Nghiên Cứu Phát Triển Du Lịch Sinh Thái Tại Vườn Quốc Gia Ba Vì

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu đánh giá thực trạng và đề xuất giải pháp nhằm phát triển du lịch sinh thái bền vững cho vườn quốc, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất biện

• Tác giả: Đinh Thế Dương
• Người hướng dẫn: TS. Bùi Xuân Dũng
• Trường học: Đại học Lâm nghiệp
• Chuyên ngành: Quản lý tài nguyên và Môi trường
• Đề tài: Nghiên Cứu Phát Triển Du Lịch Sinh Thái Tại Vườn Quốc Gia Ba Vì
• Loại tài liệu: luận văn tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• Trang phụ bìa
• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC HÌNH, SƠ ĐỒ, BIỂU ĐỒ
• ĐẶT VẤN ĐỀ
• 1. Chương 1: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Khái niệm về du lịch sinh thái
• 1.2. Những đặc điểm, đặc trưng của du lịch sinh thái
• 1.3. Những điều kiện cần thiết để phát triển du lịch sinh thái
• 1.4. Các nguyên tắc cơ bản của du lịch sinh thái
• 1.5. Du lịch sinh thái bền vững
• 1.6. Những nghiên cứu về du lịch sinh thái
• 1.6.1. Những nghiên cứu du lịch sinh thái trên thế giới
• 1.6.2. Những nghiên cứu du lịch sinh thái trong nước
• 2. Chương 2: MỤC TIÊU - ĐỐI TƯỢNG - NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Mục tiêu nghiên cứu
• 2.1.1. Mục tiêu tổng quát
• 2.1.2. Mục tiêu cụ thể
• 2.2. Đối tượng, phạm vi nghiên cứu
• 2.2.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.2.2. Phạm vi nghiên cứu
• 2.3. Nội dung nghiên cứu
• 2.4. Phương pháp nghiên cứu
• 2.4.1. Nghiên cứu hoạt động phát triển du lịch sinh thái của VQG
• 2.4.2. Đánh giá hiệu quả hoạt động du lịch sinh thái của VQG
• 2.4.3. Đánh giá tiềm năng phát triển du lịch sinh thái của VQG
• 2.4.4. Đề xuất được một số giải pháp nhằm phát triển bền vững du lịch sinh thái cho VQG Ba Vì
• 3. Chương 3: ĐIỀU KIỆN CƠ BẢN KHU VỰC NGHIÊN CỨU
• 3.1. Điều kiện tự nhiên khu vực nghiên cứu
• 3.1.1. Vị trí địa lý
• 3.1.2. Địa hình - địa thế
• 3.1.3. Địa chất thổ nhưỡng
• 3.1.4. Đặc điểm khí hậu thuỷ văn
• 3.1.5. Các yếu tố khác cần lưu ý
• 3.1.6. Tài nguyên rừng
• 3.2. Điều kiện kinh tế - xã hội
• 4. Chương 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. Đặc điểm hoạt động du lịch sinh thái của VQG Ba Vì
• 4.1.1. Cơ chế hoạt động và mô hình quản lý của VQG Ba Vì
• 4.1.2. Hoạt động khai thác các tuyến du lịch của VQG Ba Vì
• 4.2. Đánh giá hoạt động du lịch sinh thái của VQG Ba Vì
• 4.2.1. Hiệu quả kinh tế
• 4.2.2. Hiệu quả xã hội
• 4.2.3. Đánh giá tác động môi trường
• 4.3. Đánh giá tiềm năng phát triển du lịch sinh thái của VQG
• 4.3.1. Thách thức (T)
• 4.4. Đề xuất các giải pháp quản lý hoạt động du lịch sinh thái theo hướng phát triển DLST bền vững
• 4.4.1. Thiết kế những loại hình du lịch mới
• 4.4.2. Gia tăng phúc lợi kinh tế cho cộng đồng địa phương
• 4.4.3. Sự tham gia của cộng đồng địa phương
• 4.4.4. Bảo vệ môi trường sinh thái tự nhiên
• 4.4.5. Tăng cường vai trò, trách nhiệm của các bên tham gia du lịch
• KẾT LUẬN – TỒN TẠI – KHUYẾN NGHỊ
• Đối với vườn quốc gia Ba Vì
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Nghiên Cứu Du Lịch Sinh Thái Tại Vườn Quốc Gia Ba Vì

Du lịch sinh thái tại Vườn Quốc Gia Ba Vì đang trở thành một xu hướng phát triển mạnh mẽ. Nơi đây không chỉ nổi bật với cảnh quan thiên nhiên hùng vĩ mà còn là nơi bảo tồn đa dạng sinh học quý giá. Nghiên cứu này nhằm mục đích đánh giá thực trạng và đề xuất giải pháp phát triển bền vững cho loại hình du lịch này.

1.1. Khái Niệm Du Lịch Sinh Thái Là Gì

Du lịch sinh thái là loại hình du lịch dựa vào thiên nhiên, kết hợp với giáo dục môi trường và bảo tồn đa dạng sinh học. Nó không chỉ mang lại lợi ích kinh tế mà còn nâng cao nhận thức về bảo vệ môi trường.

1.2. Đặc Điểm Nổi Bật Của Vườn Quốc Gia Ba Vì

Vườn Quốc Gia Ba Vì có hệ sinh thái phong phú với nhiều loài động thực vật quý hiếm. Đây là điều kiện thuận lợi để phát triển du lịch sinh thái, thu hút du khách đến khám phá và trải nghiệm.

