Luận văn thạc sĩ vnu ls pháp luật quốc tế và pháp luật nước ngoài về chống ô nhiễm dầu trên biển từ tàu

Luận văn thạc sĩ VNU LS phân tích pháp luật quốc tế và nước ngoài về chống ô nhiễm dầu trên biển từ tàu, cung cấp giải pháp hiệu quả.

• Tác giả: Mai Hải Đăng
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Bá Diến
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật quốc tế
• Đề tài: Pháp luật quốc tế và pháp luật nước ngoài về chống ô nhiễm dầu trên biển từ tàu
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2013
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ CHỐNG Ô NHIỄM DẦU TRÊN BIỂN TỪ TÀU THEO PHÁP LUẬT QUỐC TẾ VÀ PHÁP LUẬT NƯỚC NGOÀI
• 1.1. Một số vấn đề lý luận chung về ô nhiễm dầu trên biển
• 1.2. Khái niệm về dầu, ô nhiễm môi trường biển
• 1.3. Khái niệm về “Tàu”, “Tàu biển”
• 1.4. Khái niệm về chống ô nhiễm dầu. Về trách nhiệm dân sự của chủ tàu
• 1.5. Pháp luật quốc tế và pháp luật nước ngoài về chống ô nhiễm dầu trên biển từ tàu
• 1.5.1. Pháp luật quốc tế về chống ô nhiễm dầu trên biển từ tàu
• 1.5.2. Pháp luật nước ngoài về chống ô nhiễm dầu trên biển từ tàu
• 1.6. Một số vấn đề lý luận chung về bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng
• 1.7. Khái niệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng. Bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng và bồi thường thiệt hại do ô nhiễm dầu từ tàu
• 1.8. Thực trạng và nguyên nhân ô nhiễm dầu trên biển
• 1.8.1. Thực trạng ô nhiễm dầu trên biển từ tàu
• 1.8.2. Nguyên nhân ô nhiễm dầu trên biển
• 1.8.3. Thực trạng ô nhiễm dầu trên vùng biển Việt Nam
• 2. CHƯƠNG 2: QUY ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT QUỐC TẾ VỀ CHỐNG Ô NHIỄM DẦU TỪ TÀU BIỂN
• 2.1. Công ước quốc tế về luật biển 1982 (UNCLOS 1982)
• 2.2. Công ước quốc tế liên quan đến sự can thiệp trên biển cả trong trường hợp tai nạn gây ra ô nhiễm dầu 1969 (Intervention 1969)
• 2.3. Các công ước quốc tế về phòng ngừa ô nhiễm dầu
• 2.3.1. Công ước quốc tế về Ngăn ngừa ô nhiễm Biển do Dầu (OILPOL 54)
• 2.3.2. Công ước quốc tế về Ngăn ngừa ô nhiễm do tàu gây ra, 1973 được sửa đổi bổ sung bởi Nghị định thư 1978 (MARPOL73/78)
• 2.3.3. Công ước quốc tế về An toàn sinh mạng con người trên biển 1974 và Nghị định thư bổ sung 1978 (SOLAS 74/78)
• 2.3.4. Công ước quốc tế về Tiêu chuẩn huấn luyện, Cấp chứng chỉ và Trực ca cho Thuyền viên, 1978 sửa đổi 1995 (STCW 78/95)
• 2.3.5. Công ước quốc tế về sẵn sàng, hợp tác và ứng phó đối với ô nhiễm dầu 1990 (OPRC 1990)
• 2.4. Các công ước quốc tế về trách nhiệm pháp lý và bồi thường thiệt hại do ô nhiễm dầu
• 2.4.1. Công ước quốc tế về trách nhiệm dân sự đối với các tổn thất do ô nhiễm dầu 1969 (CLC 1969)
• 2.4.2. Công ước quốc tế về thành lập quỹ quốc tế để bồi thường thiệt hại do ô nhiễm dầu (công ước quỹ 1971)
• 2.4.3. Công ước quốc tế về trách nhiệm dân sự đối với các tổn thất do ô nhiễm 1992 (CLC 1992)
• 2.4.4. Công ước quốc tế về thành lập quỹ quốc tế để bồi thường thiệt hại do ô nhiễm dầu 1992 (FUND 1992)
• 2.4.5. Nghị định thư bổ sung Quỹ 2003
• 2.4.6. Công ước quốc tế về trách nhiệm và bồi thường thiệt hại liên quan đến vận chuyển chất độc hại và nguy hiểm bằng đường biển 1996 (HNS 1996)
• 2.4.7. Công ước quốc tế về trách nhiệm dân sự đối với thiệt hại do ô nhiễm dầu nhiên liệu (Bunker 2001)
• 3. CHƯƠNG 3: PHÁP LUẬT MỘT SỐ QUỐC GIA VỀ CHỐNG Ô NHIỄM DẦU TỪ TÀU BIỂN
• 3.1. Pháp luật của Nhật Bản về chống ô nhiễm dầu từ tàu biển
• 3.1.1. Quy định của pháp luật Nhật Bản về chống ô nhiễm dầu từ tàu biển
• 3.1.2. Một số đánh giá pháp luật Nhật Bản về chống ô nhiễm dầu từ tàu biển
• 3.2. Pháp luật của Trung Quốc về chống ô nhiễm dầu từ tàu biển
• 3.2.1. Quy định của pháp luật Trung Quốc về chống ô nhiễm dầu từ tàu biển
• 3.2.2. Một số đánh giá về pháp luật Trung Quốc về chống ô nhiễm dầu từ tàu biển
• 3.3. Pháp luật Hàn Quốc về chống ô nhiễm dầu từ tàu biển
• 3.3.1. Quy định của pháp luật Hàn Quốc về chống ô nhiễm dầu từ tàu biển
• 3.3.2. Kinh nghiệm của Hàn Quốc trong việc giải quyết sự cố Hebei Spirit
• 3.3.3. Đánh giá pháp luật Hàn Quốc về chống ô nhiễm dầu từ tàu biển
• 3.4. Bài học kinh nghiệm từ việc nghiên cứu pháp luật một số quốc gia về chống ô nhiễm dầu từ tàu biển
• 3.4.1. Bài học thứ nhất
• 3.4.2. Bài học thứ hai
• 3.4.3. Bài học thứ ba
• 3.4.4. Bài học thứ tư
• 4. CHƯƠNG 4: GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT VIỆT NAM VỀ CHỐNG Ô NHIỄM DẦU TỪ TÀU BIỂN
• 4.1. Pháp luật Việt Nam về chống ô nhiễm dầu từ tàu biển
• 4.2. Quy định của pháp luật Việt Nam về chống ô nhiễm dầu từ tàu biển
• 4.3. Các công ước quốc tế về chống ô nhiễm dầu từ tàu Việt Nam đã tham gia
• 4.4. Hoàn thiện pháp luật Việt Nam về chống ô nhiễm dầu từ tàu biển
• 4.4.1. Sự cần thiết phải hoàn thiện pháp luật Việt Nam về chống ô nhiễm dầu từ tàu biển
• 4.4.2. Một số đề xuất hoàn thiện pháp luật về chống ô nhiễm dầu từ tàu biển
• 4.4.3. Xây dựng Luật chống ô nhiễm dầu từ tàu biển của Việt Nam
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ
• DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC CÁC HÌNH

Tóm tắt

I. Tổng quan về pháp luật quốc tế chống ô nhiễm dầu từ tàu biển

Ô nhiễm dầu từ tàu biển là một trong những vấn đề nghiêm trọng nhất đối với môi trường biển hiện nay. Pháp luật quốc tế đã có nhiều quy định nhằm ngăn chặn và xử lý tình trạng này. Các công ước quốc tế như UNCLOS 1982, MARPOL 73/78 đã được thiết lập để bảo vệ môi trường biển khỏi ô nhiễm dầu. Những quy định này không chỉ áp dụng cho các quốc gia mà còn cho các tổ chức quốc tế và các chủ tàu. Việc thực thi các quy định này là rất cần thiết để bảo vệ hệ sinh thái biển và đảm bảo an toàn cho các hoạt động hàng hải.

