Chương 1. Những vấn đề chung về xác định thiệt hại do hành vi làm ô nhiễm môi trường và điều chỉnh pháp luật về xác định thiệt hại do hành vi làm ô nhiễm môi trường; Chương 2. Pháp luật hiện hành về xác định thiệt hại do hành vi làm ô nhiễm môi trường và thực trạng xác định thiệt hại qua một số vụ việc cụ thể Chương 3. Xây dựng và hoàn thiện pháp luật về xác định thiệt hại do hành vi làm ô nhiễm môi trường gây ra 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com CHƢƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ XÁC ĐỊNH THIỆT HẠI DO HÀNH VI LÀM Ô NHIỄM MÔI TRƢỜNG VÀ ĐIỀU CHỈNH PHÁP LUẬT VỀ XÁC ĐỊNH THIỆT HẠI DO HÀNH VI LÀM Ô NHIỄM MÔI TRƢỜNG 1.
Thiệt hại do hành vi làm ô nhiễm môi trƣờng: khái niệm, đặc điểm, phân loại 1. Khái niệm thiệt hại do hành vi làm ô nhiễm môi trường Môi trường là một thuật ngữ có nội hàm rất rộng được sử dụng trong nhiều lĩnh vực khác nhau, như: môi trường giáo dục, môi trường sư phạm, môi trường xã hội, môi trường văn hoá, môi trường kinh tế. Theo nghĩa rộng nhất: “môi trường là toàn bộ nói chung những điều kiện tự nhiên và xã hội trong đó con người hay một sinh vật tồn tại, trong mối quan hệ với con người hay sinh vật ấy” [36, tr. Về mặt pháp lý, khoản 1 Điều 3 của Luật BVMT 2005 của nước ta định nghĩa: “Môi trường bao gồm các yếu tố tự nhiên và vật chất nhân tạo bao quanh con người, có ảnh hưởng đến đời sống, sản xuất, sự tồn tại phát triển của con người và sinh vật”[27].
Còn "ÔNMT là sự biến đổi của các thành phần môi trường không phù hợp với tiêu chuẩn môi trường, gây ảnh hưởng xấu đến con người, sinh vật"[27, Điều 3]. Trong luận văn này khi nói tới thuật ngữ môi trường và ÔNMT, tác giả theo định nghĩa ghi nhận tại Điều 3, Luật BVMT 2005. ÔNMT dẫn đến suy giảm chất lượng, số lượng các thành phần môi trường gây thiệt hại đến con người và sinh vật. Về thuật ngữ thiệt hại nói chung, Từ điển Tiếng Việt, Nhà xuất bản Từ điển Bách khoa 2007 định nghĩa, "thiệt hại (damage) là bị tổn thất, hư hao về người và của"[38].
Với quan niệm này, thiệt hại chỉ được hiểu với ý nghĩa là những tổn thất, suy giảm đơn thuần là về vật chất. Từ điển Tiếng việt của Viện Ngôn ngữ học do Nhà xuất bản Đà Nẵng ấn bản năm 2006 thì giải thích, thiệt hại không chỉ là về vật chất mà còn bao hàm cả thiệt hại về tinh thần. Cụ thể thiệt hại là “bị mất mát về người, về của cải vật chất hoặc tinh thần”[37]. Xét dưới góc độ pháp luật dân sự thì 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com thiệt hại bao gồm tổn thất về tài sản, sức khỏe, tính mạng bị xâm hại, thu nhập bị giảm sút và thiệt hại về tinh thần như danh dự, nhân phẩm, uy tín bị xâm hại… Như vậy có thể thấy, thiệt hại nói chung bao gồm cả thiệt hại về sức khỏe, tính mạng, tài sản và tinh thần.
