mở đầu cho tiến trình nghiên cứu về vấn đề này. Tuy nhiên, các vấn đề được nghiên cứu thường nhỏ lẻ, rời rạc, phạm vi nghiên cứu phần lớn mới dừng lại ở một số địa phương. Giai đoạn từ 1975 đến nay Kể từ sau ngày đất nước hoàn toàn thống nhất (1975) cho đến nay đã có rất nhiều công trình nghiên cứu liên quan đến Phật giáo Việt Nam với nhiều cấp độ và từ nhiều cách tiếp cận khác nhau đã được công bố. Là một giai đoạn phát triển của Phật giáo Việt Nam nên Phật giáo thời Minh Mạng cũng được điểm qua, nhắc đến một cách khái quát trong một số công trình, bài viết, cũng có một số danh tăng hay ngôi chùa thời Minh Mạng đã được chọn làm đối tượng nghiên cứu chính của một số tác giả.
Tựu chung lại, có thể khu trú các công trình nghiên cứu đó theo các nhóm sau: Nhóm các công trình nghiên cứu chung về Phật giáo Việt Nam Nghiên cứu về Phật giáo Việt Nam được công bố trong thời gian qua có thể kể đến cả hàng trăm công trình, bài viết, nhưng trong đó chỉ có một số ít có tìm hiểu giai đoạn Phật giáo thời Minh Mạng, hay có những thông tin liên quan, tiêu biểu có các tác phẩm Việt Nam Phật giáo sử luận, Lịch sử Phật giáo Việt Nam và chùa Việt Nam. 11 Năm 1978, tập 2 của cuốn Việt Nam Phật giáo sử luận của Nguyễn Lang đã được xuất bản tại Pháp1 [66]. Tiếp theo nội dung của tập 1, tập 2 này tác giả tiếp tục khảo cứu Phật giáo Việt Nam từ thời Trần cho đến thời Nguyễn. Nếu các giai đoạn trước được tác giả trình bày khá tỉ mỉ trong nhiều chương thì đến Phật giáo triều Nguyễn lại được trình bày khá khiêm tốn trong 16 trang và chỉ giới hạn trong việc tìm hiểu về các danh tăng (chương XXV).
Trong 26 danh tăng triều Nguyễn được Nguyễn Lang giới thiệu có 10 danh tăng sống dưới thời Minh Mạng với những thông tin hết sức ngắn gọn và tác giả cũng có sự nhầm lẫn khi giới thiệu Hòa thượng Phúc Điền và Hòa thượng An Thiền là hai người. Năm 1988, nhóm nghiên cứu của Viện Triết học đã công bố cuốn Lịch sử Phật giáo Việt Nam [157]. Đây là tác phẩm nghiên cứu tương đối sớm về Phật giáo triều Nguyễn với 3 chương, 65 trang, chiếm trọn vẹn phần thứ 4 của công trình. Trong phần này, các tác giả chú trọng phản ảnh tình hình Phật giáo, giới thiệu các nhà sư tiêu biểu và những ảnh hưởng của Phật giáo trong các nhà thơ lớn lúc bấy giờ.
Chương “tình hình Phật giáo trong thời kì Nho giáo độc tôn dưới triều Nguyễn” được tác giả dành dung lượng lớn nhưng nội dung chính được quan tâm lại là chính sách của các vị vua đầu triều Nguyễn đối với Phật giáo cùng với thái độ của các tầng lớp trong xã hội, còn một số vấn đề khác như nghi lễ, hệ phái, cách thức tổ chức, sinh hoạt, kiến trúc, thờ tự của chùa chiền. đều chưa được đề cập. Nhận định về chính sách đối với Phật giáo của các vua Nguyễn, tác giả khẳng định đó là “chính sách hạn chế Phật giáo” và cũng thừa nhận tác động của chính sách này là “trong một lúc nào đó có phần bị suy giảm, mất vị trí cao trong xã hội, không được phát triển tràn lan, sư tăng không được coi trọng” [157: 355] nhưng cuối cùng tác giả vẫn nhận thấy một thực tế là chính sách hạn chế đó không thể ngăn chặn được sự phát triển liên tục của Phật giáo [157:335]. Trong tác phẩm này, các tác giả hoàn toàn chưa khai thác tài liệu Châu bản, do đó, một số nhận định chưa đủ luận cứ để thuyết phục, tiểu sử và sự nghiệp của các danh tăng còn nhiều thiếu sót, cũng giống như tác giả Nguyễn Lang, công trình này cũng nhầm lẫn hòa thượng 1 Tập 2 được Nxb Văn học tái bản trong quyển tổng tập (3 tập) năm 2000, chúng tôi sử dụng bản in này.