II. Thách Thức Trong Phát Triển Du Lịch Sinh Thái Tại Ba Vì

Mặc dù có nhiều tiềm năng, nhưng việc phát triển du lịch sinh thái tại Vườn Quốc Gia Ba Vì vẫn gặp nhiều thách thức. Các vấn đề như ô nhiễm môi trường, quản lý tài nguyên kém và thiếu sự tham gia của cộng đồng địa phương đang cản trở sự phát triển bền vững.

2.1. Ô Nhiễm Môi Trường Tại Vườn Quốc Gia

Hoạt động du lịch không kiểm soát có thể dẫn đến ô nhiễm môi trường, ảnh hưởng đến hệ sinh thái và sức khỏe của cộng đồng. Cần có các biện pháp quản lý hiệu quả để giảm thiểu tác động này.

2.2. Thiếu Sự Tham Gia Của Cộng Đồng Địa Phương

Cộng đồng địa phương chưa được tham gia đầy đủ vào các hoạt động du lịch, dẫn đến việc thiếu sự hỗ trợ và bảo vệ tài nguyên thiên nhiên. Sự tham gia của họ là rất quan trọng để phát triển bền vững.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Phát Triển Du Lịch Sinh Thái

Nghiên cứu này sử dụng các phương pháp phân tích định tính và định lượng để đánh giá thực trạng du lịch sinh thái tại Vườn Quốc Gia Ba Vì. Các dữ liệu thu thập từ khảo sát, phỏng vấn và tài liệu liên quan sẽ được phân tích để đưa ra các giải pháp khả thi.

3.1. Phân Tích SWOT Đối Với Du Lịch Sinh Thái

Phân tích SWOT giúp xác định điểm mạnh, điểm yếu, cơ hội và thách thức trong phát triển du lịch sinh thái tại Vườn Quốc Gia Ba Vì. Điều này sẽ hỗ trợ trong việc xây dựng chiến lược phát triển hiệu quả.

3.2. Khảo Sát Ý Kiến Của Du Khách

Khảo sát ý kiến của du khách sẽ cung cấp thông tin quý giá về nhu cầu và mong muốn của họ, từ đó giúp điều chỉnh các dịch vụ du lịch cho phù hợp hơn.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Của Nghiên Cứu Du Lịch Sinh Thái

Kết quả nghiên cứu sẽ được áp dụng để phát triển các chương trình du lịch sinh thái bền vững tại Vườn Quốc Gia Ba Vì. Các giải pháp đề xuất sẽ giúp nâng cao chất lượng dịch vụ và bảo tồn tài nguyên thiên nhiên.

4.1. Phát Triển Các Chương Trình Du Lịch Bền Vững

Các chương trình du lịch bền vững sẽ được thiết kế để thu hút du khách, đồng thời bảo vệ môi trường và nâng cao nhận thức cộng đồng về bảo tồn thiên nhiên.

4.2. Tăng Cường Giáo Dục Môi Trường

Giáo dục môi trường cho du khách và cộng đồng địa phương là rất quan trọng. Các hoạt động giáo dục sẽ giúp nâng cao nhận thức và trách nhiệm bảo vệ môi trường.

V. Kết Luận Về Tương Lai Của Du Lịch Sinh Thái Tại Ba Vì

Du lịch sinh thái tại Vườn Quốc Gia Ba Vì có tiềm năng lớn để phát triển bền vững. Tuy nhiên, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các bên liên quan để đảm bảo rằng các hoạt động du lịch không gây hại đến môi trường và cộng đồng địa phương.

5.1. Tầm Quan Trọng Của Bảo Tồn Thiên Nhiên

Bảo tồn thiên nhiên là yếu tố then chốt trong phát triển du lịch sinh thái. Cần có các chính sách bảo vệ tài nguyên thiên nhiên hiệu quả để duy trì sự hấp dẫn của Vườn Quốc Gia Ba Vì.

5.2. Hướng Đi Tương Lai Cho Du Lịch Sinh Thái

Hướng đi tương lai cho du lịch sinh thái tại Ba Vì cần tập trung vào phát triển bền vững, kết hợp giữa bảo tồn và phát triển kinh tế, nhằm mang lại lợi ích cho cả cộng đồng và du khách.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Vườn quốc gia Ba Vì quản lý tổng diện tích 10.814,6 ha đất lâm nghiệp, sở hữu tỷ lệ che phủ rừng đạt 75,7% (tương đương 8.188,0 ha) và chỉ cách trung tâm thủ đô Hà Nội khoảng 50 km. Nằm trên địa giới hành chính của 16 xã thuộc 5 huyện giáp ranh giữa Hà Nội và Hòa Bình, khu vực này sở hữu hệ sinh thái rừng nhiệt đới và á nhiệt đới phong phú với 1.209 loài thực vật bậc cao và 342 loài động vật rừng. Trong bối cảnh du lịch được định hướng trở thành ngành kinh tế mũi nhọn, hoạt động khai thác du lịch sinh thái tại Vườn quốc gia Ba Vì giai đoạn 2005 - 2014 đã ghi nhận mức tăng trưởng liên tục về lượng khách. Tuy nhiên, việc phát triển vẫn mang nặng tính tự phát, tập trung thuần túy vào khai thác thương mại ngắn hạn mà chưa đồng bộ với công tác bảo tồn đa dạng sinh học và phát triển sinh kế bền vững cho cộng đồng vùng đệm.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của luận văn là giải quyết mâu thuẫn giữa gia tăng áp lực du lịch và yêu cầu bảo vệ nghiêm ngặt tài nguyên rừng đặc dụng. Mục tiêu cụ thể bao gồm: phân tích thực trạng tổ chức khai thác 5 tuyến du lịch sinh thái; đánh giá toàn diện hiệu quả kinh tế, xã hội và môi trường giai đoạn 2005 - 2014; đo lường mức độ sẵn lòng chi trả của du khách cho bảo tồn; xác định các xung đột sinh thái qua ma trận tác động; từ đó đề xuất hệ thống giải pháp quản lý đồng bộ theo định hướng phát triển bền vững. Nghiên cứu mang ý nghĩa khoa học và thực tiễn sâu sắc, cung cấp bộ dữ liệu thực chứng và cơ sở hoạch định chính sách giúp Ban quản lý Vườn quốc gia Ba Vì cân bằng mục tiêu kinh tế - xã hội và bảo tồn nguyên vẹn 4.195,5 ha rừng tự nhiên quý giá.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng lý thuyết phát triển du lịch sinh thái dựa trên định nghĩa nền tảng của Hector Ceballos-Lascurain (1987) kết hợp khung nguyên tắc quản trị của Tổ chức Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế (IUCN) và Tổng cục Du lịch Việt Nam. Du lịch sinh thái được xác định là loại hình du lịch có trách nhiệm tại các vùng tự nhiên còn tương đối hoang sơ, gắn liền với mục tiêu bảo tồn đa dạng sinh học, giáo dục môi trường và nâng cao phúc lợi kinh tế cho cộng đồng bản địa.

