Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ HỢP ĐỒNG CHO THUÊ BẮC CẦU 1. Một số vấn đề lý luận về hợp đồng cho thuê bắc cầu 1. Lịch sử hình thành và phát triển của hoạt động cho thuê bắc cầu Cho thuê bắc cầu (Leveraged Lease) là một trong bốn hình thức cơ bản của hoạt động CTTC, mà hoạt động CTTC đã trở thành ngành công nghiệp, đạt trình độ phát triển bậc cao của hoạt động cho thuê tài sản trong tiến trình phát triển của các hình thái kinh tế - xã hội của nhân loại. Hoạt động cho thuê tài sản xuất hiện từ rất sớm trong lịch sử văn minh nhân loại, đã xuất hiện từ khoảng 2000 năm trước Công nguyên với việc người Sumerian tiến hành các giao dịch cho thuê gồm: các công cụ sản xuất nông nghiệp, súc vật kéo, quyền sử dụng nước, ruộng đất nhà cửa.
Khoảng từ 400 trước Công nguyên, tại Nuppur - Babylon, gia đình Murashu đã tiến thiết lập ra một ngân hàng và nhà cho thuê nổi tiếng, đánh dấu sự ra đời chính thức của hoạt động CTTC trên thế giới. Tuy nhiên các giao dịch cho thuê thời cổ đại chủ yếu thuộc hình thức thuê mua kiểu truyền thống giản đơn mà ngày nay chúng ta gọi là cho thuê vận hành hoặc thuê khai thác (Traditional Lease) [6, tr. Với mục đích đáp ứng được nhu cầu về vốn trong trung và dài hạn, loại hình CTTC bắt đầu xuất hiện và phát triển ở Hoa Kỳ từ thời kỳ chiến tranh thế giới thứ hai của thế kỷ 20. Hoạt động CTTC hiện đại được khởi sự bởi Công ty United States Leasing Corporation (Hoa Kỳ) vào năm 1952 với tên gọi là thuê tài chính (Finance Lease.), bắt đầu bằng hình thức thực hiện các nghiệp vụ tín dụng thuê mua.
Tại Mỹ, quốc gia mà hình thức CTTC hiện đại lần đầu tiên xuất hiện và phát triển mạnh mẽ nhất, người ta cho thuê tài sản gồm nhiều chủng loại khác nhau như: phương tiện vận tải gồm máy bay, xe hơi, xe tải, tàu hoả và tàu thuỷ đến những thiết bị có giá trị nhỏ như các thiết bị văn phòng, máy vi tính, máy photocopy,… Nhưng loại tài sản được đầu tư để cho thuê phổ biến nhất tại quốc gia này là máy bay, được biết 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com đến là lĩnh vực kinh doanh chính của các hãng là AirFrance, General Electric Capital Aviation Service và International Lease Finance Corporation. Sau đó, loại hình kinh doanh CTTC nhanh chóng lan rộng sang các nước ở Châu Âu, chính thức được ghi nhận trong Luật thuê mua của Pháp vào năm 1960 với tên gọi là “Cridit Bail”. Hoạt động CTTC này sau khi hình thành và xác lập đã phát triển mạnh mẽ tại Đức, Anh, Pháp, Thụy Điển. và chính thức xuất hiện dưới hình thức Hợp đồng thuê mua ở Anh từ những năm 1960.
Tín dụng thuê mua cũng phát triển ở châu Á và nhiều khu vực khác trên thế giới từ đầu thập kỷ 70 (như Nhật Bản, Úc). Tuy nhiên, cơ sở pháp lý cho hoạt động CTTC chỉ được hai quốc gia là Hàn Quốc và Philippines ghi nhận và ban hành thành Luật Leasing, các quốc gia khác tuy có sự xuất hiện của mô hình kinh doanh phức hợp này nhưng chỉ được điều chỉnh bởi các ngành luật khác như Luật thương mại, Luật đầu tư…. Sang đầu thế kỷ 21, hoạt động CTTC đã xuất hiện, phát triển và ngày càng mở rộng phạm vi hoạt động ở trên 80 quốc gia trên thế giới. Những thông tin sau đây về lịch sử hoạt động CTTC và cho thuê bắc cầu sẽ làm rõ hơn những thành tựu nổi bật mà loại hình tín dụng này mang đến cho nền kinh tế trên toàn cầu.