12 Phúc Điền và An Điền là hai người. Tuy vậy, công trình này đã chạm được đến những vấn đề cốt lõi của Phật giáo thế kỉ XIX. Có thể nói, đây là tiền đề quan trọng cho các tác giả đi sau tiếp tục hướng nghiên cứu này. Năm 2009, nhóm tác giả Hà Văn Tấn, Nguyễn Văn Kự, Phạm Ngọc Long cho tái bản lần thứ tư tập sách Chùa Việt Nam [138].
Lần tái bản này có bổ sung thêm gần 20 ngôi chùa, tổng cộng có 118 chùa trong toàn quốc được giới thiệu với những thông tin khái quát về lịch sử hình thành, kiến trúc, thờ tự, pháp tượng, pháp khí. Trong đó có một số ngôi cổ tự được xây dựng hoặc trùng tu thời Minh Mạng.Mỗi ngôi chùa trong tập sách đều được nhóm tác giả tái hiện qua nhiều bức ảnh chụp màu đẹp và rõ nét giúp cho người đọc dễ dàng hình dung diện mạo ngôi chùa dù chưa một lần ghé thăm. Ngoài ra, tác phẩm còn có phần giới thiệu khái quát về chùa Việt Nam trong cái nhìn về kiến trúc, thờ tự, về sự phát triển qua các giai đoạn lịch sử và cuối cùng là những sinh hoạt, lễ hội chính trong ngôi chùa. Nhưng có lẽ đóng góp lớn nhất của công trình là đã làm bộc lộ được những giá trị đặc sắc của ngôi chùa Việt và khẳng định được vị thế của ngôi chùa trong đời sống văn hóa dân tộc, để từ đó kêu gọi sự quan tâm, ý thức bảo vệ các ngôi cổ tự.
* Nhóm các công trình nghiên cứu lịch sử Phật giáo theo vùng hoặc từng địa phương Tác giả nghiên cứu sớm và công phu nhất về Phật giáo Đàng Trong phải kể đến là Nguyễn Hiền Đức, năm 1995, ông đã cho công bố cuốn Lịch sử Phật giáo Đàng Trong, 2 tập [39]. Nội dung chủ yếu khảo cứu về lịch sử, truyền thừa của các thiền phái cùng với đó là các danh tăng và ngôi chùa tiêu biểu của đất Đàng Trong. Ngoài ra, tác giả cũng có giới thiệu sơ lược về thái độ của từng vị chúa Nguyễn đối với Phật giáo. Tài liệu sử dụng trong tác phẩm ngoài các bộ sử của triều Nguyễn, tác giả đã tiếp cận được các bộ sách chữ Hán do các thiền sư biên soạn, sử dụng nhiều tài liệu điền dã là các bia tháp, long vị ở nhiều chùa từ Quảng Nam trở vào Nam nên những thông tin trong tác phẩm rất có giá trị.
Nhưng rất tiếc, nhiều thông tin trong tác phẩm không chính xác, cách trình bày còn lộn xộn. Tuy thời gian nghiên cứu của công trình chỉ đến thế kỉ XVIII nhưng trong khi trình bày về lịch sử các chùa, danh tăng và hệ phái, tác giả thường trình bày đến hết triều Nguyễn nên 13 nhiều nội dung liên quan đến Phật giáo thời Minh Mạng cũng được nhắc đến trong tác phẩm. Mặc dù, còn tồn tại nhiều hạn chế, nhưng nó đã cung cấp cho tác giả luận án nhiều tư liệu có giá trị, song phải có sự so sánh, đối chiếu với nhiều nguồn tư liệu khác khi sử dụng để đảm bảo tính xác thực của thông tin. Cũng trong năm 1995, tác phẩm Đạo Phật trong cộng đồng người Việt ở Nam Bộ - Việt Nam từ thế kỉ XVII đến 1975 [74] của tác giả Trần Hồng Liên được công bố đã làm sáng tỏ quá trình du nhập và phát triển của Phật giáo Nam Bộ với những đặc điểm rất riêng mang đậm sắc thái của vùng đất mới.