1.1. Khái niệm và tầm quan trọng của ô nhiễm dầu

Ô nhiễm dầu là sự hiện diện của dầu trong môi trường biển, gây ra bởi các hoạt động của tàu biển. Tình trạng này không chỉ ảnh hưởng đến sinh vật biển mà còn tác động đến kinh tế và sức khỏe con người. Việc hiểu rõ khái niệm này giúp nâng cao nhận thức về tầm quan trọng của việc bảo vệ môi trường biển.

1.2. Các công ước quốc tế về chống ô nhiễm dầu

Các công ước quốc tế như MARPOL 73/78 và OPRC 1990 đã thiết lập các quy định cụ thể về trách nhiệm của các quốc gia và chủ tàu trong việc ngăn chặn ô nhiễm dầu. Những quy định này bao gồm các biện pháp phòng ngừa, ứng phó và bồi thường thiệt hại do ô nhiễm dầu gây ra.

II. Vấn đề và thách thức trong việc chống ô nhiễm dầu từ tàu biển

Mặc dù có nhiều quy định pháp luật quốc tế, việc thực thi vẫn gặp nhiều khó khăn. Các vụ tràn dầu lớn vẫn xảy ra, gây thiệt hại nghiêm trọng cho môi trường và kinh tế. Một trong những thách thức lớn nhất là sự thiếu đồng bộ trong việc thực hiện các quy định giữa các quốc gia. Điều này dẫn đến việc khó khăn trong việc truy cứu trách nhiệm và bồi thường thiệt hại.

2.1. Thực trạng ô nhiễm dầu từ tàu biển

Thực trạng ô nhiễm dầu từ tàu biển hiện nay rất nghiêm trọng, với nhiều vụ tràn dầu lớn xảy ra trên toàn cầu. Các nguyên nhân chủ yếu bao gồm sự cố kỹ thuật, tai nạn giao thông và hành vi vi phạm quy định của các chủ tàu.

2.2. Những thách thức trong việc thực thi pháp luật

Việc thực thi pháp luật chống ô nhiễm dầu gặp nhiều khó khăn do sự khác biệt trong quy định pháp luật giữa các quốc gia. Ngoài ra, việc thiếu nguồn lực và công nghệ cũng là một trong những nguyên nhân chính dẫn đến tình trạng này.

III. Phương pháp và giải pháp chính trong chống ô nhiễm dầu

Để giảm thiểu ô nhiễm dầu từ tàu biển, cần áp dụng các phương pháp và giải pháp hiệu quả. Các biện pháp này bao gồm việc nâng cao nhận thức của các chủ tàu, cải thiện công nghệ và quy trình vận hành, cũng như tăng cường hợp tác quốc tế trong việc giám sát và xử lý ô nhiễm.

3.1. Nâng cao nhận thức và đào tạo

Việc nâng cao nhận thức về ô nhiễm dầu và đào tạo cho các chủ tàu về các quy định pháp luật là rất quan trọng. Điều này giúp họ hiểu rõ hơn về trách nhiệm của mình và các biện pháp cần thực hiện để ngăn chặn ô nhiễm.

3.2. Cải thiện công nghệ và quy trình vận hành

Công nghệ hiện đại có thể giúp giảm thiểu rủi ro ô nhiễm dầu. Việc áp dụng các thiết bị an toàn và quy trình vận hành hiệu quả sẽ giúp ngăn chặn các sự cố tràn dầu xảy ra.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu về ô nhiễm dầu

Nghiên cứu về ô nhiễm dầu từ tàu biển đã chỉ ra rằng việc áp dụng các quy định pháp luật quốc tế có thể giúp giảm thiểu thiệt hại do ô nhiễm gây ra. Các quốc gia đã có những bước tiến trong việc thực thi các quy định này, nhưng vẫn cần nhiều nỗ lực hơn nữa để đạt được hiệu quả cao nhất.

4.1. Kết quả nghiên cứu về ô nhiễm dầu

Nghiên cứu cho thấy rằng các biện pháp phòng ngừa và ứng phó đã giúp giảm thiểu thiệt hại do ô nhiễm dầu. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều vấn đề cần giải quyết để đảm bảo an toàn cho môi trường biển.

4.2. Các bài học từ các vụ tràn dầu lớn

Các vụ tràn dầu lớn trong quá khứ đã cung cấp nhiều bài học quý giá về cách ứng phó và xử lý ô nhiễm. Những bài học này cần được áp dụng để cải thiện quy trình và quy định hiện hành.

V. Kết luận và tương lai của pháp luật chống ô nhiễm dầu

Tương lai của pháp luật chống ô nhiễm dầu từ tàu biển phụ thuộc vào sự hợp tác quốc tế và cam kết của các quốc gia trong việc thực thi các quy định. Cần có những cải cách mạnh mẽ để đảm bảo rằng các quy định này được thực hiện một cách hiệu quả và đồng bộ.

5.1. Tầm quan trọng của hợp tác quốc tế

Hợp tác quốc tế là yếu tố then chốt trong việc chống ô nhiễm dầu. Các quốc gia cần làm việc cùng nhau để chia sẻ thông tin và kinh nghiệm, từ đó nâng cao hiệu quả của các biện pháp phòng ngừa.

5.2. Đề xuất cải cách pháp luật

Cần có những đề xuất cải cách pháp luật để tăng cường hiệu quả của các quy định chống ô nhiễm dầu. Điều này bao gồm việc cập nhật các quy định hiện hành và xây dựng các chính sách mới phù hợp với thực tiễn.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Bảo vệ môi trường biển là nghĩa vụ pháp lý và trách nhiệm sinh tồn mang tính toàn cầu trước tốc độ gia tăng nhanh chóng của các hoạt động thương mại hàng hải quốc tế. Luận án tiến sĩ luật học với đề tài "Pháp luật quốc tế và pháp luật nước ngoài về chống ô nhiễm dầu trên biển từ tàu" của nghiên cứu sinh Mai Hải Đăng (chuyên ngành Luật quốc tế, mã số 62 38 60 01, do PGS. Nguyễn Bá Diến hướng dẫn khoa học tại Khoa Luật - Đại học Quốc gia Hà Nội, 2013) là công trình nghiên cứu tiên phong, tiếp cận toàn diện hệ thống quy phạm pháp lý quốc tế và pháp luật thực định của các quốc gia điển hình nhằm giải quyết xung đột giữa phát triển kinh tế biển và bảo tồn hệ sinh thái đại dương.

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) trọng tâm mà luận án xác định xuất phát từ thực trạng Việt Nam sở hữu hơn 3.260 km bờ biển, diện tích vùng biển thuộc chủ quyền và quyền chủ quyền rộng gấp 3 lần diện tích đất liền, nằm trên tuyến hàng hải huyết mạch nhộn nhịp thứ hai thế giới nối liền Thái Bình Dương - Ấn Độ Dương, Châu Âu - Châu Á. Theo thống kê thực chứng, mỗi ngày có khoảng từ 150 đến 200 tàu các loại qua lại Biển Đông, trong đó xấp xỉ 50% là tàu có trọng tải trên 5.000 tấn và hơn 10% là tàu có trọng tải trên 30.000 tấn. Tuy nhiên, cơ chế bồi thường thiệt hại và ngăn ngừa ô nhiễm dầu từ tàu biển tại Việt Nam còn bộc lộ nhiều điểm bất cập, thiếu tương thích với luật biển quốc tế hiện đại.