Bên cạnh đó, nghiên cứu tích hợp lý thuyết sức chứa du lịch (Carrying Capacity) trên 5 khía cạnh cốt lõi: sức chứa vật lý (không gian tiếp nhận tối đa), sức chứa sinh học (ngưỡng chịu tải của hệ sinh thái trước khi suy thoái), sức chứa tâm lý (mức độ hài lòng của du khách trước sự đông đúc), sức chứa xã hội (ngưỡng dung nạp văn hóa của người dân bản địa) và sức chứa quản lý (năng lực kiểm soát của bộ máy điều hành). Để lượng hóa giá trị tài nguyên, tác giả áp dụng lý thuyết định giá ngẫu nhiên (Contingent Valuation Method - CVM) và mức sẵn lòng chi trả (Willingness to Pay - WTP) theo mô hình của các học giả quốc tế, nhằm xây dựng cơ chế phân biệt giá dịch vụ du lịch phục vụ tái đầu tư bảo tồn.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu nghiên cứu kết hợp chặt chẽ giữa số liệu thứ cấp chuỗi thời gian 10 năm (2005 - 2014) thu thập từ Ban quản lý Vườn quốc gia Ba Vì, UBND huyện Ba Vì và dữ liệu sơ cấp điều tra thực địa. Quá trình khảo sát thực địa được tổ chức thành 2 giai đoạn: đợt 1 từ ngày 01/05/2015 đến 01/06/2015 và đợt 2 từ ngày 02/06/2015 đến 15/07/2015.

Cỡ mẫu điều tra xã hội học bao gồm 110 khách du lịch và 100 hộ dân sinh sống tại các xã vùng đệm, cùng đội ngũ cán bộ quản lý thuộc 7 phòng ban, trung tâm chuyên trách của Vườn. Phương pháp chọn mẫu ngẫu nhiên phân tầng kết hợp phỏng vấn sâu được áp dụng để đảm bảo tính đại diện cao về cơ cấu độ tuổi, trình độ học vấn, mức thu nhập và dân tộc học (đặc biệt là cộng đồng người Mường chiếm 77,3% và người Dao chiếm 2,15%). Trên thực địa, tác giả thiết lập khảo sát tại 5 tuyến du lịch sinh thái chính, mỗi tuyến bố trí 3 điểm quan trắc đo lường lưu lượng khách, độ dốc địa hình, hiện trạng hạ tầng và lượng chất thải phát sinh.

Các phương pháp phân tích chuyên sâu được lựa chọn bao gồm:

• Phân tích tương quan kinh tế bằng công cụ phần mềm chuyên dụng nhằm đánh giá mối quan hệ giữa biến động lượng khách nội địa, khách quốc tế và doanh thu dịch vụ du lịch qua các mùa.
• Phương pháp Ma trận đánh giá tác động môi trường (Activity Impact Matrix - AIM) với thang đo định lượng từ -3 đến +3, được lựa chọn nhằm nhận diện chính xác các tổn thương sinh thái tại từng điểm dừng chân.
• Phương pháp phân tích ma trận điểm mạnh, điểm yếu, cơ hội, thách thức (SWOT) kết hợp 4 nhóm chiến lược S/O, W/O, S/T, W/T, cung cấp căn cứ khoa học vững chắc để xây dựng các giải pháp quản lý có tính khả thi cao.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Phân tích hiện trạng tài nguyên cho thấy Vườn quốc gia Ba Vì sở hữu tiềm năng đa dạng sinh học đặc biệt phong phú với 10.814,6 ha diện tích tự nhiên, trong đó diện tích có rừng đạt 8.188,0 ha. Cấu trúc rừng bao gồm 4.195,5 ha rừng tự nhiên (chiếm 51,2% diện tích đất có rừng) với gần 1.000 ha rừng nguyên sinh hầu như chưa bị tác động tiêu cực, cùng 3.992,3 ha rừng trồng. Hệ thực vật ghi nhận 1.209 loài thực vật bậc cao thuộc 633 chi và 157 họ, trong đó có 36 loài quý hiếm, 49 loài đặc hữu và 668 loài cây dược liệu có giá trị kinh tế cao. Hệ động vật ghi nhận 342 loài thuộc các lớp thú (63 loài), chim (191 loài), bò sát (61 loài) và lưỡng cư (27 loài), bảo tồn nhiều nguồn gen nguy cấp như Gà lôi trắng, Báo gấm, Cu li lớn và Gấu ngựa.

