mở ra nhiều cơ hội cho việc bảo tồn và phát triển bền vững. Tương lai của nghiên cứu này phụ thuộc vào sự hợp tác giữa các nhà khoa học, chính quyền và cộng đồng địa phương.

5.1. Tầm quan trọng của nghiên cứu trong bảo tồn

Nghiên cứu không chỉ giúp hiểu rõ hơn về sự đa dạng sinh học mà còn góp phần vào việc bảo tồn các loài giáp xác mười chân. Điều này có ý nghĩa quan trọng trong việc duy trì cân bằng sinh thái.

5.2. Hướng đi mới cho nghiên cứu và phát triển

Cần tiếp tục đầu tư vào nghiên cứu và phát triển các phương pháp bảo tồn mới. Sự kết hợp giữa khoa học và thực tiễn sẽ giúp nâng cao hiệu quả bảo tồn và phát triển bền vững cho giáp xác mười chân.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Lưu vực sông Trường Giang thuộc tỉnh Quảng Nam sở hữu chiều dài tự nhiên 67 km, trải rộng qua địa bàn 18 xã thuộc các huyện Duy Xuyên, Thăng Bình, Núi Thành và thành phố Tam Kỳ. Đây là thủy vực độc đáo kết nối hạ lưu hai hệ thống sông lớn là Vu Gia - Thu Bồn qua Cửa Đại ở phía Bắc và sông Tam Kỳ qua Cửa An Hòa ở phía Nam. Khu vực này là nơi sinh sống của 151.277 cư dân, chiếm 10,22% tổng dân số tỉnh Quảng Nam, với mật độ dân số trung bình đạt 510 người/km2, gấp 1,9 lần mức bình quân cả nước. Trong cơ cấu kinh tế địa phương, có tới 29.954 hộ dân (chiếm 69,46% tổng số hộ) mưu sinh phụ thuộc trực tiếp vào ngành nông lâm thủy sản.

Tuy nhiên, nguồn lợi thủy sản tự nhiên tại sông đang suy thoái nghiêm trọng, khi sản lượng khai thác sụt giảm đột ngột từ 21.092,34 tấn năm 2011 xuống chỉ còn khoảng 7.000 tấn năm 2016. Trước thực trạng các nghiên cứu trước đây chủ yếu tập trung vào vấn đề tiêu thoát lũ và chỉnh trị dòng hàn, đề tài luận văn đã đặt ra mục tiêu điều tra toàn diện thành phần loài, phân tích quy luật phân bố sinh học và đặc điểm sinh thái của bộ Giáp xác mười chân (Crustacea: Decapoda). Phạm vi nghiên cứu được thực hiện tại 12 điểm khảo sát cố định trong giai đoạn từ tháng 8/2016 đến tháng 12/2018. Kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở dữ liệu sinh học nền tảng, góp phần định hướng khai thác hợp lý và bảo tồn đa dạng sinh học thủy vực ven bờ biển miền Trung.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn ứng dụng khung phân loại học hiện đại của De Grave và cộng sự (2009), kết hợp hệ thống phân hạng của Martin và Davis (2001), phân chia bộ Giáp xác mười chân (Decapoda) thành hai phân bộ Dendrobranchiata và Pleocyemata. Về phương diện địa động vật học, nghiên cứu sử dụng nguyên lý phân vùng động vật thủy sinh khu vực Ấn Độ - Tây Thái Bình Dương và phân vùng Trung Hoa - Nam Á theo tài liệu của Đặng Ngọc Thanh và Hồ Thanh Hải (2007).