Vai trò của Phật giáo trong đời sống của cộng đồng ở đây cũng được phân tích, luận giải với những lập luận và tài liệu minh chứng xác đáng, qua đó làm rõ được tính địa phương và tính dân tộc của Phật giáo Nam Bộ. Hệ thống chùa tháp cùng với các pháp tượng, pháp khí cũng được tác giả khảo sát tỉ mỉ, mô tả chi tiết cùng với việc cung cấp nhiều thông tin liên quan đến lịch sử xây dựng, quá trình truyền thừa của các hệ phái, lược sử của các danh tăng tiêu biểu. Trong tác phẩm này, thỉnh thoảng cũng có xuất hiện những sự kiện liên quan đến Phật giáo triều Nguyễn và triều Minh Mạng nhưng chỉ mang tính giới thiệu trong một dòng chảy chung của lịch sử Phật giáo Nam Bộ. Nhân kỉ niệm 300 năm thành lập thành phố Sài Gòn - nay là Thành phố Hồ Chí Minh (1698 – 1998), năm 1998, Thành hội Phật giáo Hồ Chí Minh đã tổ chức "Hội thảo khoa học 300 năm Phật giáo Gia Định-Sài Gòn-Thành phố Hồ Chí Minh" để cùng nhìn lại tiến trình phát triển của Phật giáo vùng đất phương Nam từ những ngày đầu khai hóa cho đến hôm nay.
Qua hội thảo, nhiều vấn đề về lịch sử Phật giáo Nam bộ đã được làm sáng tỏ như lịch sử truyền thừa, quá trình xây dựng, trùng tu, kiến trúc, thờ tự của một số ngôi cổ tự, hành trạng, đóng góp của các cao tăng, các phong trào Phật giáo, sinh hoạt Phật giáo… Có thể nói, kết quả của hội thảo đã đánh dấu một bước tiến mới trong nghiên cứu lịch sử Phật giáo Nam bộ nói riêng và Phật giáo Việt Nam nói chung. Theo đó, nhiều vấn đề liên quan đến Phật giáo thời Minh Mạng cũng bước đầu được làm sáng tỏ. Hầu hết các tham luận đều thừa nhận Phật giáo thế kỉ XIX, nhất là giai đoạn vua Minh Mạng trị vì, Phật giáo Nam bộ đã thực sự phát triển, được các vua Nguyễn dành nhiều ưu ái, có sự chuyển biến đáng kể trong giáo dục và đào tạo tăng sĩ, nhiều danh tăng tài đức đã có ảnh hưởng nhất 14 định không chỉ đối với Phật giáo địa phương mà ra cả kinh đô Huế và nhiều khu vực khác của cả nước… Những kết quả nghiên cứu đó là những đóng góp quan trọng giúp phục dựng diện mạo toàn diện của Phật giáo Việt Nam. Đầu thế kỉ XXI được xem là giai đoạn nở rộ các công trình nghiên cứu về lịch sử Phật giáo Việt Nam, đáng chú ý là sự xuất hiện của một số công trình nghiên cứu về lịch sử Phật giáo ở các địa phương.
Trong các công trình này, Phật giáo thời Minh Mạng ít nhiều đã được đề cập đến, góp phần khắc họa đôi nét diện mạo của Phật giáo trong giai đoạn này. Năm 2001, nhóm tác giả Thích Hải Ấn, Hà Xuân Liêm công bố cuốn Lịch sử Phật giáo xứ Huế [4] và bốn năm sau, tác giả Hà Xuân Liêmcho ra đời cuốn Những chùa tháp Phật giáo ở Huế [69]. Đây là hai công trình nghiên cứu toàn diện nhất về Phật giáo Huế. Huế vốn là kinh đô của triều Nguyễn và cũng là một trong những trung tâm lớn của Phật giáo Việt Nam nên lịch sử Phật giáo Huế chiếm giữ một vị trí khá đặc biệt trong lịch sử Phật giáo dân tộc.