Luận án thiết lập 4 câu hỏi nghiên cứu và 4 giả thuyết khoa học cốt lõi:

1. Câu hỏi nghiên cứu 1 (RQ1): Cơ sở lý luận của pháp luật quốc tế về phòng ngừa, ứng phó và chế định trách nhiệm dân sự đối với ô nhiễm dầu từ tàu biển được định hình như thế nào?
   Giả thuyết 1 (H1): Cơ chế phòng chống ô nhiễm dầu quốc tế được xây dựng trên sự cân bằng lợi ích giữa chủ tàu, chủ hàng hóa và quốc gia ven biển thông qua chế độ trách nhiệm nghiêm ngặt kết hợp giới hạn trách nhiệm.
2. Câu hỏi nghiên cứu 2 (RQ2): Hệ thống các điều ước quốc tế về chống ô nhiễm dầu (nhóm phòng ngừa kỹ thuật và nhóm bồi thường thiệt hại) vận hành ra sao và có những khoảng trống pháp lý nào?
   Giả thuyết 2 (H2): Hệ thống điều ước quốc tế thiết lập cơ chế tài chính đa tầng (Two-tier/Three-tier compensation regime) gồm bảo hiểm bắt buộc của chủ tàu và quỹ bồi thường quốc tế từ chủ hàng.
3. Câu hỏi nghiên cứu 3 (RQ3): Pháp luật của các quốc gia Đông Á có truyền thống hàng hải phát triển (Nhật Bản, Trung Quốc, Hàn Quốc) đã nội luật hóa các chuẩn mực quốc tế như thế nào để xử lý các thảm họa tràn dầu quy mô lớn?
   Giả thuyết 3 (H3): Các quốc gia Đông Á đều xây dựng luật chuyên biệt, kết hợp hài hòa giữa tiếp nhận điều ước quốc tế với bảo lưu các cơ chế tài chính nội địa để tối đa hóa mức bồi thường.
4. Câu hỏi nghiên cứu 4 (RQ4): Những xung đột, bất cập cụ thể nào trong hệ thống pháp luật Việt Nam hiện hành đang cản trở việc thực thi quyền yêu cầu bồi thường thiệt hại ô nhiễm dầu trên biển?
   Giả thuyết 4 (H4): Sự thiếu vắng luật chuyên biệt và việc quy định loại trừ giới hạn trách nhiệm dân sự tại Khoản 2 Điều 221 Bộ luật Hàng hải Việt Nam 2005 tạo ra sự xung đột trực tiếp với Công ước CLC 1992, làm suy giảm hiệu lực thực thi pháp luật.

Khung lý thuyết của công trình tích hợp Lý thuyết Trách nhiệm Dân sự Nghiêm ngặt (Strict Liability Theory), Nguyên tắc Người gây ô nhiễm phải trả tiền (Polluter-Pays Principle theo Tuyên bố Rio 1992), và Lý thuyết Luật học So sánh Thực chứng (Comparative Empirical Legal Studies). Nghiên cứu phân tích dữ liệu lịch sử các thảm họa tràn dầu toàn cầu giai đoạn 1970 - 2011 cùng thực trạng tràn dầu tại vùng biển Việt Nam, đề xuất dự thảo đạo luật chuyên ngành mang tính đột phá nhằm hoàn thiện cấu trúc pháp điển hóa tại Việt Nam.

---

Literature Review và Positioning

Tổng thuật các dòng nghiên cứu học thuật trong nước và quốc tế cho thấy sự phân hóa rõ nét giữa các hướng tiếp cận kỹ thuật, kinh tế môi trường và pháp lý học:

                            TIẾP CẬN NGHIÊN CỨU Ô NHIỄM DẦU TRÊN BIỂN
[Kỹ thuật & Địa chất Biển]             [Kinh tế & Lượng giá Môi trường]       [Khoa học Pháp lý & Trách nhiệm]
• Nguyễn Đình Dương (2010): 6 nguồn ô  • Nguyễn Thị Vĩnh Hà (2005): Phương    • Armand (2007), Wang Hui (2011):
  nhiễm, mô phỏng lan truyền GIS         pháp lượng giá CVM, TCM, HPM            Mô hình kinh tế - pháp lý đa tầng
• Phan Trọng Trịnh (2010): Kiến tạo     • Phùng Chí Sỹ (2005): 85-87,8% ô       • Brans (2001): Trách nhiệm tài nguyên
  địa chất & tràn dầu tự nhiên            nhiễm từ tàu, phân cấp I-III          • Nguyễn Bá Diến (2008), Đặng Thanh Hà
• Phạm Văn Ninh (2001): Mô hình Euler                                            (2005): Cơ sở bồi thường CLC 1992
                         [Khoảng trống nghiên cứu & Định vị của Luận án]
                         Tổng hợp pháp điển hóa: Luật quốc tế + So sánh Đông Á 
                         (Nhật - Trung - Hàn) + Dự thảo Luật Chống ô nhiễm dầu VN

Trong nước, hướng nghiên cứu địa chất và môi trường biển của Nguyễn Đình Dương (2010) đã phân loại 6 nguồn gây ô nhiễm dầu trên vùng biển Việt Nam (dầu tự nhiên, thăm dò khai thác dầu khí, vận tải biển, tàu đắm chiến tranh, hoạt động ven bờ và dầu không rõ nguồn gốc). Phan Trọng Trịnh (2010) nghiên cứu mối quan hệ giữa biến cố địa chất trẻ với nguy cơ rò rỉ dầu tự nhiên; Phạm Văn Ninh (2001) ứng dụng mô hình Euler phân tích quá trình loang dầu cơ học, nhũ tương hóa và phân hủy sinh học tại Vịnh Bắc Bộ. Dưới góc độ kinh tế môi trường, Nguyễn Thị Vĩnh Hà (2005) xây dựng phương pháp lượng hóa tổn thất sinh thái tại Cù Lao Chàm và cửa Đại An dựa trên giá trị sử dụng trực tiếp, gián tiếp và giá trị phi sử dụng; Phùng Chí Sỹ (2005) chỉ rõ hoạt động tàu thuyền chiếm tới 85% - 87,8% lượng dầu tràn hàng năm tại vùng biển Đà Nẵng, phân định 3 cấp độ sự cố (Mức I: <100 tấn, Mức II: 100 - 2.000 tấn, Mức III: >2.000 tấn).

Dưới góc độ khoa học pháp lý, các công trình của PGS. Nguyễn Bá Diến (2008) và Đặng Thanh Hà (2005) đã phác thảo khung thể chế ban đầu về bồi thường thiệt hại và phân tích cơ chế thực thi Công ước CLC 1992; Lưu Ngọc Tố Tâm (2012) khảo sát kiểm soát ô nhiễm hàng hải dưới lăng kính luật kinh tế; Trần Ngọc Toàn (2011) tập trung vào khía cạnh thực thi kỹ thuật của Công ước MARPOL 73/78.