Về sinh thái học phân bố, nghiên cứu áp dụng thang phân chia độ mặn của Karpevits (1983) gồm 4 cấp độ: nước ngọt (0 đến ≤0,5‰), nước lợ nhạt (0,5 đến ≤4‰), nước lợ vừa (4 đến ≤18‰) và nước lợ mặn (18 đến ≤30‰). Các khái niệm then chốt bao gồm: đa dạng sinh học tầng đáy, cấu trúc thành phần loài, tính tương đồng sinh học quần xã và khả năng thích ứng thẩm thấu của giáp xác nước lợ.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu thiết lập mạng lưới quan trắc gồm 12 điểm thu mẫu cố định dọc theo 67 km chiều dài sông Trường Giang, đại diện cho đầy đủ các dạng sinh cảnh từ vùng ngập triều, rừng ngập mặn đến các bãi cạn lòng sông. Thời gian thu mẫu thực địa được chia thành 3 đợt tương ứng với hai mùa khí hậu: Đợt 1 (12/8 - 15/8/2016) và Đợt 2 (08/4 - 10/4/2017) đại diện cho mùa khô; Đợt 3 (13/10 - 15/10/2017) đại diện cho mùa mưa với lượng mưa tích lũy năm đạt trên 3.448,9 mm.

Phương pháp thu mẫu kết hợp định tính và định lượng: sử dụng vợt ao, lưới Subber kích thước 50x50 cm, gầu ngoạm đáy Petersen diện tích 0,025 m2 (mỗi điểm lấy 4 gầu), kết hợp cào đáy, lưới bát quái và đào bắt thủ công trong ô tiêu chuẩn 1 m2 tại các vùng bãi triều. Mẫu vật sau khi thu thập được cố định bằng cồn 90%, đưa về phòng thí nghiệm để giải phẫu và định loại hình thái dưới kính hiển vi quang học và kính lúp nổi chuyên dụng.

Xử lý số liệu sinh học được thực hiện trên phần mềm Primer v.6 và Microsoft Excel. Ma trận số lượng cá thể được chuẩn hóa về dạng Log(X+1), từ đó tính toán chỉ số tương đồng Bray-Curtis để phân tích cụm (Cluster) và phân tích biểu diễn đa chiều (MDS). Chỉ số tương đồng Sorensen được áp dụng để so sánh khu hệ giáp xác Trường Giang với các thủy vực khác tại Việt Nam. Đồng thời, nghiên cứu thực hiện điều tra xã hội học bằng phiếu phỏng vấn bán cấu trúc trên cỡ mẫu 30 hộ ngư dân trực tiếp khai thác thủy sản để đánh giá hiện trạng tài nguyên.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Qua 3 đợt khảo sát thực địa tại 12 trạm thu mẫu, luận văn đã xác định được 43 loài thuộc 17 giống và 10 họ của bộ Giáp xác mười chân (Crustacea: Decapoda). Trong đó, nhóm tôm chiếm ưu thế về số lượng loài thuộc các họ Tôm he (Penaeidae), Tôm riu (Atyidae), Tôm càng (Palaemonidae), trong khi nhóm cua ghẹ phân bố rải rác thuộc các họ Cua bơi (Portunidae), Cua cát (Ocypodidae), Cua vuông (Grapsidae) và Rạm (Varunidae).

Độ mặn tại sông Trường Giang dao động rất mạnh giữa các mùa và vị trí địa lý, biến thiên từ 0,2‰ đến 26,2‰. Căn cứ vào thang Karpevits (1983), khu hệ giáp xác phân hóa thành hai tiểu vùng rõ rệt:

• Phân vùng nước ngọt và lợ nhạt (từ trạm Đ3 đến Đ9, độ mặn mùa khô từ 0,5‰ đến 4,1‰, mùa mưa giảm xuống 0,2‰ đến 2,1‰): Ưu thế tuyệt đối thuộc về các loài tôm riu nước ngọt như Caridina acuticaudata, Caridina flavilineata và tôm càng Macrobrachium.
• Phân vùng nước lợ vừa và lợ mặn (các trạm cửa sông Đ1, Đ2, Đ10, Đ11, Đ12, độ mặn từ 4,7‰ đến 26,2‰): Chiếm ưu thế bởi các loài tôm he có giá trị thương phẩm cao như Tôm bạc (Metapenaeus affinis), Tôm rảo (Metapenaeus ensis), Tôm sú (Penaeus monodon) cùng các loài cua ghẹ vùng ngập mặn.

Phân tích chỉ số tương đồng Bray-Curtis trên phần mềm Primer v.6 cho thấy hệ số Stress của biểu đồ MDS đạt giá trị < 0,1, khẳng định mức độ tin cậy rất cao trong việc phân chia các nhóm sinh thái giáp xác theo gradient độ mặn dọc dòng sông.