Hoạt động CTTC ở Hoa Kỳ: Từ khi bắt đầu xuất hiện từ những năm đầu thế kỷ 19, do có sự năng động và có kế hoạch kinh doanh mang tầm chiến lược dài hạn, hiệu quả nên các thương nhân ở Hoa Kỳ đã biết kế thừa và phát huy các giá trị từ các hoạt động cho thuê tài sản truyền thống sẵn có. Do có sự tác động của nền nền kinh tế hàng hóa cùng với thành tựu khoa học kỹ thuật phát triển mạnh mẽ thì số lượng và chủng loại tài sản cho thuê có sự gia tăng đáng kể về số lượng và phong phú hơn về chủng loại, hoạt động cho thuê tài sản thực sự trở thành một ngành công nghiệp với tốc độ phát triển mạnh mẽ và ngày càng ổn định trong nhiều năm sau đó. Sang đến thế kỷ 20, xuất phát điểm có một nền kinh tế phát triển tốc độ cao, các thành tựu về khoa học kỹ thuật phát triển vượt bậc thì các nhà sản xuất của Hoa Kỳ luôn có nhu cầu và khả năng mở rộng phạm vi hoạt động sang lĩnh vực tài trợ, cung ứng chính sản phẩm mà họ đã sản xuất dần dần hình thành nên hoạt động tín dụng trả dần. Ở thời kỳ này, các nhà sản xuất đều có kế hoạch và mục tiêu cho việc thúc 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com đẩy tiêu thụ có hiệu quả hơn các sản phẩm do họ sản xuất ra.
Họ bắt đầu lên kế hoạch về việc cung cấp các loại MMTB đã xác lập được đơn đặt hàng cùng với lộ trình chi trả khoản tài trợ hợp lý để khách hàng của họ có thể được sử dụng tài sản đó vào chu trình sản xuất kinh doanh. Trong khoảng thời gian từ sau thế chiến thứ hai, hoạt động tài trợ vốn cho người thuê thông qua chính người bán hoặc nhà sản xuất đã chính thức phát triển mạnh mẽ và đạt được nhiều thành tựu quan trọng. Thêm vào đó, người sản xuất luôn luôn muốn bảo mật về công nghệ sản xuất hoặc các thành tựu về khoa học công nghệ của mình, nên họ luôn xem xét việc cho thuê (trái ngược với các hợp đồng mua bán đơn thuần) là cách thức giữ gìn bí mật kinh doanh của chính họ. Đến những năm 50 của thế kỷ này, giao dịch thuê mua đó có những bước nhảy vọt, nhằm đáp ứng nhu cầu vốn trung và dài hạn, nghiệp vụ tín dụng thuê mua hay còn gọi là thuê tài chính được sáng tạo ra vào năm 1952.
Về phương diện tài sản thuê, cùng với cách lĩnh vực kinh doanh khác thì các giao dịch thuê phương tiện giao thông vận tải bắt đầu phát triển mạnh, nhất là trong lĩnh vực cho thuê máy bay dân dụng. Tính đến giữa thập kỷ 90 thế kỷ 20, có khoản ½ số lượng xe hơi mới được tiêu thụ bằng con đường CTTC. Ngày nay, có đến hơn 30% tổng số thiết bị trong các doanh nghiệp ở Hoa Kỳ đều xuất phát từ các hợp đồng thuê tài chính. Hoạt động CTTC đã thực sự phát triển thành một ngành công nghiệp có thành tựu quan trọng và có một câu nói nổi tiếng của Paul Getty – một trong các nhà tỷ phú đầu tiên trên thế giới là “Cái gì tăng giá thì hãy mua – cái gì sẽ mất giá thì hãy thuê”.