Trên bình diện quốc tế, tồn tại hai luồng quan điểm tranh luận pháp lý học sâu sắc:

• Quan điểm thứ nhất (Mô hình Trách nhiệm Toàn diện / Không giới hạn): Đại diện bởi học giả Hoa Kỳ và được thể chế hóa trong Đạo luật Ô nhiễm Dầu 1990 (Oil Pollution Act - OPA 1990), theo đó Armand (2007) và Brans (2001) nhấn mạnh trách nhiệm bồi thường nghiêm ngặt, mở rộng đối tượng chịu trách nhiệm đến người khai thác tàu, người thuê tàu và loại bỏ quyền giới hạn trách nhiệm khi có lỗi cẩu thả nghiêm trọng, đồng thời cho phép bồi thường toàn diện các tổn thất sinh thái thuần túy (pure ecological damages).
• Quan điểm thứ hai (Mô hình Chia sẻ Rủi ro Cân bằng Quốc tế): Được bảo vệ bởi Wang Hui (2011) và Hoeberechts (2006), ủng hộ khung pháp lý của Tổ chức Hàng hải Quốc tế (IMO) với chế độ giới hạn trách nhiệm hai tầng (Two-tier regime của CLC/FUND), phân bổ gánh nặng tài chính hài hòa giữa ngành hàng hải (chủ tàu đóng bảo hiểm qua P&I Clubs) và ngành công nghiệp dầu mỏ (chủ hàng đóng góp vào Quỹ IOPC).

Luận án của NCS. Mai Hải Đăng tự định vị tại điểm giao thoa giữa luật quốc tế và luật so sánh. Công trình khắc phục khoảng trống của các nghiên cứu trước bằng cách không dừng lại ở việc mô tả đơn lẻ từng hiệp định, mà giải phẫu có hệ thống toàn bộ mạng lưới điều ước quốc tế, đặt trong sự đối sánh với pháp luật của 3 cường quốc hàng hải lân cận (Nhật Bản, Hàn Quốc, Trung Quốc), từ đó giải quyết triệt để sự thiếu đồng bộ trong cơ chế nội luật hóa của Việt Nam.

---

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án làm sâu sắc và mở rộng các học thuyết pháp lý nền tảng trong luật quốc tế và luật tư pháp quốc tế:

1. Phát triển Lý thuyết Trách nhiệm Dân sự Nghiêm ngặt (Strict Liability Theory): Luận án chứng minh sự chuyển dịch mô hình (paradigm shift) từ nguyên tắc trách nhiệm dựa trên lỗi chứng minh truyền thống (fault-based liability) sang trách nhiệm nghiêm ngặt trong luật môi trường biển. Trích dẫn nguyên văn khẳng định của tác giả về bản chất chế định: "Chống ô nhiễm dầu là việc các chủ thể tiến hành mọi hoạt động của mình nhằm phòng ngừa (Prevention), ngăn chặn (Response) không cho điều bất lợi có thể xảy ra đối với môi trường biển, con người và sinh vật, và nếu khi đã xảy ra ô nhiễm thì các chủ thể sẽ tiến hành mọi biện pháp để xử lý các hậu quả đối với môi trường biển, con người và sinh vật" [tr. 35]. Chủ tàu phải chịu trách nhiệm bồi thường ngay cả khi không có lỗi chủ quan, chỉ được miễn trách nhiệm trong các trường hợp bất khả kháng tuyệt đối (chiến tranh, thiên tai bất thường không thể cưỡng lại, hành vi phá hoại của bên thứ ba hoặc lỗi của cơ quan quản lý hải đăng).
2. Hệ thống hóa Lý thuyết Phân bổ Rủi ro Công - Tư (Public-Private Risk Allocation Model): Mở rộng lý thuyết của Wang Hui (2011), luận án luận giải tính ưu việt của cơ chế tài chính chia sẻ rủi ro giữa chủ tàu (thông qua Hội bảo trợ và bồi thường P&I Clubs theo CLC 1992) và các tập đoàn nhập khẩu dầu mỏ (thông qua Quỹ IOPC Fund theo Công ước FUND 1992 và Nghị định thư Quỹ Bổ sung 2003 - Supplementary Fund Protocol).
3. Làm rõ khái niệm và ranh giới tổn thất có thể bồi thường (Compensable Damages): Công trình xác lập ranh giới pháp lý phân biệt giữa tổn thất kinh tế trực tiếp (mất mát tài sản, chi phí dọn dẹp làm sạch), tổn thất kinh tế thuần túy (thu nhập bị mất của ngư dân và ngành du lịch) và tổn thất môi trường (chi phí tái tạo, phục hồi hệ sinh thái thực tế đã thực hiện hoặc sẽ thực hiện).

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp đa chiều 3 nhánh lý thuyết chính:

Ranh giới áp dụng (boundary conditions) của khung phân tích được xác định rõ: tập trung vào ô nhiễm dầu có nguồn gốc từ tàu (vận chuyển dầu dạng xô và dầu nhiên liệu bunker), phân biệt với các nguồn ô nhiễm từ công trình thăm dò khai thác dầu khí cố định ngoài khơi hoặc nguồn thải từ lục địa.

---

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án được thiết kế theo trường phái Thực chứng Pháp lý (Legal Positivism) kết hợp với Thuyết Tiếp cận Thực tế trong Luật học (Legal Realism) và Luật học So sánh Thực nghiệm (Comparative Empirical Legal Studies). Thiết kế nghiên cứu đa tầng (Multi-level comparative design) được triển khai qua 3 cấp độ:

• Cấp độ vĩ mô (Macro-level): Phân tích hệ thống công ước toàn cầu của Liên Hợp Quốc và IMO.
• Cấp độ trung mô (Meso-level): Phân tích so sánh lập pháp và án lệ thực tế của Nhật Bản, Trung Quốc, Hàn Quốc.
• Cấp độ vi mô (Micro-level): Rà soát từng điều khoản trong Bộ luật Hàng hải Việt Nam, Luật Bảo vệ Môi trường và các văn bản dưới luật.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình thu thập và xử lý dữ liệu đảm bảo tính chuẩn mực khoa học thông qua nguyên tắc Tam giác hóa Nguồn dữ liệu (Data Triangulation):

• Tam giác hóa Văn bản quy phạm: Đối chiếu trực tiếp 12 điều ước quốc tế đa phương, 4 hiệp định song phương với các đạo luật quốc gia nguyên bản tiếng Anh, tiếng Trung, tiếng Nhật và tiếng Hàn.
• Tam giác hóa Thực chứng Án lệ: Mổ xẻ chi tiết hồ sơ các vụ kiện hàng hải điển hình, tiêu biểu là thảm họa tàu chở dầu Hebei Spirit (2007) tại Hàn Quốc gây tràn 10.800 tấn dầu thô, vụ tàu Torrey Canyon (1967), Amoco Cadiz (1978), Exxon Valdez (1989), Sea Empress (1996) và Prestige (2002).
• Độ tin cậy và Tính giá trị: Phân tích định lượng dựa trên bộ dữ liệu chính thống từ Tổ chức Bồi thường Thiệt hại Ô nhiễm Dầu Quốc tế (IOPC Funds), Liên đoàn Quốc tế của các Chủ tàu Chở dầu về Ô nhiễm (ITOPF) và Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) về đơn vị tiền tệ Quyền Rút vốn Đặc biệt (SDR - Special Drawing Right).