+-------------------------------------------------------------------------+
|                  CƠ CẤU ĐẤT ĐAI VƯỜN QUỐC GIA BA VÌ                     |
|  [Rừng tự nhiên: 51,2%]  [Rừng trồng: 48,8%]  (Tổng có rừng: 8.188,0 ha) |
|  [Đất chưa có rừng: 2.386,7 ha (22,1%)]  [Đất khác: 240,1 ha (2,2%)]    |
+-------------------------------------------------------------------------+

Về hiệu quả kinh tế và phân bố không gian du lịch giai đoạn 2005 - 2014, lượng khách du lịch và doanh thu có xu hướng tăng trưởng nhưng thể hiện tính mùa vụ sâu sắc. Doanh thu và lượng khách trong 6 tháng đầu năm luôn chiếm trên 65% tổng dung lượng cả năm do trùng vào mùa lễ hội du xuân tâm linh. Có sự mất cân đối nghiêm trọng giữa các tuyến điểm: Tuyến 1 (Cốt 400m - Đỉnh Vua - Đền Thượng) và Tuyến 5 (Liên kết vùng phụ cận như Ao Vua, Khoang Xanh, Làng cổ Đường Lâm) thu hút trên 80% tổng lượt du khách. Ngược lại, Tuyến 2 (Khu phế tích nhà tù Pháp), Tuyến 3 (Di tích cách mạng cốt 600m - 700m) và Tuyến 4 (Rừng Bách Xanh cổ thụ) hầu như không thu hút được du khách, chiếm chưa đầy 20% lượng khách dù sở hữu giá trị sinh thái và lịch sử vượt trội.

Về phương diện xã hội và sinh kế cộng đồng, vùng đệm gồm 16 xã có tổng diện tích trên 40.000 ha với 51.568 người trong độ tuổi lao động. Cơ cấu kinh tế thuần nông chiếm tỷ trọng áp đảo với 46.562 lao động nông nghiệp (chiếm 90,3%), trong khi lao động dịch vụ du lịch chỉ có 497 người (chiếm chưa đầy 1%). Tỷ lệ hộ nghèo bình quân toàn vùng đệm là 10,31% (với 2.121 hộ nghèo), trong đó xã Khánh Thượng có tỷ lệ hộ nghèo cao nhất lên tới 19,6%. Mặc dù Vườn đã triển khai giao khoán bảo vệ 3.350 ha rừng cho 97 hộ dân theo các chương trình lâm nghiệp, mức thu nhập bình quân của người dân chỉ đạt từ 3,6 triệu đến 6,0 triệu đồng/người/năm, cho thấy du lịch sinh thái chưa tạo ra sự chuyển dịch cơ cấu sinh kế đáng kể.

Đánh giá tác động môi trường qua ma trận AIM chỉ ra rằng hoạt động du lịch tập trung cường độ cao tại cốt 400m và đỉnh Vua đã gây xói mòn đất, ô nhiễm tiếng ồn và gia tăng lượng rác thải rắn sinh hoạt ven đường mòn. Tuy nhiên, kết quả điều tra mức sẵn lòng chi trả (WTP) mang lại tín hiệu rất khả quan: có trên 70% trong tổng số 110 du khách được phỏng vấn khẳng định sẵn lòng trả thêm mức phí từ 5.000 đồng đến 10.000 đồng/vé vào cửa nếu nguồn thu này được cam kết tái đầu tư minh bạch cho công tác dọn dẹp môi trường và bảo tồn đa dạng sinh học.

Thảo luận kết quả

Sự mất cân đối về doanh thu và phân bố luồng khách xuất phát từ nguyên nhân hạ tầng du lịch nghèo nàn, thiếu các biển chỉ dẫn diễn giải môi trường và sản phẩm du lịch đơn điệu, chủ yếu dựa vào du lịch tâm linh truyền thống. Nguồn nhân lực của Trung tâm Du lịch sinh thái và Giáo dục môi trường còn mỏng, thiếu đội ngũ hướng dẫn viên được đào tạo bài bản về sinh thái học rừng để tổ chức các tour chuyên đề.

Khi đối chiếu với các công trình nghiên cứu của các học giả quốc tế tại Vườn quốc gia Redang Island (Malaysia) và Vườn quốc gia Taroko (Đài Loan), kết quả nghiên cứu tại Ba Vì khẳng định quy luật: nếu thiếu cơ chế điều tiết lợi ích kinh tế công bằng cho cộng đồng dân tộc bản địa (đặc biệt là 77,3% người Mường), xung đột giữa bảo tồn và sinh kế sẽ ngày càng gay gắt, thúc đẩy hành vi khai thác lâm sản phụ và săn bắt trái phép. Đồng thời, việc áp dụng mức giá vé đồng loạt hiện hành đang gây thất thoát nguồn thu tiềm năng, tương tự kết luận của các nghiên cứu tại Vườn quốc gia Taman Negara và Costa Rica.