Thảo luận kết quả

Sự phân bố của khu hệ giáp xác mười chân phản ánh đặc trưng thủy văn lưỡng cực vô cùng đặc biệt của sông Trường Giang. Do không có nguồn thượng lưu độc lập mà nhận nước từ hai cửa sông lớn (Cửa Đại và Cửa An Hòa), dòng chảy mùa kiệt xuất hiện điểm triệt tiêu vận tốc lưu tốc (điểm 0 m/s) ở đoạn giữa sông. Hiện tượng này tạo thành một vùng "túi nước nhạt" cô lập ở khu vực Thăng Bình (Đ5, Đ6, Đ7), nơi các loài giáp xác nước ngọt chiếm ưu thế sinh cảnh.

Dữ liệu nghiên cứu có thể được trực quan hóa rất hiệu quả thông qua biểu đồ phân nhóm nhánh cây (Dendrogram) kết hợp bảng ma trận phân bố loài theo độ mặn. Khi so sánh với các thủy vực khác tại Việt Nam, độ phong phú thành phần loài của sông Trường Giang (43 loài) cao hơn đáng kể so với sông Truồi - Thừa Thiên Huế (8 loài) và sông Ba Lai - Bến Tre (10 loài), tương đương với hệ thống sông Mã - Thanh Hóa (47 loài). Điều này chứng minh sông Trường Giang là vùng đệm sinh thái chuyển tiếp quan trọng, dung nạp cả các loài nguồn gốc biển nhiệt đới lẫn các loài nước ngọt bản địa thuộc phân vùng Ấn Độ - Mã Lai.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả nghiên cứu thực địa và dữ liệu điều tra kinh tế - xã hội, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp chiến lược nhằm bảo tồn và phát triển bền vững nguồn lợi giáp xác mười chân tại sông Trường Giang:

1. Quy hoạch và kiểm soát ngư cụ khai thác thủy sản: Ban hành quy định cấm triệt để việc sử dụng kích điện và lưới lồng bát quái (dụng cụ khai thác tận diệt kích thước mắt lưới siêu nhỏ); quy định kích thước mắt lưới tối thiểu ≥ 1,5 cm cho các ngư cụ cào tôm, vó bè; phấn đấu giảm 35% áp lực khai thác mang tính hủy diệt tại 18 xã phụ cận trong giai đoạn 2020 - 2023. Chủ thể thực hiện: Chi cục Thủy sản Quảng Nam phối hợp UBND các huyện Duy Xuyên, Thăng Bình, Núi Thành và TP. Tam Kỳ.
2. Bảo vệ và phục hồi sinh cảnh rừng ngập mặn: Triển khai khoanh nuôi tái sinh và trồng mới tối thiểu 50 ha rừng ngập mặn tại khu vực cửa An Hòa, xã Tam Giang và Tam Hải giai đoạn 2021 - 2025 nhằm tạo bãi đẻ, bãi ươm giống tự nhiên cho các loài tôm he (Penaeus) và cua xanh (Scylla). Chủ thể thực hiện: Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn tỉnh Quảng Nam.
3. Kiểm soát xả thải và khơi thông dòng chảy: Tăng cường kiểm tra, yêu cầu 100% các đầm nuôi tôm công nghiệp dọc sông phải xử lý nước thải đạt Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia QCVN 02-19:2014/BNNPTNT trước khi xả ra sông; tiến hành nạo vét các bãi bồi cạn kéo dài 2 - 3 km tại khu vực Bình Đào, Cổ Linh trước năm 2024 để cải thiện lưu thông nước. Chủ thể thực hiện: Sở Tài nguyên và Môi trường tỉnh Quảng Nam.
4. Xây dựng mô hình đồng quản lý nguồn lợi thủy sinh: Thành lập 4 tổ hợp tác tự quản nghề cá cộng đồng, tổ chức các lớp tập huấn nâng cao nhận thức bảo tồn đa dạng sinh học cho trên 80% trong tổng số 29.954 hộ nông lâm thủy sản tại địa phương đến năm 2025. Chủ thể thực hiện: Hội Nghề cá tỉnh Quảng Nam kết hợp chính quyền cấp xã.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Cơ quan quản lý nhà nước về tài nguyên và thủy sản (Sở NN&PTNT, Chi cục Thủy sản Quảng Nam): Sử dụng danh mục 43 loài và bản đồ sinh cảnh tại 12 trạm thu mẫu để quy hoạch các phân khu bảo tồn loài, xác định vùng cấm khai thác theo mùa và ban hành chính sách điều hòa nuôi trồng thủy sản.
2. Các nhà nghiên cứu, giảng viên chuyên ngành Thủy sinh học và Sinh thái học đáy: Tham khảo nguồn tư liệu chuẩn xác về cấu trúc địa động vật giáp xác ven biển miền Trung, phương pháp phân tích đa biến sinh thái học sử dụng phần mềm Primer v.6 và hệ thống phân loại cập nhật của De Grave (2009).
3. Học viên cao học, sinh viên ngành Sinh học, Khoa học Môi trường: Tiếp cận phương pháp luận mẫu mực về điều tra thực địa thủy vực hở, quy trình kết hợp đo đạc hóa lý với phân tích định lượng sinh vật đáy và xử lý ma trận số liệu Bray-Curtis.
4. Các chủ trang trại, hợp tác xã nuôi trồng thủy sản vùng ven sông: Nắm bắt đặc tính biến thiên độ mặn theo mùa (dao động từ 0,2‰ đến 26,2‰) để lựa chọn đối tượng nuôi phù hợp (như tôm sú, tôm rảo, cua xanh) và xác định thời điểm lấy nước an toàn, hạn chế dịch bệnh.