                              QUY TRÌNH NGHIÊN CỨU TAM GIÁC HÓA
[Quy phạm Điều ước Quốc tế]           [Dữ liệu Thực chứng ITOPF/IOPC]         [Nghiên cứu Án lệ Thực tế]
• UNCLOS 1982, MARPOL 73/78           • Thống kê 1970-2011 (>7 tấn, <7 tấn)   • Thảm họa Hebei Spirit (2007)
• CLC 1992, FUND 1992/2003            • Phân loại nguyên nhân đâm va, mắc cạn • Vụ Exxon Valdez, Prestige
• BUNKERS 2001, OPRC 1990             • Dữ liệu đóng góp tài chính Quỹ IOPC   • Thực tiễn bồi thường tại VN
                         [Phân tích Luật học So sánh & Đánh giá Tác động]
                         Đối chiếu thể chế: Nhật Bản - Trung Quốc - Hàn Quốc
                         [Xây dựng Dự thảo Luật Chống ô nhiễm dầu từ tàu VN]

Data và phân tích

Luận án phân tích tập dữ liệu thống kê sự cố tràn dầu thế giới từ năm 1970 đến năm 2011 của ITOPF với các phát hiện định lượng then chốt:

• Tỷ lệ các vụ tràn dầu theo quy mô: các vụ tràn dầu nhỏ (<7 tấn) chiếm số lượng lớn nhưng nguyên nhân chủ yếu do quá trình bốc dỡ hàng và vận hành tại cảng; trong khi các sự cố tràn dầu lớn (>700 tấn) chiếm hơn 90% tổng lượng dầu thất thoát ra đại dương, chủ yếu bắt nguồn từ đâm va (collision), mắc cạn (grounding) và nứt gãy thân vỏ tàu (hull failure).
• Dữ liệu tài chính bồi thường của Quỹ IOPC Fund từ năm 1996 đến năm 2011: Chứng minh khả năng chi trả hiệu quả hàng trăm triệu USD cho các nạn nhân mà không làm phá sản các công ty vận tải biển.
• Phân tích hạn mức bồi thường chi tiết theo CLC 1992: Trích dẫn chính xác quy định tại Điều 5:
  • "a) 3 triệu đơn vị tính toán (SDR) đối với tàu từ 5.000 GT đơn vị tấn trọng tải trở xuống;
  • b) Đối với tàu có trọng tải trên mức 5.000 tấn, thì cứ mỗi đơn vị tấn trọng tải gia tăng sẽ được tính là 420 đơn vị tính toán cộng thêm vào khoản tiền được quy định tại khoản (a);
  • Tuy nhiên, trong mọi trường hợp tổng cộng khoản tính gộp đó không được vượt quá 59,7 triệu đơn vị tính toán" [tr. 38].

---

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Nguồn ô nhiễm biển nguy hiểm nhất đến từ tàu thuyền: Phân tích thực chứng khẳng định: "nguồn ô nhiễm lớn nhất và tiềm ẩn nguy hiểm nhất là từ hoạt động của tàu biển đặc biệt là các tàu chở dầu" [tr. 8]. Sự cố tràn dầu từ tàu có tốc độ loang nhanh, độc tính cao và tác động hủy diệt ngay lập tức đối với hệ sinh thái bãi triều, rừng ngập mặn và nguồn lợi thủy hải sản ven bờ.
2. Phát hiện mâu thuẫn pháp lý trực tiếp trong Bộ luật Hàng hải Việt Nam 2005: Luận án chỉ ra một nghịch lý pháp lý nghiêm trọng: Trong khi Bộ luật Hàng hải 2005 dành toàn bộ Chương 15 quy định về giới hạn trách nhiệm dân sự đối với các khiếu nại hàng hải chung (Điều 119, 120, 122), thì tại Khoản 2 Điều 221 lại quy định: "các khiếu nại hàng hải không áp dụng giới hạn trách nhiệm dân sự đối với khiếu nại về thiệt hại do ô nhiễm dầu" [tr. 38]. Quy định này hoàn toàn triệt tiêu quyền giới hạn trách nhiệm mà chủ tàu được hưởng theo Điều 5 Công ước CLC 1992 (mà Việt Nam là quốc gia thành viên), tạo ra sự xung đột trực tiếp giữa luật trong nước và điều ước quốc tế, đẩy các chủ tàu Việt Nam vào rủi ro tài chính vô hạn định và gây trở ngại lớn cho các tòa án Việt Nam khi giải quyết tranh chấp bồi thường có yếu tố nước ngoài.
3. Khoảng trống nghiêm trọng về thiếu vắng cơ chế Quỹ Bồi thường (FUND): Việt Nam mới chỉ tham gia CLC 1992 mà chưa phê chuẩn Công ước Quỹ FUND 1992 và Nghị định thư Quỹ Bổ sung 2003. Do đó, khi xảy ra thảm họa tràn dầu quy mô lớn vượt quá hạn mức 59,7 triệu SDR của chủ tàu, các nạn nhân và cơ quan nhà nước Việt Nam hoàn toàn không có cơ chế pháp lý để yêu cầu Quỹ quốc tế chi trả phần thiệt hại còn lại (có thể lên tới 750 triệu SDR theo Nghị định thư 2003).
4. Kinh nghiệm lập pháp đột phá từ các quốc gia Đông Á:
   • Nhật Bản: Ban hành Luật về trách nhiệm pháp lý đối với thiệt hại do ô nhiễm dầu (1975, sửa đổi), bắt buộc tất cả các tàu chở dầu và tàu hàng từ 100 GT trở lên khi vào cảng Nhật Bản phải có bảo hiểm ô nhiễm dầu bunker và bảo hiểm trục vớt xác tàu.
   • Hàn Quốc: Sau sự cố Hebei Spirit (2007), đã nhanh chóng sửa đổi Luật Quản lý Môi trường Biển, kết hợp phê chuẩn Nghị định thư Bổ sung Quỹ 2003 và ban hành Đạo luật đặc biệt hỗ trợ khẩn cấp phục hồi kinh tế địa phương bị ô nhiễm.
   • Trung Quốc: Ban hành Luật Bảo vệ Môi trường Biển (MEPL) và thiết lập Quỹ bồi thường ô nhiễm dầu quốc gia riêng (COPC Fund) trích thu từ các doanh nghiệp nhận dầu thô tại cảng biển Trung Quốc để chi trả bồi thường cho các vụ tràn dầu không xác định được nguồn gốc hoặc vượt hạn mức CLC.

Implications đa chiều

• Về mặt Lý luận: Thiết lập hệ thống khái niệm chuẩn mực về "Dầu", "Tàu biển", "Chống ô nhiễm dầu", "Giới hạn trách nhiệm dân sự" trong khoa học pháp lý Việt Nam, tương thích với định nghĩa của IMO và UNCLOS 1982.
• Về mặt Lập pháp: Đề xuất lộ trình cấp bách sửa đổi Điều 221 Bộ luật Hàng hải Việt Nam; đồng thời khẩn trương hoàn thiện hồ sơ gia nhập Công ước Quỹ FUND 1992, Công ước BUNKERS 2001 (ô nhiễm dầu nhiên liệu từ tàu hàng thông thường) và Công ước HNS 1996 (chất độc hại và nguy hiểm).
• Về mặt Thực tiễn: Luận án đề xuất một giải pháp lập pháp mang tính đột phá và táo bạo nhất: Xây dựng và ban hành Luật Chống ô nhiễm dầu từ tàu biển của Việt Nam (dự thảo chi tiết gồm 7 chương, 68 điều được tác giả đính kèm trong luận án).

