Chương 1. Cơ sở lý luận về phát triển du lịch bền vững vùng biển, đảo. Tài nguyên du lịch và thực trạng hoạt động du lịch huyện Côn Đảo, tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu. Những giải pháp phát triển du lịch huyện Côn Đảo bền vững.
CƠ SỞ LÝ LUẬN VE PHÁT TRIEN DU LICH BEN VUNG VUNG BIEN DAO 1. Tổng quan các công trình nghiên cứu liên quan 1. Những nghiên cứu về phát triển du lịch bền vững ở nước ngoài 1. Nghiên cứu lý luận chung về phát triển du lịch bên vững Trước tiên cụm từ “phát triển bền vững” được bắt nguồn từ ngành quản lý rừng ở Đức từ thế ky XIX, nhưng phải tới thé kỷ XX mới được phổ biến rộng rãi trên thé giới.
Năm 1980 IUCN cho rằng, phát triển bền vững phải cân nhắc tới cả việc khai thác các nguồn tài nguyên tái tạo và không tái tạo, cùng các điều kiện thuận lợi cũng như khó khăn trong việc tổ chức những kế hoạch hành động ngắn hạn và dài hạn đan xen nhau. Năm 1987, WCED đã công bồ thuật ngữ “phát trién bền vững” và giải nghĩa chính thức như sau: “Phát triển bên vững là sự phát triển có thể đáp ứng được những nhu cầu của hiện tại, mà cũng không gây anh hưởng tới những khả năng đáp ứng nhu câu của thé hệ mai sau”. Tới năm 1992, tại Hội nghị Thượng đỉnh về Trái Đất được diễn ra ở thành phố biển Rio de Janeiro (Brazil) các chuyên gia cũng dé cập tới van đề này và đưa ra nhận định rõ nét hơn: “Phát triển bên vững là sự hình thành trong hòa nhập, xen cài và “thỏa hiệp ” của 3 hệ thong gom tự nhiên, kinh tế và xã hội". Những nghiên cứu về phát triển bền vững và cụ thé hơn là trong lĩnh vực du lịch mới chỉ thực sự được quan tâm trong hơn 20 năm trở lại đây, đặc biệt là các học giả lớn và các chuyên gia về du lịch trên thế giới.
Từ quy mô tầm khu vực tới quốc tế, nhiều những công trình nghiên cứu được manh nha từ thập niên 2000 đến nay. Có thé kế tới nổi bật những công trình: Thứ nhất, là cuốn “Principles and practice of sustainable tourism planning” (Nguyên tắc va thực hành kế hoạch du lịch bền vững) của Daniela Drumbraveanu (2004) [49]: Tài liệu đã làm rõ một số nội dung lý thuyết chung về phát triển du lịch bền vững, trong đó tập trung phân tích các quan điểm về phát triển du lịch bền vững và các khía cạnh cần có để du lịch được gọi là bền vững. Qua đó, hệ thống hóa và chỉ ra được 6 nhóm nguyên tắc của du lịch bền vững, bao gồm: (1) Giảm thiêu tác động đến môi trường dé đảm bảo sự bền vững về sinh thái; (2) Giảm thiểu tác động tiêu cực đến cộng đồng địa phương để bảo đảm tính bên vững về xã hội; (3) Giảm thiêu tác động tiêu cực đến văn hóa, truyền thống của các địa phương dé bảo dam sự bền vững về văn hóa; (4) Tối đa hóa lợi ích kinh tế của các địa phương để có được sự bền vững kinh tế lâu dài; (5) Thông tin, giáo dục nhận thức đến doanh nghiệp, du khách, chính quyền và người dân địa phương để cải thiện thái độ của các chủ thê đối với môi trường và giảm thiêu tác động tiêu cực từ hành vi của chủ thê đến môi trường, xã hội; (6) Phát huy vai trò tham gia, kiểm soát của cộng đồng địa phương đối với các hoạt động du lịch ở điểm đến [49]. Thứ hai, cuốn “Indicators of Sustainable Development for Tourism Destinations” (Bộ chi số phát triển bền vững cho các điểm đến du lịch) do UNWTO (2004) ấn hành [65]: Là kết quả của một nghiên cứu sâu rộng về các sáng kiến chỉ số du lịch toàn thế giới, tài liệu được UNWTO xác định là chìa khóa cho sự phát triển du lịch và quản lý một điểm đến nhất định đồng thời khuyến nghị các quốc gia thành viên lựa chọn thường xuyên như một công cụ cần thiết cho quá trình lập kế hoạch và quản lý hoạch định chính sách phát triển bền vững tại các điểm đến du lịch.