Còn thiệt hại do hành vi làm ÔNMT là suy giảm chức năng, tính hữu ích của môi trường và những tổn hại về sức khoẻ, tính mạng của con người, tài sản cũng như lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân do hậu quả của việc suy giảm chức năng, tính hữu ích của môi trường gây ra. Khoản 1, 2 Điều 130 Luật BVMT năm 2005, định nghĩa thiệt hại do ÔNMT theo cách liệt kê, bao gồm thiệt hại về suy giảm chức năng, tính hữu ích của môi trường và những thiệt hại về sức khoẻ, tính mạng của con người, tài sản và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân do hậu quả của việc suy giảm chức năng, tính hữu ích của môi trường gây ra. Vậy suy giảm chức năng, tính hữu ích do hành vi làm ÔNMT là gì và thế nào là tài sản, sức khỏe, tính mạng và các lợi ích chính đáng khác? - Về suy giảm chức năng, tính hữu ích do hành vi làm ÔNMT. Môi trường tự nhiên bao gồm các nhân tố thiên nhiên như vật lý, hoá học, sinh học, tồn tại ngoài ý muốn của con người, nhưng chịu tác động của con người.
Ðó là ánh sáng mặt trời, núi, sông, biển cả, không khí, động, thực vật, đất, nước. Chức năng, tính hữu ích của môi trường tự nhiên được thể hiện: Một là, chức năng của môi trường trái đất là đảm bảo cân bằng sinh thái để con người cũng như các sinh vật tồn tại và phát triển bình thường. Do đó có thể thấy môi trường là cơ sở và điều kiện để con người cũng như sinh vật sinh tồn, không có môi trường thì con người không thể tồn tại. Nói cách khác con người không thể tồn tại ngoài môi trường.
Hai là, về tính hữu ích của môi trường tạo điều kiện cho con người phát triển, cung cấp cho con người nguyên, nhiên liệu (tài nguyên) để con người sử dụng vào các hoạt động sống của mình. Ví dụ đất là nơi con người ở, trồng trọt, xây dựng và chăn nuôi; nước để con người sinh hoạt, sản xuất, tưới tiêu; không khí để con người thở và cung cấp các loại khí tự nhiên cho cuộc sống và sự phát triển của con người. 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Ba là, môi trường là nơi chứa đựng và tiêu hủy chất thải do con người thải ra trong các hoạt động của mình. Điều đó cho thấy môi trường tự nhiên không chỉ cho ta không khí để thở, đất để xây dựng nhà cửa, trồng cấy, chăn nuôi; cung cấp cho con người các loại tài nguyên khoáng sản cần cho sản xuất, tiêu thụ và là nơi chứa đựng, đồng hoá các chất thải.
Bên cạnh đó môi trường còn cung cấp cho ta cảnh đẹp để giải trí, làm cho cuộc sống con người thêm phong phú. Có thể thấy tính hữu ích của môi trường ở một quốc gia càng lớn sẽ góp phần tạo điều kiện ban đầu để một đất nước đó phát triển mạnh. Ví dụ, một quốc gia có nhiều tài nguyên thiên nhiên, quốc gia đó sẽ có tiềm lực, cơ sở để phát triển như : Mỹ, Nga, Trung Quốc… Chúng ta thấy bản thân môi trường tự nhiên của trái đất tạo ra sự ổn định cho cuộc sống của con người. Bản thân sự tồn tại chức năng, tính hữu ích của môi trường mang tính khách quan và không phụ thuộc vào ý chí chủ quan của con người.
Do sự hình thành và phát triển của tự nhiên nên tính hữu ích của môi trường ở những hành tinh khác nhau, những miền, vùng khác nhau thì có sự khác nhau. Tuy nhiên, con người cũng có thể tác động làm tăng hoặc suy giảm tính hữu ích của môi trường. Qua đó có thể thấy môi trường tự nhiên có chức năng đặc biệt quan trọng là tạo ra sự cân bằng về sinh thái, duy trì sự sống và hoạt động bình thường cho con người và các sinh vật trên trái đất. Qua đó có thể thấy, sự suy giảm chức năng, tính hữu ích của môi trường xảy ra khi: chất lượng của các yếu tố môi trường sau khi bị tác động thấp hơn so với tiêu chuẩn, quy chuẩn về chất lượng môi trường; lượng tài nguyên thiên nhiên bị khai thác, sử dụng lớn hơn lượng được khôi phục (đối với tài nguyên tái tạo) và/hoặc lớn hơn lượng thay thế (đối với tài nguyên không tái tạo được) hay lượng chất thải thải vào môi trường lớn hơn khả năng tự phân hủy, tự làm sạch của chúng.