Để trực quan hóa các kết quả nghiên cứu, dữ liệu trong luận văn được thể hiện qua các bảng ma trận tác động môi trường đa chiều, biểu đồ phân tích tương quan tuyến tính giữa doanh thu và lưu lượng khách nội địa/quốc tế theo từng quý, cùng sơ đồ chuỗi giá trị phân phối lợi ích kinh tế giữa các bên tham gia hoạt động du lịch.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm phát triển du lịch sinh thái bền vững tại Vườn quốc gia Ba Vì giai đoạn 2016 - 2020 và tầm nhìn đến năm 2025, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp trọng tâm:

1. Đa dạng hóa và tái cơ cấu các sản phẩm du lịch chuyên đề: Khẩn trương nâng cấp hạ tầng đường mòn sinh thái, lắp đặt 50 bảng diễn giải môi trường đa ngữ dọc Tuyến 4 (Rừng Bách Xanh cổ thụ) và Tuyến 2 (Khu phế tích lịch sử). Thiết kế các tour du lịch giáo dục môi trường cho học sinh, sinh viên và tour nghiên cứu cây thuốc Nam kết hợp tri thức bản địa của người Dao, người Mường. Mục tiêu hành động: gia tăng tỷ trọng khách tham quan các tuyến sinh thái chuyên sâu từ mức dưới 20% hiện nay lên 35 - 40% vào năm 2020. Chủ thể thực hiện: Ban quản lý Vườn quốc gia Ba Vì chủ trì phối hợp với các doanh nghiệp lữ hành chuyên nghiệp.

2. Gia tăng phúc lợi kinh tế và trao quyền cho cộng đồng địa phương: Mở rộng diện tích giao khoán bảo vệ rừng từ 3.350 ha lên 6.000 ha, nâng số lượng hộ dân tham gia lên 200 - 300 hộ. Tổ chức các lớp đào tạo kỹ năng du lịch cộng đồng (homestay, ẩm thực truyền thống, hướng dẫn viên địa phương), phấn đấu nâng tỷ lệ lao động dịch vụ du lịch tại 16 xã vùng đệm từ dưới 1% lên 10 - 15%, giúp nâng mức thu nhập bình quân của người dân tham gia chuỗi dịch vụ lên 12 - 15 triệu đồng/người/năm trước năm 2020. Chủ thể thực hiện: UBND huyện Ba Vì phối hợp với Trung tâm Du lịch sinh thái và Giáo dục môi trường.

3. Tái cấu trúc cơ chế tài chính và kiểm soát sức chứa sinh thái: Áp dụng chính sách phân biệt giá vé vào cổng, điều chỉnh tăng thêm 5.000 - 10.000 đồng/vé đối với khách tham quan phổ thông dựa trên kết quả khảo sát mức sẵn lòng chi trả (WTP). Thành lập Quỹ phát triển du lịch sinh thái và bảo tồn đa dạng sinh học, trích tối thiểu 25 - 30% tổng doanh thu bán vé hàng năm để tái đầu tư thu gom, xử lý triệt để chất thải rắn, phấn đấu giảm 40% lượng rác thải tồn đọng tại các điểm cao trên cốt 400m. Chủ thể thực hiện: Phòng Tài chính - Kế toán Vườn quốc gia Ba Vì.

4. Tăng cường thể chế quản lý liên ngành và liên kết vùng: Xây dựng quy chế phối hợp đồng bộ giữa Ban quản lý Vườn quốc gia Ba Vì với chính quyền 5 huyện (Ba Vì, Thạch Thất, Quốc Oai, Lương Sơn, Kỳ Sơn) và Sở Du lịch Hà Nội. Thiết lập hệ thống giám sát sức chứa sinh thái theo thời gian thực tại các cốt 400m, 600m và 1.100m, chủ động phân luồng khách vào các ngày cao điểm nhằm ngăn chặn nguy cơ vượt ngưỡng chịu tải sinh học. Chủ thể thực hiện: Ban Giám đốc Vườn quốc gia Ba Vì và UBND các huyện liên quan.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang giá trị học thuật và ứng dụng thực tiễn cao, đặc biệt phù hợp với 4 nhóm đối tượng:

• Ban quản lý các Vườn quốc gia và Khu bảo tồn thiên nhiên: Cung cấp khung phương pháp luận thực chứng về việc sử dụng Ma trận đánh giá tác động môi trường (AIM), kỹ thuật điều tra sức chứa và mô hình tổ chức các tuyến du lịch sinh thái gắn liền với quản lý rừng đặc dụng.
• Các nhà hoạch định chính sách và chính quyền địa phương vùng đệm: Cung cấp dữ liệu kinh tế - xã hội chi tiết về 16 xã bán sơn địa, làm cơ sở xây dựng các đề án giảm nghèo bền vững, chuyển đổi cơ cấu lao động từ thuần nông sang dịch vụ thông qua cơ chế giao khoán 3.350 ha rừng.
• Doanh nghiệp lữ hành và các nhà đầu tư du lịch sinh thái: Nắm bắt dữ liệu thị trường thực tế về hành vi du khách, nhu cầu trải nghiệm thiên nhiên và tiềm năng chưa khai thác của 5 tuyến du lịch, từ đó định hình các sản phẩm tour khám phá sinh thái và du lịch trách nhiệm có tính cạnh tranh cao.
• Giảng viên, học viên cao học và sinh viên các ngành Quản lý tài nguyên rừng, Môi trường và Du lịch học: Sử dụng làm tài liệu tham khảo chuẩn mực về phương pháp kết hợp phân tích chuỗi thời gian 10 năm, phân tích định lượng WTP và kỹ thuật xây dựng ma trận SWOT trong nghiên cứu khoa học lâm nghiệp ứng dụng.

Câu hỏi thường gặp

Luận văn sử dụng phương pháp nào để đo lường mức sẵn lòng chi trả (WTP) của du khách tại Vườn quốc gia Ba Vì?
Luận văn áp dụng phương pháp định giá ngẫu nhiên (CVM) kết hợp phát phiếu khảo sát trực tiếp 110 khách du lịch tại 5 tuyến điểm. Kết quả định lượng chỉ ra trên 70% du khách sẵn lòng trả thêm từ 5.000 đồng đến 10.000 đồng/vé, làm căn cứ thành lập quỹ tái đầu tư bảo tồn môi trường.

