CHƯƠNG I: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ PHÁT TRIỂN DU LỊCH CÓ TRÁCH NHIỆM 1. Tổng quan nghiên cứu 1. Các nghiên cứu liên quan đến du lịch có trách nhiệm Du lịch có trách nhiệm đang ngày càng được quan tâm và được các tác giả trong nước và ngoài nước nghiên cứu, đưa ra các quan điểm về loại hình du lịch này. Theo Saarinen, (2014) và Tichaawa, T.M, Samhere (2015): “Du lịch có trách nhiệm được coi là một chiến lược quản lý hoặc một công cụ quan trọng được áp dụng tại điểm đến du lịch để giảm thiểu tác động tiêu cực đến kinh tế, xã hội và môi trường cũng như tối đa hóa tác động tích cực đến phát triển du lịch.
Nó được xây dựng trên cùng một nền tảng là du lịch bền vững với mục tiêu thiết yếu xuyên suốt là tạo ra sự bền vững trong tình hình du lịch hiện tại và không ngừng phát triển du lịch trong thế hệ tương lai.” Khái niệm du lịch có trách nhiệm tập trung vào giảm thiểu sự can thiệp về môi trường tự nhiên, tôn trọng đa dạng văn hóa, tối đa hóa sự tham gia của người dân địa phương trong cung cấp dịch vụ du lịch và làm hài lòng khách du lịch (Weeden C. Theo Wheller: “Du lịch nên được phát triển bởi cộng đồng địa phương trong sự có kiểm soát và duy trì với những nhóm nhỏ du khách”. Cách tiếp cận này, lần lượt, đề cập đến du lịch thay thế, được đặc trưng bởi các hình thức khác nhau của quy mô nhỏ trong việc thực hiện chương trình du lịch. Khái niệm du lịch có trách nhiệm theo Cơ quan Môi trường và Du lịch Nam Phi (1996), là “Hoạt động Du lịch có trách nhiệm với môi trường thông qua việc sử dụng tài nguyên bền vững, có trách nhiệm với cộng đồng địa phương tham gia vào ngành công nghiệp du lịch, trách nhiệm đảm bảo an toàn, an ninh cho khách du lịch, và trách nhiệm với chính phủ, người lao động, người sử dụng lao động, và cộng đồng địa phương”.
Theo tuyên bố Cape Town 2002, cốt lõi của du lịch có trách nhiệm là các nguyên tắc du lịch bền vững như: - Sử dụng tối ưu các nguồn lực môi trường tạo nên thành tố chính cho phát triển du lịch, duy trì các tiến trình sinh thái thiết yếu và góp phần bảo tồn di sản tự nhiên và đa dạng sinh học. - Tôn trọng bản sắc văn hóa - xã hội của cộng đồng địa phương, bảo tồn các di sản sống/đã được xây dựng cũng như các giá trị truyền thống của hộ và nâng cao hiểu biết cũng như chấp nhận về nền văn hóa mới. 5 - Đảm bảo các lợi ích kinh tế khả thi, lâu dài được phân phối công bằng cho tất cả các đối tác, bao gồm tình trạng việc làm bền vững, cơ hội cải thiện thu nhập, các dịch vụ xã hội cho cộng đồng chủ nhà và góp phần giảm nghèo. Bên cạnh đó, theo giáo sư Harold Goodwin (2011) cho rằng: “Du lịch có trách nhiệm gắn với việc giải quyết các vấn đề cụ thể nảy sinh tại các địa điểm cụ thể như là kết quả của du lịch”.