Do vậy người nào có hành vi làm ÔNMT gây ra thiệt hại về suy giảm chức năng, tính hữu ích của môi trường thì phải có trách nhiệm BTTH, khắc phục ô nhiễm, phục hồi lại hiện trạng môi trường. 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com - Thiệt hại về tài sản, sức khỏe, tính mạng và các lợi ích chính đáng khác do hành vi làm ÔNMT; Như chúng ta biết sức khoẻ, tính mạng của cá nhân là các quyền nhân thân quan trọng hàng đầu của con người được pháp luật bảo vệ. Trong pháp luật dân sự, việc bảo vệ quyền nhân thân được chỉ rõ: Người nào do lỗi cố ý hoặc lỗi vô ý xâm phạm tính mạng, sức khoẻ, danh dự, nhân phẩm, uy tín, tài sản, quyền, lợi ích hợp pháp khác của cá nhân, xâm phạm danh dự, uy tín, tài sản của pháp nhân hoặc chủ thể khác mà gây thiệt hại thì phải bồi thường [25, Điều 604]. Để bảo vệ quyền nhân thân mà cụ thể là đảm bảo quyền lợi cho người bị thiệt hại về sức khỏe, tính mạng, tài sản và các lợi ích hợp pháp khác, Luật BVMT năm 2005 và các Điều 608, 609 và Điều 610 BLDS năm 2005 cũng liệt kê tương đối cụ thể các căn cứ để xác định các loại thiệt hại này, cụ thể: thiệt hại về sức khỏe, tính mạng gồm các chi phí để cứu chữa, bồi dưỡng, chăm sóc, phục hồi các chức năng bị mất của người bị hại và các khoản thu nhập thực tế bị mất, bị giảm sút do bị thiệt hại về tính mạng, sức khỏe có nguyên nhân từ ô nhiễm, suy thoái môi trường; thiệt hại về tài sản được thể hiện qua những tổn thất về cây trồng, vật nuôi, những khoản chi phí cho việc sửa chữa, thay thế, ngăn chặn và phục hồi tài sản bị thiệt hại do ô nhiễm, suy thoái môi trường gây nên.
Còn thiệt hại về lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân được thể hiện qua sự tổn hại về lợi ích vật chất, sự giảm sút về thu nhập chính đáng mà nguyên nhân là do sự suy giảm chức năng, tính hữu ích của môi trường. BLDS năm 2005 mặc dù có đưa ra cách hiểu khái quát về tài sản, nhưng lại không đưa ra khái niệm thế nào là sức khoẻ, tính mạng, danh dự, nhân phẩm và uy tín của cá nhân mà chỉ XĐTH và trách nhiệm BTTH do hành vi xâm phạm sức khoẻ, tính mạng, danh dự, nhân phẩm và uy tín của cá nhân. Về thuật ngữ tài sản, Từ điển Tiếng Việt, Nhà xuất bản Đà Nẵng ấn hành năm 2006 là của cải vật chất hoặc tinh thần có giá trị đối với chủ sở hữu. Tài sản cũng có thể phân thành tài sản cố định như các tư liệu sản xuất và tài sản lưu động như tiền 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com mặt, thương phiếu… có thể chuyển đổi nhanh chóng.
Theo pháp luật dân sự thì tài sản bao gồm: “vật, tiền, giấy tờ có giá và các quyền tài sản” [25, Điều 163].