Thực trạng phân bố lưu lượng khách du lịch theo mùa vụ tại Vườn quốc gia Ba Vì diễn ra như thế nào?
Lưu lượng khách mang tính mùa vụ sâu sắc, tập trung trên 65% vào 6 tháng đầu năm nhờ các hoạt động du lịch văn hóa tâm linh tại Đền Thượng và Đền thờ Bác Hồ. Sáu tháng cuối năm lượng khách sụt giảm rõ rệt do khí hậu mưa nhiều (lượng mưa trên 2.500 mm/năm) và thiếu vắng các sản phẩm trải nghiệm mùa mưa.

Vườn quốc gia Ba Vì sở hữu những giá trị đa dạng sinh học nổi bật nào phục vụ phát triển du lịch sinh thái?
Khu vực bảo tồn 8.188,0 ha đất có rừng với 1.209 loài thực vật bậc cao (gồm 36 loài quý hiếm, 49 loài đặc hữu và 668 loài cây thuốc) cùng 342 loài động vật rừng. Nổi bật nhất là quần thể Rừng Bách Xanh cổ thụ trên núi đá và các loài động vật nguy cấp như Gà lôi trắng, Cu li lớn.

Mô hình giao khoán quản lý rừng đã mang lại hiệu quả ra sao cho cộng đồng dân cư 16 xã vùng đệm?
Vườn đã thực hiện giao khoán 3.350 ha rừng cho 97 hộ dân quản lý, góp phần hạn chế tình trạng xâm hại tài nguyên. Tuy nhiên, mức thu nhập của người dân chỉ đạt 3,6 - 6,0 triệu đồng/người/năm, đòi hỏi phải nhanh chóng lồng ghép các mô hình du lịch cộng đồng để cải thiện sinh kế.

Vì sao các tuyến du lịch sinh thái khám phá như cốt 600m - 700m và Rừng Bách Xanh chưa thu hút được khách?
Khảo sát thực địa cho thấy các tuyến này có độ dốc bình quân trên 35 độ, thiếu biển chỉ dẫn an toàn, thiếu trạm dừng chân đạt chuẩn và thiếu đội ngũ hướng dẫn viên chuyên trách diễn giải môi trường, dẫn đến tỷ lệ khách tham gia thực tế chỉ chiếm chưa đầy 20%.

Kết luận

• Luận văn đã đánh giá toàn diện bức tranh 10 năm phát triển du lịch sinh thái (2005 - 2014) trên 10.814,6 ha diện tích Vườn quốc gia Ba Vì, khẳng định vị thế trung tâm du lịch sinh thái trọng điểm của vùng Thủ đô.
• Xác lập cơ sở dữ liệu khoa học về tài nguyên đa dạng sinh học phong phú gồm 1.209 loài thực vật, 342 loài động vật và hiện trạng khai thác 5 tuyến du lịch sinh thái đặc thù.
• Chỉ rõ những điểm nghẽn mang tính cấu trúc: tính mùa vụ nặng nề (65% dồn vào đầu năm), sự phụ thuộc quá mức vào du lịch tâm linh, nguy cơ quá tải sinh thái tại cốt 400m và sự tham gia khiêm tốn của cộng đồng bản địa (chỉ 497 lao động làm du lịch).
• Chứng minh tính khả thi của việc điều chỉnh phí tham quan dựa trên dữ liệu thực chứng 70% du khách sẵn lòng trả thêm từ 5.000 đồng/vé để tạo nguồn lực tài chính bền vững cho bảo tồn.
• Đề xuất hệ thống 4 giải pháp chiến lược khả thi giai đoạn 2016 - 2020, kết hợp hài hòa giữa mục tiêu tăng trưởng kinh tế, bảo vệ nguyên vẹn 4.195,5 ha rừng tự nhiên và nâng cao sinh kế cho 16 xã vùng đệm.

Đóng góp khoa học then chốt của luận văn là đã hoàn thiện khung phương pháp luận tích hợp giữa công cụ kinh tế môi trường (CVM/WTP) và ma trận tổn thương sinh thái (AIM) trong quản lý rừng đặc dụng tại Việt Nam. Ban quản lý Vườn quốc gia Ba Vì và các cơ quan quản lý chuyên ngành cần sớm ứng dụng các khuyến nghị này vào quy hoạch phát triển du lịch sinh thái giai đoạn 2016 - 2020. Các nhà khoa học, nhà quản lý và doanh nghiệp lữ hành hãy tiếp cận toàn văn công trình nghiên cứu để cùng chung tay xây dựng mô hình phát triển du lịch sinh thái bền vững và có trách nhiệm.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Khái niệm về du lịch sinh thái Từ những năm đầu thế kỷ 19, khái niệm du lịch sinh thái xuất hiện với hàm ý mọi hoạt động du lịch có liên quan đến thiên nhiên như tắm biển, nghỉ mát, leo núi…đều gọi là du lịch sinh thái. Đến nay, khái niệm về du lịch sinh thái đã có sự phát triển với hàng chục cách hiểu khác nhau. Năm 1987, một định nghĩa hoàn chỉnh về du lịch sinh thái đã được Hector Ceballos - Lascurain lần đầu tiên đưa ra: Du lịch sinh thái là du lịch đến những khu vực tự nhiên còn ít bị thay đổi với những mục đích đặc biệt như: Nghiên cứu, tham quan với ý thức trân trọng thế giới hoang dã và những giá trị văn hoá được chấm phá.