Câu hỏi thường gặp

Hệ thống thủy văn độc đáo của sông Trường Giang ảnh hưởng thế nào đến khu hệ giáp xác?
Sông Trường Giang dài 67 km không có thượng nguồn cố định mà nhận nước triều từ cả hai đầu Cửa Đại và Cửa An Hòa. Chế độ thủy văn hai đầu làm triệt tiêu dòng chảy ở giữa sông, tạo ra thang độ mặn phân tầng từ 0,2‰ ở vùng giữa đến 26,2‰ ở cửa biển, hình thành nơi dung dưỡng đa dạng cho cả nhóm loài nước ngọt, nước lợ và nước mặn.

Luận văn đã phát hiện bao nhiêu loài giáp xác mười chân tại khu vực nghiên cứu?
Nghiên cứu đã định loại chính xác 43 loài thuộc 17 giống và 10 họ của bộ Decapoda qua 3 đợt khảo sát tại 12 trạm thu mẫu. Nhóm tôm chiếm ưu thế với các họ đại diện như Penaeidae, Atyidae, Palaemonidae, cùng nhiều loài cua ghẹ thuộc các họ Portunidae, Grapsidae, Ocypodidae.

Yếu tố nào đang đe dọa trực tiếp đến nguồn lợi giáp xác tại sông Trường Giang?
Dữ liệu khảo sát chỉ ra sản lượng thủy sản tự nhiên giảm mạnh từ 21.092,34 tấn (2011) xuống khoảng 7.000 tấn (2016). Nguyên nhân chính là việc đánh bắt hủy diệt bằng kích điện, lưới bát quái mắt dày, hiện tượng đắp đầm lấn dòng và xả thải nước nuôi tôm chưa qua xử lý.

Phương pháp xử lý số liệu nào được sử dụng để phân tích cấu trúc quần xã sinh thái?
Luận văn sử dụng chỉ số tương đồng Bray-Curtis trên ma trận dữ liệu chuyển đổi Log(X+1) thông qua phần mềm Primer v.6. Phân tích cụm (Cluster) và phân tích không gian hai chiều MDS (với chỉ số Stress < 0,1) đã phân tách quần xã thành hai nhóm sinh thái rõ rệt theo độ mặn.