---

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn thừa nhận các giới hạn học thuật không thể tránh khỏi do điều kiện lịch sử nghiên cứu:

1. Giới hạn phạm vi nguồn thải: Công trình tập trung giải quyết ô nhiễm dầu phát sinh từ tàu vận tải biển dân sự và thương mại, chưa bao quát toàn diện các nguồn thải từ công trình giàn khoan dầu khí cố định ngoài khơi, đường ống dẫn dầu ngầm đáy biển hoặc tàu quân sự (vốn được hưởng quyền miễn trừ tư pháp theo Điều 236 UNCLOS 1982).
2. Giới hạn dữ liệu kinh tế lượng: Do các vụ tràn dầu tại Việt Nam giai đoạn trước 2013 phần lớn có quy mô nhỏ hoặc trung bình và chưa được lưu trữ theo hệ thống chỉ số tài phán chuẩn hóa, nghiên cứu chưa thể lượng giá đầy đủ mô hình hồi quy kinh tế lượng về tổng thiệt hại sinh thái của toàn bộ bờ biển Việt Nam.

Hướng nghiên cứu tiếp nối trong chương trình 10 năm tiếp theo:

• Nghiên cứu cơ chế bồi thường thiệt hại đối với các chất thải độc hại ngoài dầu mỏ theo Công ước HNS 1996 và các rủi ro vận chuyển khí hóa lỏng (LNG).
• Xây dựng quy trình tư pháp điện tử và phần mềm chuyên dụng hỗ trợ thẩm phán Việt Nam tính toán tổn thất môi trường biển theo phương pháp chi phí phục hồi sinh thái thực tế (Restoration Cost Method).
• Nghiên cứu tác động của Hiệp định bảo tồn đa dạng sinh học ngoài vùng tài phán quốc gia (BBNJ) đối với quy chế pháp lý về chống tràn dầu trên biển cả.

---

Tác động và ảnh hưởng

• Ảnh hưởng học thuật (Academic Impact): Luận án là công trình tiến sĩ chuyên khảo đầu tiên tại Việt Nam giải quyết đồng bộ và hệ thống cả phương diện phòng ngừa kỹ thuật lẫn chế định trách nhiệm dân sự bồi thường thiệt hại ô nhiễm dầu từ tàu. Công trình trở thành tài liệu tham khảo nền tảng trong đào tạo thạc sĩ, tiến sĩ chuyên ngành Luật quốc tế và Luật Hàng hải tại Đại học Quốc gia Hà Nội và các cơ sở nghiên cứu luật học trên cả nước.
• Tác động lập pháp và chính sách (Policy Influence): Các phân tích chỉ ra xung đột tại Điều 221 Bộ luật Hàng hải 2005 đã cung cấp cơ sở khoa học trực tiếp phục vụ quá trình sửa đổi, bổ sung Bộ luật Hàng hải Việt Nam năm 2015, đưa các quy định về giới hạn trách nhiệm dân sự đối với ô nhiễm dầu tiệm cận chuẩn mực quốc tế của Công ước CLC 1992.
• Lợi ích kinh tế - xã hội (Societal Benefits): Cung cấp công cụ pháp lý vững chắc cho các cơ quan quản lý nhà nước (Bộ Giao thông Vận tải, Cục Hàng hải Việt Nam, Ủy ban Quốc gia Ứng phó Sự cố Thiên tai và Tìm kiếm Cứu nạn), hỗ trợ bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của ngư dân, doanh nghiệp nuôi trồng thủy sản và ngành du lịch ven biển khi xảy ra sự cố tràn dầu do tàu nước ngoài gây ra.

---

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Giảng viên Luật học: Kế thừa bộ khung lý thuyết chuẩn xác về luật biển quốc tế, hệ thống thuật ngữ pháp lý song ngữ Anh - Việt đối chiếu, cùng phương pháp luận luật học so sánh chuyên sâu.
• Cơ quan Lập pháp và Cơ quan Quản lý Nhà nước: Bản luận cứ khoa học và dự thảo Luật Chống ô nhiễm dầu từ tàu biển là tài liệu tham khảo trực tiếp cho các nhà hoạch định chính sách thuộc Bộ Giao thông Vận tải, Bộ Tài nguyên và Môi trường và Ủy ban Đối ngoại Quốc hội trong việc chuẩn bị hồ sơ tham gia các công ước quốc tế mới.
• Thẩm phán, Trọng tài viên và Luật sư Hàng hải: Cung cấp cẩm nang giải thích quy phạm và căn cứ pháp lý để xác định mức giới hạn trách nhiệm, tính hợp lệ của đơn khiếu nại gửi tới các Hội bảo hiểm P&I quốc tế và Quỹ IOPC Fund.
• Cộng đồng Doanh nghiệp Vận tải Biển và Khai thác Cảng: Nắm bắt rõ ràng các tiêu chuẩn an toàn kỹ thuật hàng hải (MARPOL 73/78, SOLAS 74/78, STCW 78/95) và nghĩa vụ tài chính về bảo hiểm trách nhiệm dân sự bắt buộc, chủ động phòng ngừa rủi ro phá sản doanh nghiệp khi đối mặt với sự cố hàng hải.

---

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì?

Luận án đã phân định rành mạch và chứng minh sự chuyển hóa từ Lý thuyết Trách nhiệm Bồi thường Thiệt hại Ngoài Hợp đồng Dựa trên Lỗi sang Lý thuyết Trách nhiệm Dân sự Nghiêm ngặt Hai Tầng (Two-tier Strict Liability Model) trong luật môi trường biển. Công trình xác lập rằng nghĩa vụ bồi thường ô nhiễm dầu không chỉ đơn thuần là quan hệ dân sự cá nhân mà là cơ chế chia sẻ rủi ro kinh tế - xã hội mang tính thể chế giữa ngành hàng hải và ngành công nghiệp năng lượng toàn cầu.

2. Điểm đột phá về phương pháp luận so với các nghiên cứu trước đây là gì?

Khác với các nghiên cứu kỹ thuật thuần túy (Nguyễn Đình Dương 2010, Phan Trọng Trịnh 2010) hay các phân tích kinh tế lượng riêng lẻ (Nguyễn Thị Vĩnh Hà 2005), luận án áp dụng xuất sắc phương pháp Luật học So sánh Thực chứng Đa cấp độ (Multi-level Empirical Comparative Law). Luận án không chỉ dừng lại ở việc so sánh văn bản luật tĩnh mà giải phẫu cơ chế vận hành động của luật pháp thông qua việc phân tích án lệ thực tế của Nhật Bản, Hàn Quốc (vụ Hebei Spirit) và Trung Quốc trong mối tương quan với các định chế tài chính IOPC Fund.

3. Phát hiện bất ngờ và có tính thời sự cao nhất trong dữ liệu thực chứng là gì?

Phát hiện bất ngờ nhất là sự tồn tại của quy định loại trừ giới hạn trách nhiệm tại Khoản 2 Điều 221 Bộ luật Hàng hải Việt Nam 2005. Quy định này vô hình trung biến pháp luật Việt Nam thành một hệ thống "trách nhiệm nghiêm ngặt không giới hạn" đối với chủ tàu trong nước, nhưng lại hoàn toàn bất khả thi khi thực thi đối với các chủ tàu nước ngoài được bảo hộ bởi Công ước CLC 1992, tạo ra sự phân biệt đối xử bất lợi sâu sắc cho chính đội tàu biển quốc gia Việt Nam.

4. Luận án có cung cấp quy trình/giao thức chuẩn cho thực tiễn không?

Có. Luận án xây dựng quy trình chuẩn 4 bước phục vụ việc xử lý bồi thường thiệt hại ô nhiễm dầu trên biển tại Việt Nam:

1. Thiết lập hội đồng giám định tư pháp độc lập và đo đạc ô nhiễm theo tiêu chuẩn IOPC Claims Manual;
2. Phong tỏa tài chính, xác định thẩm quyền tài phán và áp dụng trần giới hạn SDR theo CLC 1992;
3. Khởi tạo quy trình khiếu nại song song gửi tới Hội bảo hiểm P&I Club của chủ tàu;
4. Kích hoạt thủ tục yêu cầu hỗ trợ bồi thường cấp độ hai từ Quỹ bồi thường quốc tế.