Cùng với sự phát triển nhanh chóng của thực tiễn, nhận thức về khái niệm du lịch sinh thái cũng dần dần được hoàn thiện mà sự thay đổi quan trọng về nội dung của khái niệm này là từ chỗ coi du lịch sinh thái là loại hình du lịch ít tác động đến môi trường tự nhiên sang việc gắn trách nhiệm của du lịch sinh thái với môi trường, có tính giáo dục, đóng góp tích cực cho bảo tồn đa dạng sinh học, đồng thời đảm bảo lợi ích cho cộng đồng địa phương. Theo chương trình du lịch sinh thái của IUCN thì: Du lịch sinh thái là loại hình du lịch và tham quan có trách nhiệm với môi trường tại những vùng còn tương đối hoang sơ, để thưởng thức và hiểu biết thiên nhiên (có kèm theo các đặc trưng văn hoá - quá khứ cũng như hiện tại) có hỗ trợ đối với bảo tồn, giảm thiểu tác động từ du khách, đóng góp tích cực cho sự phát triển kinh tế - xã hội của nhân dân địa phương. Ở Việt Nam, tại cuộc hội thảo quốc gia bàn về: “Xây dựng chiến lược phát triển du lịch sinh thái ở Việt Nam” từ ngày 7 - 9/8/1999 Tổng cục Du lịch 4 Việt Nam, ESCAP, WWF, IUCN đã đưa ra định nghĩa về DLST ở Việt Nam, theo đó: Du lịch sinh thái là loại hình du lịch dựa vào thiên nhiên và văn hoá bản địa, gắn với giáo dục môi trường, có đóng góp cho nỗ lực bảo tồn và phát triển bền vững, với sự tham gia tích cực của cộng đồng địa phương. Năm 2006, Lê Huy Bá cũng đưa ra khái niệm về du lịch sinh thái “DLST là một loại hình du lịch lấy các hệ sinh thái đặc thù, tự nhiên làm đối tượng để phục vụ cho những khách du lịch yêu thiên nhiên, du ngoạn, thưởng thức những cảnh quan hay nghiên cứu về các hệ sinh thái.

Đó cũng là hình thức kết hợp chặt chẽ, hài hòa giữa phát triển kinh tế du lịch với giới thiệu về những cảnh đẹp của quốc gia cũng nhờ giáo dục tuyên truyền và bảo vệ, phát triền môi trường và tài nguyên thiên nhiên một cách bền vững”. Có thể hiểu DLST là du lịch có trách nhiệm với các khu thiên nhiên, là công cụ để bảo tồn môi trường và cải thiện phúc lợi cho nhân dân địa phương. Những đặc điểm, đặc trưng của du lịch sinh thái 1. Đặc điểm du lịch sinh thái Theo tổ chức du lịch thế giới, du lịch sinh thái có những đặc điểm cơ bản sau đây: Thứ nhất: Du lịch sinh thái bao gồm tất cả các loại hình du lịch dựa vào thiên nhiên, trong đó mục đích chính của khách du lịch là tham quan tìm hiểu về tự nhiên, tìm hiểu khám phá những giá trị văn hoá truyền thống ở các khu du lịch.

Thứ hai: Du lịch sinh thái bao gồm những hoạt động giáo dục, tuyên truyền về môi trường sinh thái. Thứ ba: Du lịch sinh thái hạn chế tối đa những tác động tiêu cực đến môi trường, văn hoá, xã hội. Thứ tư: Du lịch sinh thái hỗ trợ cho hoạt động bảo tồn tự nhiên thông qua việc tạo ra lợi ích kinh tế, tạo việc làm và thu nhập cho cộng đồng dân cư, 5 nâng cao nhận thức, hiểu biết về bảo tồn đa dạng sinh học và các giá trị tự nhiên khác cho du khách và người dân bản địa. Đặc trưng của du lịch sinh thái Đặc trưng thứ nhất: Du lịch sinh thái mang tính đa ngành Tính đa ngành của du lịch sinh thái thể hiện ở 2 góc độ sau: - Đối tượng được khai thác để phục vụ các hoạt động du lịch sinh thái là rất đa dạng và liên quan đến nhiều ngành, nhiều lĩnh vực như: cảnh quan tự nhiên, các giá trị lịch sử, văn hoá, cơ sở hạ tầng và các dịch vụ kèm theo.

- Du lịch sinh thái mang lại nguồn thu cho nhiều ngành kinh tế khác nhau thông qua các sản phẩm dịch vụ cung cấp cho khách du lịch (điện, nước, nông sản, hàng hoá…) Đặc trưng thứ 2: Thành phần tham gia du lịch sinh thái rất đa dạng Thực tế cho thấy có nhiều cá nhân, nhiều tổ chức chính phủ, phi chính phủ và cộng đồng tham gia các hoạt động du lịch sinh thái. Nhiều thành phần tham gia làm cho việc tổ chức, quản lý các hoạt động du lịch sinh thái phức tạp, đòi hỏi phải có sự kết hợp hài hoà giữa các thành phần với nhau. Đặc trưng thứ 3: Du lịch sinh thái hướng tới nhiều mục tiêu Du lịch sinh thái không chỉ nhằm mục đích thu lợi nhuận giống như các ngành kinh doanh khác mà còn nhằm góp phần bảo tồn thiên nhiên, các cảnh quan lịch sử - văn hoá, nâng cao chất lượng cuộc sống của du khách và những người tham gia các hoạt động du lịch, mở rộng sự giao lưu văn hoá, kinh tế và nâng cao nhận thức và trách nhiệm của cộng đồng về đa dạng sinh học, phát triển bền vững. Đặc trưng thứ 4: Du lịch sinh thái mang tính mùa vụ Các hoạt động du lịch sinh thái không phân bố đều trong năm mà tập trung với cường độ cao trong những khoảng thời gian nhất định trong năm: Các loại hình du lịch nghỉ biển, leo núi, tìm hiểu tập tính động vật (Quan sát 6 chim di cư, quan sát bướm, cá heo,.) theo mùa (theo tính chất khí hậu, mùa di cư, xuất hiện của động vật) thể hiện rất rõ tính mùa vụ.