Những loài giáp xác nào tại sông Trường Giang có giá trị kinh tế cao nhất?
Các loài có giá trị thương phẩm chủ lực bao gồm Tôm sú (Penaeus monodon), Tôm rảo (Metapenaeus ensis), Tôm bạc (Metapenaeus affinis) và các loài cua xanh vùng ngập mặn. Đây là nguồn sinh kế cốt lõi của 29.954 hộ dân nông lâm thủy sản trong khu vực phụ cận.

Kết luận

• Xác lập danh lục phân loại học gồm 43 loài thuộc 17 giống, 10 họ của bộ Giáp xác mười chân (Decapoda) tại 12 điểm thu mẫu dọc 67 km lưu vực sông Trường Giang.
• Phân tích mối quan hệ tương hỗ giữa sinh vật đáy với gradient độ mặn dao động mạnh từ 0,2‰ đến 26,2‰, làm rõ sự phân hóa thành 2 tiểu vùng sinh thái nước ngọt - lợ nhạt và lợ vừa - lợ mặn.
• Đóng góp nguồn dữ liệu định lượng khoa học có giá trị cao về cấu trúc địa động vật học Ấn Độ - Tây Thái Bình Dương cho hệ thống sông ven biển miền Trung Việt Nam.
• Thiết lập hệ thống 4 nhóm giải pháp kỹ thuật và quản lý khả thi nhằm phục hồi sản lượng khai thác đã suy giảm xuống mức 7.000 tấn năm 2016, hướng tới phát triển bền vững giai đoạn 2020 - 2025.
• Kính mời các nhà khoa học, nhà hoạch định chính sách và doanh nghiệp thủy sản khai thác sâu bộ dữ liệu luận văn để hoàn thiện quy hoạch kinh tế - xã hội vùng đông tỉnh Quảng Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

MỞ ĐẦU Sông Trƣờng Giang với chiều dài 67 km, thuộc địa phận tỉnh Quảng Nam, ngăn cách với biển bởi cồn cát rộng lớn, phía Bắc nhập với hạ lƣu hệ thống sông Vu Gia - Thu Bồn rồi đổ ra biển qua cửa Đại (Hội An), phía Nam nhập với hạ lƣu sông Tam Kỳ rồi đổ ra biển qua cửa Lở và cửa An Hòa. Nguồn nƣớc của sông Trƣờng Giang đƣợc thu nhận từ hai hệ thống sông này và từ nguồn thủy triều lên xuống ở hai cửa sông. Bởi vậy, sông Trƣờng Giang không có thƣợng lƣu, hạ lƣu nên cũng không có hữu và tả ngạn. Đây là dòng sông đặc biệt và có vai trò quan trọng về kinh tế - xã hội của tỉnh Quảng Nam.

Các nghiên cứu liên quan đến sông Trƣờng Giang còn rất ít và tản mạn, chủ yếu tập trung vào các vấn đề tiêu thoát lũ, nạo vét, gia cố bờ… Các vấn đề về đa dạng sinh học, nuôi trồng thủy sản, bảo vệ môi trƣờng, phát triển bền vững… chƣa đƣợc nghiên cứu một cách đầy đủ. Các loài Giáp xác mƣời chân (Decapoda) là nhóm sinh vật phong phú và đóng vai trò rất quan trọng trong các hệ sinh thái và trong đời sống của con ngƣời. Tại các thủy vực, Giáp xác mƣời chân tham gia vào các quá trình chuyển hóa vật chất và năng lƣợng, là mắt xích quan trọng trong mạng lƣới thức ăn của thủy vực và tạo sự cân bằng cho các thủy vực. Đối với đời sống con ngƣời, Giáp xác mƣời chân là nguồn thực phẩm có giá trị dinh dƣỡng cao.