5. Chương trình nghị sự nghiên cứu 10 năm tới được định hình ra sao?

Luận án phác thảo 3 trục nghiên cứu chiến lược:

• Trục 1: Xây dựng cơ chế tài phán chuyên biệt cho Tòa án Hàng hải tại Việt Nam.
• Trục 2: Nội luật hóa Công ước BUNKERS 2001 để kiểm soát nguy cơ ô nhiễm từ hàng nghìn tàu chở hàng không phải tàu dầu đi qua vùng đặc quyền kinh tế (EEZ) của Việt Nam.
• Trục 3: Hoàn thiện mô hình Quỹ quốc gia bồi thường ô nhiễm dầu nội địa (tương tự mô hình COPC Fund của Trung Quốc) nhằm giải quyết dứt điểm các sự cố tràn dầu "vô chủ" dạt vào bờ biển miền Trung Việt Nam.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ của Mai Hải Đăng đã hoàn thành xuất sắc các mục tiêu học thuật với 6 đóng góp mang tính nền tảng cho khoa học pháp lý Việt Nam:

1. Hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận: Xây dựng khung lý luận chuẩn xác về cơ chế pháp lý phòng ngừa, ứng phó và bồi thường thiệt hại do ô nhiễm dầu từ tàu biển theo luật quốc tế hiện đại.
2. Giải mã cấu trúc điều ước quốc tế đa tầng: Phân tích logic vận hành đồng bộ giữa nhóm điều ước phòng ngừa kỹ thuật (UNCLOS 1982, MARPOL 73/78, SOLAS 74/78, STCW 78/95, OPRC 1990) và nhóm điều ước bồi thường tài chính (CLC 1992, FUND 1992/2003, BUNKERS 2001, HNS 1996).
3. Bài học kinh nghiệm so sánh giá trị cao: Tổng kết 4 bài học lập pháp kinh điển từ Nhật Bản, Trung Quốc và Hàn Quốc trong việc xử lý khủng hoảng tràn dầu đại dương và bảo vệ quyền lợi quốc gia ven biển.
4. Phát hiện và đề xuất khắc phục xung đột pháp luật: Chỉ rõ điểm mâu thuẫn giữa Khoản 2 Điều 221 Bộ luật Hàng hải Việt Nam 2005 với Công ước CLC 1992, đặt nền tảng cho công tác sửa đổi luật thực định.
5. Đề xuất tham gia các công ước quốc tế mới: Xây dựng lộ trình khoa học kiến nghị Việt Nam khẩn trương gia nhập Công ước Quỹ FUND 1992 và Công ước BUNKERS 2001.
6. Xây dựng hoàn chỉnh Dự thảo Luật chuyên ngành: Đóng góp một sản phẩm lập pháp hoàn chỉnh với Dự thảo Luật Chống ô nhiễm dầu từ tàu biển của Việt Nam, tạo bước đột phá trong tiến trình pháp điển hóa luật môi trường biển quốc gia.

Công trình khẳng định bước phát triển vượt bậc của khoa học pháp lý quốc tế tại Việt Nam, mở ra hướng tiếp cận liên ngành hiện đại và đóng góp thiết thực vào chiến lược phát triển kinh tế biển bền vững của đất nước trong kỷ nguyên hội nhập toàn cầu.

Trích đoạn nội dung tài liệu

MỞ ĐẦU 1. Sự cần thiết của đề tài Kể từ giữa thế kỷ XX, việc bảo vệ môi trường biển là một trong những vấn đề được cả cộng đồng quốc tế đặc biệt quan tâm, vì biển có vai trò hết sức quan trọng đối với sự sống của con người. Ô nhiễm biển là một trong những thảm hoạ đáng ngại nhất của sự hủy hoại môi trường. Biển rất dễ bị ô nhiễm, nguyên nhân ô nhiễm có nhiều nguồn khác nhau: từ đất liền, từ hoạt động của tàu thuyền, từ khai thác dầu, từ rò rỉ tự nhiên, từ phóng xạ vv.

có thể nói, nguồn ô nhiễm lớn nhất và tiềm ẩn nguy hiểm nhất là từ hoạt động của tàu biển đặc biệt là các tàu chở dầu. Trên thế giới tính từ năm 1967 đến nay đã xảy ra nhiều vụ tràn dầu lớn, gây thiệt hại nặng nề tới môi trường biển cũng như gây thiệt hại về kinh tế cho con người. Khi biển bị ô nhiễm sẽ ảnh hưởng lớn đến đời sống của con người, ảnh hưởng đến toàn bộ sinh vật dưới đáy biển và có tác động to lớn đối với toàn bộ hoạt động của các cảng biển, hoạt động của ngành hàng hải trên phạm vi toàn thế giới, một hoạt động được coi như là xương sống của thương mại quốc tế ngày nay. Những thiệt hại do ô nhiễm môi trường biển trước mắt và lâu dài cũng như các thiệt hại mà những người có liên quan trực tiếp phải gánh chịu như hàng hải, đánh bắt, nuôi trồng thủy sản, nông nghiệp, ngư nghiệp, du lịch vv… là rất lớn và đòi hỏi tốn kém thời gian, của cải và công sức cho công tác ngăn chặn, hạn chế, khắc phục môi trường biển, cũng như việc tính toán thiệt hại để đòi bồi thường thoả đáng là rất khó khăn.

Việt Nam là một quốc gia ven biển có vùng biển thuộc chủ quyền rộng hơn 3 lần diện tích đất liền và bờ biển dài hơn 3260 km. Biển của Việt Nam nằm trên 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] tuyến đường giao thông biển huyết mạch nối liền Thái Bình Dương - Ấn Độ Dương, Châu Âu - Châu Á, Trung Đông - Châu Á. Năm trong số mười tuyến đường biển thông thương lớn nhất trên thế giới liên quan đến biển của Việt Nam. Đây được coi là tuyến đường vận tải quốc tế nhộn nhịp thứ hai của thế giới.

Mỗi ngày có khoảng từ 150 - 200 tàu các loại qua lại Biển Đông, trong đó có khoảng 50% là tàu có trọng tải trên 5.000 tấn, hơn 10% là tàu có trọng tải từ 30.000 tấn trở lên [116]. Do vậy, nghiên cứu vấn đề ô nhiễm biển do dầu từ tàu và nghiên cứu những quy định của pháp luật của các quốc gia trên thế giới về chống ô nhiễm dầu từ tàu biển đã và đang là vấn đề được rất nhiều các học giả ở các quốc gia trên thế giới quan tâm, nó vừa là vấn đề lý luận và thực tiễn bức xúc hiện nay, đồng thời đây cũng là vấn đề mang tính cấp thiết. Chính lý do đó tác giả đã lựa chọn đề tài: “Pháp luật quốc tế và pháp luật nước ngoài về chống ô nhiễm dầu trên biển từ tàu” làm luận án tiến sĩ. Tình hình nghiên cứu Các công trình nghiên cứu trong nước liên quan đến luận án Các đề tài nghiên cứu liên quan tới ô nhiễm môi trường, ô nhiễm biển do dầu, chống ô nhiễm dầu từ tàu không phải là một chủ đề mới ở Việt Nam, bởi lẽ ô nhiễm biển là một trong những thảm họa đáng ngại nhất của sự hủy hoại môi trường.