Vậy du lịch có trách nhiệm cần gắn với các điểm du lịch cụ thể, các hành động cụ thể. Theo trung tâm Thông tin du lịch (Tổng cục du lịch Việt Nam): “Du lịch có trách nhiệm là một cách tiếp cận quản lý du lịch, nhằm tối đa hóa lợi ích kinh tế, xã hội, môi trường và giảm thiểu chi phí tới các điểm đến. Bản chất của loại hình du lịch này chứa đựng những đặc trưng của phát triển du lịch bền vững, tuy nhiên nó mang tính phổ quát, định hướng cao hơn, thậm chí điều chỉnh tất cả các loại hình du lịch khác nhằm hướng đến mục tiêu phát triển hài hòa ngành du lịch, đem lại bình đẳng cho tất cả chủ thể tham gia vào quá trình phát triển du lịch: đồng thời góp phần đáng kể trong việc hỗ trợ tạo dựng trong một môi trường lành mạnh.” Qua các quan điểm trên có thể thấy, du lịch có trách nhiệm là chiến lược quản lý, cách tiếp cận quản lý du lịch hay một công cụ quan trọng được áp dụng tại điểm đến du lịch để tạo ra một nơi tốt hơn để mọi người du lịch và sinh sống. Du lịch có trách nhiệm giúp góp phần tối đa hóa lợi ích kinh tế, tự nhiên, xã hội và văn hóa của du lịch, nhưng nhìn qua lăng kính trách nhiệm của các cá nhân và tổ chức.
Du lịch có trách nhiệm công nhận tác động của du lịch đến một điểm đến và tìm cách tối đa hóa các tác động tích cực và giảm thiểu các tác động tiêu cực. Du lịch có trách nhiệm nhằm mục đích thưởng thức văn hóa, phong tục, cung cấp ẩm thực và truyền thống của người dân địa phương một cách tôn trọng và luôn cố gắng đóng góp cho sự phát triển của du lịch có trách nhiệm và bền vững. Và theo khái niệm của H. Goodwin, du lịch có trách nhiệm không phải là một hình thức riêng biệt cô lập mà nó đan xen với mọi hình thức hoạt động của con người và tiến hóa với nhu cầu và thái độ và sự thay đổi của con người.
Du lịch có trách nhiệm đề cập đến sự phối hợp giữa các bên liên quan nhằm xác định các hành động và trách nhiệm cụ thể và cùng nhau đồng thuận để thực hiện các hành động đó. Du lịch có trách nhiệm đòi hỏi các cá nhân, tổ chức và doanh nghiệp phải có trách nhiệm đối với hành động của họ. Cách tiếp cận này nhấn mạnh đến tính trách nhiệm trong du lịch của mọi đối tượng liên quan, bao gồm: chính phủ, nhà sản xuất, điều hành, hãng vận chuyển, dịch vụ cộng đồng, tổ chức phi chính phủ, khách du lịch, dân cư địa phương,. Du lịch có trách nhiệm hướng tới mục tiêu cung cấp những kinh nghiệm tích cực cho du khách và cộng đồng dân cư địa phương, nâng cao nhận thức về sự tôn trọng đối với môi trường, văn hóa, giảm thiểu các tác động tiêu cực từ phát triển du lịch, hướng sự tập trung tới người nghèo, trao quyền cho người dân địa phương, thông qua du lịch để tối đa hóa thu nhập và việc làm cho họ.
Bàn về nguyên tắc phát triển du lịch có trách nhiệm, hai quy tắc chính thể hiện các nguyên tắc của du lịch có trách nhiệm bao gồm: Bộ quy tắc ứng xử toàn cầu về đạo đức du lịch của Tổ chức du lịch thế giới (UNWTO) là khuôn khổ tự nguyện cho phát triển du lịch có trách nhiệm và bền vững và các nguyên tắc của du lịch có trách nhiệm (Cape Town, 2002). 6 Bộ quy tắc thứ hai là một trong những tài liệu quan trọng nhất về các nguyên tắc của du lịch có trách nhiệm. Tài liệu này được xây dựng tại hội nghị do Hiệp hội Du lịch có Trách nhiệm và Du lịch Western Cape tổ chức vào năm 2002 - một sự kiện trước Hội nghị Thượng đỉnh Thế giới về Phát triển Bền vững ở Johannesburg. Hội nghị có sự tham dự của đại diện các nhóm lợi ích khác nhau của ngành du lịch từ khắp nơi trên thế giới, bao gồm các công ty du lịch, chuyên gia trong ngành du lịch, đại diện chính phủ, tổ chức phi chính phủ, một nhóm chủ khách sạn và nhiều người khác.