Đặc trưng thứ 5: Du lịch sinh thái có tính liên vùng Các hoạt động du lịch sinh thái thường không chỉ diễn ra ở một địa phương, một khu vực mà có sự liên thông giữa các điểm du lịch trong một khu vực, các vùng và giữa các quốc gia với nhau. Đặc trưng thứ 6: Chi phí Du khách tham gia du lịch sinh thái nhằm hưởng thụ các sản phẩm du lịch chứ không phải với mục đích kiếm tiền. Họ sẵn sàng bỏ ra các khoản chi phí cho chuyến du lịch, nhắm khám phá cảnh quan thiên nhiên kỳ thú, môi trường hấp dẫn, bản sắc văn hoá bản địa độc đáo. Đặc trưng thứ 7: Xã hội hoá các hoạt động du lịch Du lịch sinh thái thu hút nhiều người, nhiều tổ chức kinh tế, xã hội, cộng đồng trực tiếp hoặc gián tiếp tham gia hoạt động du lịch.

Lợi ích do du lịch sinh thái mang lại được được xã hội hoá rộng rãi. Nhiều ngưòi, nhiều tổ chức, cộng đồng được hưởng lợi từ du lịch sinh thái. Đặc trưng thứ 8: Giáo dục nhận thức về môi trường Du lịch sinh thái giúp con người tiếp cận gần hơn nữa với các vùng tự nhiên và các khu bảo tồn, nơi có giá trị cao về đa dạng sinh học và nhạy cảm về môi trường. Qua các hoạt đông du lịch sinh thái, nhận thức của khách du lịch, của người dân, cộng đồng dân cư về đa dạng sinh học và môi trường được nâng cao.

Đặc trưng thứ 9: Bảo tồn các tài nguyên thiên nhiên và duy trì tính đa dạng sinh học Du lịch sinh thái bao gồm cả hoạt động giáo dục, nâng cao nhận thức và hình thành ý thức bảo vệ môi trường sinh thái cho khách du lịch, những người tham gia các hoạt động du lịch. Qua đó, thúc đẩy các hoạt động bảo vệ môi trường, tăng cường nguồn lực duy trì và bảo tồn đa dạng sinh học. 7 Đặc trưng thứ 10: Sự tham gia của cộng đồng địa phương Sự tham gia của cộng đồng là một đặc trưng cơ bản của du lịch sinh thái. Cộng đồng địa phương với tư cách là chủ sở hữu các nguồn tài nguyên thiên nhiên nên sự tham gia của cộng đồng vào du lịch sinh thái có ý nghĩa quan trọng.

Một mặt, sự tham gia của cộng đồng mang lại sự phong phú, đa dạng của du lịch sinh thái trên cơ sở phát huy các giá trị văn hoá, lịch sử của địa phương, mặt khác tăng thêm khả năng quản lý, bảo tồn các nguồn tài nguyên. Những điều kiện cần thiết để phát triển du lịch sinh thái Muốn phát triển du lịch sinh thái cần phải có những điều kiện sau đây: Tồn tại các hệ sinh thái có tính đa dạng sinh học cao Đây là một điều kiện quyết định để phát triển du lịch sinh thái, bởi vì du lịch sinh thái là một loại hình du lịch dựa vào thiên nhiên, chỉ có thể tồn tại và phát triển ở những nơi có các hệ sinh thái điển hình với tính đa dạng sinh học cao. Đa dạng sinh học là cơ sở tạo ra sự hấp dẫn đối với khách du lịch, nhờ đó du lịch sinh thái mới tồn tại và phát triển được. Có thể nói nếu không có sự đa dạng sinh học thì không thể có du lịch sinh thái.

Muốn du lịch sinh thái phát triển, cần phải có đội ngũ hướng dẫn viên du lịch, không chỉ nắm bắt được các kiến thức về du lịch mà còn có trình độ hiểu biết nhất định về các đặc điểm sinh thái tự nhiên và văn hoá ở địa phương. Họ có khả năng tuyên truyền, giải thích cho khách du lịch về văn hoá, lịch sử và đa dạng sinh học, góp phần nâng cao nhận thức cho du khách về môi trường và bảo tồn đa dạng sinh học. Du lịch sinh thái đòi hỏi những người quản lý, điều hành du lịch phải nắm vững và tôn trọng các nguyên tắc của du lịch sinh thái. Một mặt, các nhà quản lý, điều hành du lịch sinh thái quan tâm đến lợi nhuận do du lịch mang lại nhưng mặt khác họ phải quan tâm đến việc bảo tồn đa dạng sinh học thông qua 8 các hạot động thiết lập quan hệ hợp tác với nhà quản lý các khu bảo tồn thiên nhiên và cộng đồng địa phương nhằm mục đích đóng góp vào việc bảo vệ một cách lâu dài các giá trị thiên nhiên và văn hoá, cải thiện cuộc sống, nâng cao sự hiểu biết chung giữa người dân địa phương với khách du lịch.