Từ thực tế các chủ thể cho thuê luôn phải đảm bảo tính an toàn cao trong hoạt động đầu tư vốn vào các tài sản thuê, thêm vào đó trên thị trường luôn thường trực một lực lượng có tiềm lực tài chính lớn là các NHTM hay các định chế tài chính sẵn sàng tham gia vào các giao dịch CTTC. Hoạt động cho thuê dần dần phát triển lên thành các hợp đồng cho thuê mang tính bắc cầu chính thức ra đời sau khi xuất hiện các công ty cho thuê độc lập. Hợp đồng cho thuê bắc cầu ở Hoa Kỳ được ghi nhận và thực thi nhiều nhất ở hai hình thức: Hợp đồng thuê mua đơn thuần (Non Leverage Lease) và Hợp đồng thuê mua sử dụng kỹ thuật đòn bẩy (Leverage 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Việc các bên lựa chọn áp dụng hợp đồng cho thuê bắc cầu góp phần làm cho ngành công nghiệp CTTC ở Hoa Kỳ luôn có bước tiến dài tiến trình phát triển cả ở nội địa và vươn tầm quốc tế với sự tăng trưởng ấn tượng về thị phần hàng năm [Xem thêm Phụ lục 3] và [77, tr.
Tại Vương Quốc Anh: Trong lịch sử chế định hợp đồng CTTC tại Vương quốc Anh bắt đầu hình thành từ năm 1284, ở Xứ Wales – một phần thuộc Liên Hiệp Anh và Bắc Ailen có một đạo luật ra đời cho phép các thương nhân được thực hiện các giao dịch về thuê động sản. Đến đầu thế kỷ 19, nhu cầu sử dụng thiết bị trong các ngành nông nghiệp và công nghiệp nặng bắt đầu gia tăng, cùng với nó là nhu cầu về MMTB trong ngành vận tải (hỏa xa) là rất lớn. Do đó hoạt động cho thuê tài sản phát triển mạnh, bằng chứng là có sự xuất hiện của các công ty cho thuê thiết bị hỏa xa chuyên nghiệp và nhanh chóng lan rộng ra các ngành nghề, lĩnh vực khác. Cùng với sự hình thành và phát triển của hình thức CTTC truyền thống, tại Anh, ngay từ khi xuất hiện thì trong cấu trúc Hợp đồng cho thuê bắc cầu (U.S Leveraged Lease) thường có sự tham gia của một bên đại diện để dàn xếp các giao dịch, gọi là các “Indenture Trustee”.
Quy trình giao kết hợp đồng cho thuê bắc cầu ở Anh thường bắt đầu từ việc bên cho thuê thông qua các Indenture Trustee kế hợp với bên thuê cùng tiến hành thương lượng, dàn xếp các hợp đồng mua bán tài sản cho thuê, và theo quy định của pháp luật Anh, bên cho thuê cũng chỉ cần đảm bảo có khoản đầu tư tương đương 20% tổng giá trị tài sản thuê để bắt đầu giao dịch cho thuê bắc cầu. Tại Nhật Bản: Hoạt động CTTC xuất hiện tại Nhật Bản từ những năm 1960, hoạt động cho thuê tài chính xuất hiện trong mạng lưới kinh doanh của các ngân hàng, doanh nghiệp thương mại, doanh nghiệp sản xuất…. Đến năm năm 1981, Nhật Bản có 105 doanh nghiệp hoạt động trọng lĩnh vực này và hiện nay, có khoảng hơn 300 doanh nghiệp hoạt động kinh doanh trong lĩnh vực này. Tương tự như các hình thức của hợp đồng CTTC ở Hoa Kỳ, tại Nhật Bản, hình thức thuê (Leasing) phổ biến nhất trong nền kinh tế của họ thường có hai loại cơ bản: (1) Thuê tiêu dùng (Operating Lease) hay còn gọi là thuê vận hành và (2) 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com thuê tài chính (Financial Leasing), còn gọi theo một số cách thức chuyển ngữ là “thuê để mua lại”, trong các văn bản pháp lý của Ngân hàng trung ương gọi tên hình thức thuê này là “hoạt động tín dụng trung và dài hạn”.