Việc điều tra, nghiên cứu, khai thác và sử dụng hợp lý nhằm mục đích bảo tồn và phát triển bền vững nguồn lợi Giáp xác mƣời chân ở các thủy vực là vấn đề có ý nghĩa chiến lƣợc đối với ngành thủy sản. Từ những lý do nêu trên, việc thực hiện đề tài: “Nghiên cứu đa dạng sinh học bộ Giáp xác mƣời chân (Crustacea: Decapoda) ở sông Trƣờng Giang, tỉnh Quảng Nam” là việc làm cần thiết để có thể đƣa ra định hƣớng sử dụng, khai thác hợp lý nguồn lợi thủy sản tại sông Trƣờng Giang. Mục tiêu nghiên cứu: Xác định thành phần loài, phân bố của bộ Giáp xác mƣời chân (Crustacea: Decapoda) ở sông Trƣờng Giang, tỉnh Quảng Nam. 1 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Nội dung nghiên cứu: - Nghiên cứu đa dạng về loài của bộ Giáp xác mƣời chân (Crustacea: Decapoda) ở sông Trƣờng Giang, tỉnh Quảng Nam; - Nghiên cứu đặc điểm phân bố của bộ Giáp xác mƣời chân (Crustacea: Decapoda); - Đề xuất định hƣớng bảo tồn và phát triển bền vững động vật Giáp xác mƣời chân (Crustacea: Decapoda) tại khu vực nghiên cứu.

2 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Chƣơng 1. Tình hình nghiên cứu về Giáp xác mƣời chân trên thế giới Bộ Giáp xác mƣời chân (Decapoda) đƣợc xem nhƣ là nhóm quan trọng đối với ngành thủy sản, kinh tế thƣơng mại. Nghiên cứu về Giáp xác mƣời chân đã đƣợc bắt đầu từ thế kỷ thứ XVIII. Tỷ lệ các loài Giáp xác mƣời chân đƣợc định tên tăng đều với khoảng 100 loài mỗi năm kể từ cuối thế kỷ XIX.

Những công trình nghiên cứu có hệ thống đầu tiên trong định loại các loài Giáp xác mƣời chân bao gồm các nghiên cứu của Edwards (1834-1837) và De Haan (1833-1850); Dana (1852); Stimpson (1860, 1871); Milne-Edwards (1872, 1880); Glassell, Rathbun và Schmitt trong thập kỷ 1930; Glassell (1935 - 1938); Rathbun (1925, 1930, 1933, 1937); Schmitt (1935) đã nối tiếp và hoàn thiện các nghiên cứu trƣớc đó.905 loài Giáp xác mƣời chân đã đƣợc định tên trên thế giới [66]. Trong bộ Giáp xác mƣời chân (Decapoda), riêng nhóm cua (Brachyura) đƣợc nghiên cứu độc lập vì đây là nhóm có nhiều loài kích thƣớc lớn. Chúng cũng đƣợc xem là nhóm phổ biến nhất và có giá trị thƣơng mại cao. Những công trình có hệ thống đầu tiên về nhóm cua có thể kể đến các nghiên cứu của De Haan (1833 - 1850), Edwards (1834 - 1837), Dana (1852), Stimpson (1871), Milne-Edwards (1872) và Rathbun.

Riêng Rathbun (1906) là tác giả đã đóng góp rất lớn trong phân loại và sắp xếp hệ thống nhóm cua.452 loài trong nhóm cua (Brachyura) đã đƣợc định tên trên toàn thế giới và 4.453 loài thuộc nhóm tôm (các nhóm phân loại còn lại của bộ Decapoda trừ thứ bộ Brachyura), thì tổng số loài thuộc nhóm tôm cao hơn số loài thuộc nhóm cua đã đƣợc định tên. Đến năm 2014, trên thế giới đã ghi nhận 14.756 loài Giáp xác mƣời chân thuộc 2. Trong đó, nhóm cua (Brachyura) có 6. Đối với môi trƣờng nƣớc ngọt, nghiên cứu của Martin và Davis (2001) đã thống kê hơn 1.