Thứ ba, cuốn “The handbook on sustainable tourism development” (Cam nang về phát triển du lịch bền vững) do UNWTO va UNEP (2005) ấn hành [37]: Sách được xây dựng dựa trên một công trình nghiên cứu được thực hiện hơn 10 năm bởi các chuyên gia của UNWTO va UNEP, vừa mang tính khái lược, hệ thống một số nội dung lý thuyết về du lịch và phát triển bền vững đã từng được công bồ trong các công trình, ấn bản chính thức của UNWTO va UNEP trước đó, vừa là sự tong kết thực tiễn qua các cuộc khảo sát và nghiên cứu được tiến hành tại nhiều quốc gia thành viên của UNWTO. Thứ tư, cuốn “Making Tourism More Sustainable - A Guide for Policy Makers” (Đề du lịch bền vững hơn - Hướng dẫn cho các nhà hoạch định) do UNEP và UNWTO (2005) biên soạn [64]: Được biên soạn nhằm đưa ra các hướng dẫn và khuyến nghị về phát triển du lịch bền vững đối với các chính phủ, các nhà hoạch định chính sách, nhà quản lý, trong nội dung 5 chương của cuốn sách, một số quan điểm lý luận chung về phát triển du lịch bền vững của UNEP và UNWTO đã được hệ thống và thể hiện, như các phân tích về mối quan hệ giữa du lich và tính bền vững; giới thiệu một số nguyên tắc cơ bản và các khuyến 7 nghị chính sách cho một chương trình phát triển du lịch bền vững; xác định cầu trúc và chiến lược để sự phát triển du lịch bền vững hơn; giới thiệu các bộ công cụ đánh giá phát triển du lịch bền vững. Thứ năm, cuốn “Managing Sustainable Tourism: A legacy for the future” (Quan ly du lich bền vững: Một di sản cho tương lai) của David L.Edgell (2006) [50]: Thông qua nghiên cứu các hoạt động du lịch cụ thé, phân tích chính sách và thực tiễn quản lý du lịch cả thành công và thất bại, tác giả chỉ ra những ảnh hưởng có thể có của du lịch như tác động tiêu cực đến môi trường, nguy cơ làm suy thoái văn hóa, phá vỡ cấu trúc xã hội của cộng đồng bản địa và rút ra nhận định: Sự thành công hay không của phát triển du lịch phụ thuộc vào việc duy trì một sự cân bằng tinh tế giữa tăng trưởng kinh tế với bảo tồn văn hóa, tôn trọng cộng đồng và bảo vệ môi trường. Thứ sáu, bộ tài liệu “Sustainable Tourism for Development Guidebook” (Sách hướng dẫn du lịch bền vững cho sự phát triển) do UNWTO (2013) ấn hành [66].