Các bên ký kết tuyên bố kêu gọi tất cả các thành phần tham gia tổ chức phát triển du lịch có trách nhiệm. Các hành động chính sách được nhóm lại xung quanh các lĩnh vực kinh tế, xã hội và môi trường 1. Các yếu tố có sự ảnh hưởng đến phát triển du lịch có trách nhiệm Cho tới thời điểm hiện tại, có rất nhiều nghiên cứu trong và ngoài nước về du lịch có trách nhiệm, trong đó, các tác giả cũng đã có sự nghiên cứu và đề cập các yếu tố ảnh hưởng đến phát triển du lịch có trách nhiệm. Tác giả Mohd Hafiz Hanafiah , Inoormaziah Azman, Mohd Raziff Jamaluddin, Norliza Aminuddin (2015) trong nghiên cứu “Responsible Tourism Practices and Quality of Life: Perspective of Langkawi Island communities” (Du lịch có trách nhiệm và chất lượng cuộc sống: Quan điểm của Cộng đồng đảo Langkawi) đã đề cập đến các nhân tố ảnh hưởng đến phát triển du lịch có trách nhiệm tại đảo Langkawi: (1)Tác động của kinh tế, (2)Tác động của môi trường, (3)Tác động của xã hội, (4)Quy hoạch điểm đến có trách nhiệm, (5)Thực hành môi trường có trách nhiệm, (6)Chất lượng cuộc sống.
Tác giả Bill Bramwell, Bernard Lane, Scott McCabe, Jan Mosedale & Caroline Scarles (2017) trong nghiên cứu “Research Perspectives on Responsible Tourism” (Quan điểm nghiên cứu về du lịch có trách nhiệm) đã đề cập đến các yếu tố ảnh hưởng đến phát triển du lịch có trách nhiệm: (1) Khả năng tiêu dùng của khách du lịch, (2)Mối quan hệ giữa nhà sản xuất và người tiêu dùng, (3)Giá trị đạo đức của cá nhân và tập thể, (4)Chính trị. Tác giả Thanin Sangkhaduang, Parichart Visuthismajarn, Noodchanath Kongchouy (2017) trong nghiên cứu “The Relationship Between Responsible Tourism Practice, Destination Sustainability and Quality of Life: Perspective of Marine National Park Communities” (Mối quan hệ giữa thực hành du lịch có trách nhiệm, tính bền vững của điểm đến và Chất lượng cuộc sống: Quan điểm của cộng đồng vườn quốc gia biển cũng đã đề cập đến các yếu tố có sự ảnh hưởng đến phát triển du lịch bao gồm: (1)Trách nhiệm đối với kinh tế, (2) Trách nhiệm đối với xã hội, (3) Trách nhiệm đối với môi trường, (4)Kinh tế bền vững, (5)Bền vững xã hội, (6)Môi trường bền vững, (7)Vật chất tốt, (8) Phúc lợi cộng đồng, (9)Tình cảm hạnh phúc, (10)Sức khỏe và an toàn sức khỏe. Tác giả Hồ Thị Nhung (2017), trong nghiên cứu “Phát triển du lịch có trách nhiệm tại khu du lịch quốc gia Mẫu Sơn – Lạng Sơn” đã đề cập đến các nhân tố có sự ảnh hưởng đến sự phát triển du lịch có trách nhiệm bao gồm: (1) Cơ quan quản lý du lịch tại địa phương; (2) Doanh nghiệp lữ hành; (3) Khách sạn và cơ sở lưu trú du lịch; (4) Cơ sở kinh doanh dịch vụ khác; (5) Cộng đồng địa phương; (6) Khách du lịch.1: Mô hình các nhân tố ảnh hưởng tới du lịch có trách nhiệm tại khu du lịch quốc gia Mẫu Sơn Nguồn: Hồ Thị Nhung (2017) Tác giả Nguyễn Thị Thanh Nga (2017) trong nghiên cứu “Nhận thức của khách du lịch về nhận thức của khách du lịch về du lịch có trách nhiệm tại thành phố Huế” có đề cập đến các nhân tố có sự ảnh hưởng đến tới nhận thức của khách du lịch về du lịch có trách nhiệm bao gồm: (1) Nhân khẩu học; (2) Quá trình tiếp nhận thông tin; (3) Sự tác động giữa các du khách; (4) Vấn đề chi phí.