Đây là những loài sống hoàn toàn ở nƣớc ngọt hoặc một phần trên cạn. Những loài cua nƣớc ngọt thuộc 8 họ Pseudothelphusidae và Trichodactylidae (Mê-xi-cô, Trung và Nam Mỹ), Potamonautidae (Châu Phi và 3 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] quần đảo Ma-đa-gát-ca), Deckeniidae và Platythelphusidae (Đông Phi), Potamidae (Bắc Phi, miền nam Châu Âu, Châu Á), Gecarcinucidae (quần đảo Sy-che-ly thuộc Châu Á) và Parathelphusidae (Châu Á, Châu Úc) [65]. Nghiên cứu của Yeo và cộng sự (2008) cũng đã thống kê đƣợc 1.476 loài cua nƣớc ngọt, thuộc 14 họ trên thế giới (trừ khu vực Nam Cực).306 loài sống trong môi trƣờng nƣớc ngọt thuộc 8 họ là Pseudothelphusidae, Trichodactylidae, Potamonautidae, Deckeniidae, Platythelphusidae, Potamidae, Gecarcinucidae và Parathelphusidae [84]. Nghiên cứu của De Grave và cộng sự (2008) đã thống kê có 655 loài tôm nƣớc ngọt.

Trong số các họ tôm nƣớc ngọt, hai họ Tôm riu (Atyidae) có số loài nhiều nhất với 359 loài. Họ Tôm càng (Palaemonidae) có các giống phổ biến nhƣ Macrobrachium, Palaemon, Exopalaemon, Palaemonetes [53]. Đối với môi trƣờng nƣớc lợ, mặn, nghiên cứu của De Grave và cộng sự (2008) đã thống kê có khoảng 1.800 loài tôm thuộc thứ bộ Caridea thuộc 31 họ [53]. Nghiên cứu của Dorji (2014) ƣớc tính trên thế giới có khoảng và 5.500 loài cua (Brachyura) với 7.200 loài thuộc nhóm tôm (các nhóm phân loại còn lại của bộ Decapoda trừ thứ bộ Brachyura) [56].

Một số nghiên cứu về bộ Giáp xác mƣời chân (Decapoda) tại một số vùng trên thế giới có thể kể đến nghiên cứu của Abele và Kim (1986) đã xác định tại vùng biển Flo-ri-da có 724 loài. Trong đó, nhóm tôm ghi nhận 377 loài thuộc 39 họ; nhóm cua (Brachyura) ghi nhận 347 loài thuộc 24 họ [38]. Nghiên cứu của Chan (2010) về nhóm tôm bò (Macrura Reptantia) đã thống kê đƣợc 248 loài (với 4 phân loài) thuộc 55 giống, 6 họ thuộc các nhóm Astacidea, Glypheidea, Achelata và Polychelida [47]. Nghiên cứu của Boschi (2000) đã thống kê ở khu vực biển ven bờ Châu Mỹ có 1.086 loài, thuộc 311 giống, 40 họ.

Kết quả nghiên cứu về phân bố số lƣợng loài của nhóm cua (Brachyura) tại khu vực nghiên cứu cho thấy tính đa dạng cao hơn trong vùng nhiệt đới và giảm dần về phía vùng vĩ độ cao [42]. Nghiên cứu về hệ thống phân loại, đối với bậc phân loại cao hơn của Decapoda, hiện tại vẫn tồn tại hai quan điểm. Thứ nhất là quan điểm cho rằng Crustacea ở bậc taxon lớp (Class) nhƣ các nghiên cứu của Taylor (1982), Jose và 4 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] cộng sự (2013) [61, 76]. Thứ hai là quan điểm về hệ thống học đã xếp Crustacea ở taxon phân ngành (Sub Phylum Crustacea) của ngành Chân khớp (Arthropoda) nhƣ các nghiên cứu của Thorp and Covich (1991), Martin và Davis (2001), Anyong và cộng sự (2011) [39, 65, 78].

Theo đánh giá của các nghiên cứu thì xu thế hiện nay là đƣa Crustacea ở mức phân ngành (Sub Phylum Crustacea) có xu hƣớng đƣợc sử dụng trong các nghiên cứu về phân loại học và hệ thống học nhiều hơn. Đối với hệ thống phân loại học dƣới bộ Decapoda, theo hệ thống phân loại trƣớc đây, Boas (1880) đã chia bộ Giáp xác mƣời chân (Decapoda) thành hai phân bộ (Suborder) Natantia (tôm) và Reptantia (cua). Hệ thống này đƣợc hầu hết các tác giả thừa nhận sau đó, chỉ thay đổi ít nhiều về các thành phần của nhóm Natantia. Năm 1963, Burkenroad chia lại bộ Giáp xác mƣời chân thành 2 phân bộ mới: Dendrobranchiata (= Penaeidea) và Pleocyemata là nhóm bao gồm các loài còn lại bộ Decapoda.