Tài liệu nghiên cứu được thực hiện trong khuôn khổ của dự án EU “Tang cường năng lực du lịch bền vững cho phát triển ở các nước đang phát triển”. Mục dich là nâng cao sự hiểu biết chung và cam kết của EU về phát triển du lịch bền vững; đồng thời khuyến nghị các giải pháp vận dụng để du lịch thực sự là một phương tiện thúc đây tăng trưởng kinh tế, đồng thời giảm thiểu các tác động tiêu cực về xã hội, văn hóa và môi trường. Và thứ bảy là tài liệu hội thảo quốc tế “International forum on sustainable tourism development and innovation” (Diễn đàn quốc tế về phát triển du lịch bền vững và đổi mới) (2014) [52]: Tài liệu đã tập hợp các nghiên cứu lý thuyết và kinh nghiệm về phát triển du lịch bền vững, phân tích nhiều nội dung lý luận chung về phát triển du lịch bền vững như khái niệm, các nguyên tắc, mục tiêu hướng đến của phát triển du lịch bền vững. Tài liệu cũng hệ thống và khái lược một số khuyến nghị thé chế cho các quốc gia, các nhà hoạch định chính sách đã được nêu tại nhiều diễn đàn quốc tế lớn về du lịch để hướng đến sự phát triển du lịch bền vững hơn.
Các tài liệu này đã tạo nền móng cho những nghiên cứu sau này về phát triển du lịch bền vững trên thé giới, đặc biệt là các quốc gia định hướng “du lịch trở thành ngành kinh tế mũi nhọn”. Nhiều những công trình được nghiên cứu, điều này còn cho thấy tính thiết yếu cũng như tầm quan trọng việc nghiên cứu phát triển bền vững nói chung và phát triển du lịch bền vững nói riêng. Nghiên cứu các khía cạnh cu thể của phát triển du lịch bên vững, các kinh nghiệm và giải pháp thực tế phát triển du lịch bén vững Thứ nhất, tiếp cận về góc độ nghiên cứu mối quan hệ giữa tài nguyên du lịch và phát triển du lịch bền vững. Có thé ké tới các công trình: Tài liệu “Tourism and Natural Resource Management: A General Overview of Research and Issues” (Du lịch va quan lý tài nguyên thiên nhiên: Nghiên cứu tổng quan và các vấn đề) của Jeffrey D.
Kline (2001) [54]: Tác giả phân tích tác động qua lại giữa tài nguyên thiên nhiên và phát triển du lịch, nhất là các loại hình du lịch dựa nhiều vào tài nguyên thiên nhiên và có sự tương tác cao với tài nguyên thiên nhiên như du lịch sinh thái, trong đó đánh giá ý nghĩa quan trọng của tài nguyên cho phát triển du lịch, đồng thời cũng nêu vai trò của việc phát triển các loại hình du lịch thân thiện môi trường với công tác quản lý, bảo vệ tài nguyên, môi trường. Tác giả cũng dé xuất một số giải pháp quản lý và các phương cách sử dung tài nguyên có hiệu qua cho phát triển du lịch. Và cuốn “Sustainable Tourism as driving force for cultural heritage site development” (Du lịch bền vững là động lực phát triển di sản văn hóa), biên tập va tác giả chính Engelbert Ruoss, Loredana Alfarè (2013) [51]: Các tác giả hệ thống một số nội dung lý luận về di sản văn hóa, về du lịch bền vững các quy định pháp lý quốc tế về bảo vệ di sản; phân tích mối quan hệ tương tác hai chiều giữa du lịch và di sản văn hóa, những thuận lợi và thách thức đặt ra từ sự phát triển du lịch đối với việc bảo vệ nguyên trạng di sản văn hóa ở các điểm đến; mô tả và phân tích các trường hợp thực tế điển hình về sự thành công trong việc duy trì sự cân bang và khai thác hiệu quả yếu tổ tích cực trong quan hệ tương tác du lịch - di sản văn hóa ở hai thành phố di sản nổi tiếng thế giới là Venice (Ý) và Dubrovnik (Croatia), từ đó khuyến nghị các giải pháp chính sách và ứng dụng nhằm giảm thiểu những tác động tiêu cực, khai thác những mặt tích cực của mối quan hệ này để hướng đến sự phát triển bền vững của du lịch và bảo vệ, phát huy giá trị của các di sản văn hóa.