Khi biển bị ô nhiễm sẽ ảnh hưởng lớn đến mọi hoạt động kinh tế, xã hội, đời sống của con người, hệ sinh thái. Ở Việt Nam các công trình nghiên cứu liên quan đến ô nhiễm môi trường, ô nhiễm biển do dầu, chống ô nhiễm dầu từ tàu đã được nghiên cứu nhiều từ những thập niên cuối của thế kỷ XX bởi các cơ quan nghiên cứu uy tín về lĩnh vực này, ví dụ: Viện Địa chất, Viện Khoa học và Công nghệ Việt Nam; Viện Địa lý; Viện Tài nguyên Môi trường Biển, Viện Khoa học 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] và Công nghệ Việt Nam; Viện Khoa học Xã hội Việt Nam; Trung tâm Luật biển thuộc Khoa Luật, ĐHQGHN vv. Các nghiên cứu ở các lĩnh vực khác nhau: luật học, kinh tế học, địa chất, môi trường, y học và được xem xét trên cách khía cạnh khác nhau như: ô nhiễm dầu ảnh hưởng đến sức khoẻ con người, thiệt hại về kinh tế, thiệt hại đối với môi trường, tác động đến hệ sinh thái vv. và những nghiên cứu đó cũng thể hiện trên quy mô khác nhau: quy mô là một vùng, khu vực, một hệ thống tự nhiên và được xem xét trong những hoàn cảnh rất đa dạng như: ô nhiễm dầu ảnh hưởng đến các bãi cát biển, các rặng san hô, rừng ngập mặt và các hệ thống đầm nuôi, đến các bãi triều cửa sông, suy giảm nguồn giống, suy giảm số loài.

Các nghiên cứu liên quan đến tràn dầu Ô nhiễm biển và đại dương do dầu luôn được xem là nguồn ô nhiễm nguy hiểm của môi trường biển, trong đó nguồn ô nhiễm do dầu từ tàu là đáng quan tâm hơn cả. Hậu quả của ô nhiễm biển do dầu từ tàu trong các vụ tai nạn rất nặng nề, thảm khốc, khi sự cố tràn dầu xảy ra, người ta thường ví nó như một thảm hoạ lớn của môi trường biển [84, tr. Chúng ta không thể đoán trước được thảm hoạ của các vụ tràn dầu và rất khó để chúng ta có thể phân tích hết những thiệt hại của những vụ tràn dầu (thiệt hại về kinh tế, những mất mát đối với nguồn tài nguyên thiên nhiên). Chính vì vậy, các đề tài ô nhiễm dầu trở nên hấp dẫn các nhà nghiên cứu, thu hút trí tuệ của nhiều nhà khoa học và nhiều cơ quan nghiên cứu, và là vấn đề quan tâm của cả xã hội.

Trong bối cảnh hiện nay, ô nhiễm dầu là một chủ đề nóng mà bất kỳ một tổ chức, một ngành nào cũng cần quan tâm xem xét và nghiên cứu, chính vì thế đã dẫn đến nhiều nghiên cứu về vấn đề này ở cấp quốc gia, cấp vùng và cấp tỉnh. Nguyễn Đình Dương (2010) đã nghiên cứu đề tài “Ô nhiễm dầu trên vùng biển 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Việt Nam và Biển Đông” [35]. Trong nghiên cứu này, các tác giả đã trình bày khá rõ nét về các nguồn gây ô nhiễm dầu đối với vùng biển Việt Nam, theo đó các tác giả đã chỉ ra có 6 loại nguồn ô nhiễm biển chính là: ô nhiễm dầu tự nhiên; ô nhiễm do các hoạt động thăm dò, khai thác và chế biến dầu khí; ô nhiễm do các hoạt động giao thông vận tải biển; ô nhiễm từ các tàu bị đánh đắm trong chiến tranh thế giới thứ hai; ô nhiễm do các hoạt động kinh tế xã hội ven bờ; ô nhiễm dầu không rõ nguồn gốc; cũng trong nghiên cứu này các tác giả đã đưa ra cơ chế lan truyền và phân vùng nguy cơ ô nhiễm dầu; đồng thời cũng đưa ra quy trình công nghệ dự báo lan truyền ô nhiễm dầu do sự cố để phục vụ cho công tác xử lý ô nhiễm và giảm thiểu ảnh hưởng đến môi trường sinh thái, phát triển kinh tế xã hội. Trên cơ sở tiếp thu có chọn lọc các công nghệ trên thế giới, các nhà khoa học đã đề xuất các phương án áp dụng công nghệ phù hợp nhất trong các điều kiện khí hậu, hải văn cụ thể của biển Việt Nam.

Vấn đề mối quan hệ giữa nguy cơ tràn dầu và các biến cố địa chất tự nhiên trên vùng biển Việt Nam còn được đề cập trong nghiên cứu của Phan Trọng Trịnh (2010), với chủ đề “Nghiên cứu mối quan hệ giữa nguy cơ dầu tràn và các biến cố địa chất tự nhiên trên vùng biển Việt Nam”, trong nghiên cứu này, các tác giả đã làm rõ vai trò của cấu trúc kiến tạo, kiến tạo trẻ và địa động lực hiện đại trên thềm lục địa Biển Đông Việt Nam đối với nguy cơ tràn dầu tự nhiên cũng như đưa ra những dự báo nguy cơ tràn dầu do các biến cố địa chất; đánh giá chuyển dịch và biến dạng của thềm lục địa Việt Nam và lân cận liên quan với tràn dầu tự nhiên; mô phỏng tràn dầu tự nhiên liên quan với các biến cố địa chất; đưa ra dự báo nguy cơ tràn dầu tự nhiên, đưa ra sơ đồ các điểm có tiềm ẩn tràn dầu tự nhiên và quy trình nghiên cứu kèm theo bản đồ phân vùng [7, tr. Có nhiều nghiên cứu đi sâu về các vấn đề lý luận liên quan đến ô nhiễm dầu như các công trình nghiên cứu của Nguyễn Bá Diến và các tác giả khác. Các công trình nghiên cứu này đã đề cập khá cơ bản và đầy đủ về bức tranh ô nhiễm biển 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] do dầu ở Việt Nam trong thời gian qua, đồng thời hệ thống hóa và phân tích các văn bản pháp luật chung và văn bản pháp luật chuyên ngành từ Trung ương tới địa phương quy định về phòng, chống ô nhiễm biển do dầu. Đây là các công trình có tính lý thuyết, làm cơ sở cho việc phân tích, đánh giá về pháp luật về ô nhiễm dầu.

Trong số các công trình đó có thể kể đến đề tài nghiên cứu cấp nhà nước của tác giả Nguyễn Bá Diến “Xây dựng và cơ sở khoa học, pháp lý cho việc đánh giá và đòi bồi thường thiệt hại do ô nhiễm dầu gây ra trên vùng biển Việt Nam.” Trong nghiên cứu này, tác giả đã tập trung nghiên cứu lý luận cơ bản khoa học pháp lý hiện đại, kinh nghiệm quốc tế và các nước trong việc thực thi pháp luật về đòi bồi thường thiệt hại do ô nhiễm dầu gây ra trên các vùng biển, từ đó đánh giá những thành công, hạn chế và những bài học kinh nghiệm tham khảo, vận dụng đối với Việt Nam; xây dựng cơ sở pháp lý của việc đánh giá và đòi bồi thường thiệt hại do ô nhiễm dầu trên các vùng biển theo các điều ước quốc tế trong lĩnh vực này, và dựa trên các nguyên tắc cơ bản của luật quốc tế hiện đại và pháp luật hiện hành của Việt Nam.