Pleocyemata đƣợc phân thành 2 thứ bộ (Infraorder) Natantia và Reptantia. Dựa trên các hệ thống cũ, Burkenroad (1981) phân chia lại bộ Giáp xác mƣời chân thành 4 phân bộ: Dendrobranchiata (= Penaeidea), Stenopodidea, Caridea và Reptantia. Cách phân chia khác là chia bộ Decapoda thành 3 phân bộ: Dendrobranchiata (= Penaeidea), Natantia (bao gồm các nhóm tôm khác ngoài Penaeidea) và Reptantia (Cua) [27]. Đến năm 2001, nghiên cứu của Martin và Davis đã đƣa ra cập nhật về phân loại học nhóm giáp xác dựa trên những phân loại học, hệ thống học trƣớc đó của các tác giả khác, đồng thời nghiên cứu xét đến vấn đề phân loại học dựa trên sinh học phân tử đã cho rằng bộ Giáp xác mƣời chân (Decapoda) đƣợc chia thành 2 phân bộ là Dendrobranchiata và Pleocyemata.

Nhƣ vậy, quan điểm của Martin và Davis (2001) trùng với quan điểm của Burkenroad (1963). Tuy nhiên, điểm khác là Pleocyemata đƣợc phân thành 7 thứ bộ (Infraorder) là Stenopodidea, Caridea, Astacidea, Thalassinidea, Palinura, Anomura, Brachyura [65]. Đến năm 2009, nghiên cứu của De Grave và cộng sự đã đƣa ra cập nhật về phân loại bộ Giáp xác mƣời chân (Decapoda), ƣớc tính bao gồm 14.756 loài còn sống và 2. Nghiên cứu này cũng căn cứ trên nghiên cứu của 5 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Martin và Davis (2001) nhƣng có bổ sung các loài mới đƣợc phát hiện và loài hóa thạch cũng nhƣ chi tiết hơn về phân loại.

Cụ thể, nghiên cứu này vẫn tuân thủ chia bộ Giáp xác mƣời chân (Decapoda) thành 2 phân bộ là Dendrobranchiata và Pleocyemata. Trong đó, phân bộ Pleocyemata có 10 thứ bộ (Infraorder) là Stenopodidea, Caridea, Astacidea, Glypheidea (một số loài hóa là hóa thạch), Axiidea, Gebiidea, Achelata, Polychelida (một số loài hóa là hóa thạch), Anomura, Brachyura [54]. Nhƣ vậy có thể thấy, các nghiên cứu về phân loại học, hệ thống học của bộ Giáp xác mƣời chân (Decapoda) vẫn chƣa thống nhất giữa các quan điểm khác nhau và vẫn tồn tại phƣơng pháp phân loại khác nhau. Nghiên cứu về địa động vật học, đặc tính phân bố thƣờng đƣợc áp dụng cho một khu vực cụ thể, có thể nhỏ nhƣ một con suối hoặc một khu vực rộng lớn hơn rất nhiều nhƣ vùng, vùng biển, châu lục và thƣờng đƣợc nghiên cứu đồng thời với đa dạng loài hay phân loại học.

Ví dụ, nghiên cứu của Sokolov (2006) tại khu vực biển Euro - Asiatic đã xác định tổng số 101 loài Giáp xác mƣời chân. Khu hệ Giáp xác mƣời chân tại đây bao gồm các loài cận nhiệt đới, ôn đới phía Bắc, hàn đới phía Bắc và các loài Bắc Cực. Tỷ lệ các loài Bắc cực trong khu hệ động vật Giáp xác mƣời chân tăng từ biển Na Uy đến biển Đông-Siberia. Cụ thể từ 9,7 đến 68,8% và sau đó giảm mạnh xuống 12,1% ở phần phía nam của Biển Chuc-chi.