Phần mở đầu Chƣơng 1: Pháp luật quản lý thuế - Những vấn đề lý luận cơ bản Chƣơng 2: Thực trạng pháp luật quản lý thuế và vấn đề thực thi trong lĩnh vực hải quan ở Việt Nam Chƣơng 3: Một số giải pháp để tiếp tục hoàn thiện pháp luật quản lý thuế trong lĩnh vực hải quan Kết luận 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com CHƢƠNG 1 PHÁP LUẬT QUẢN LÝ THUẾ - NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN 1.1 Những vấn đề lý luận cơ bản về quản lý thuế 1.1 Khái niệm thuế Lịch sử phát triển của xã hội loài ngƣời đã chứng minh rằng thuế ra đời là một tất yếu khách quan, gắn liền với sự hình thành, tồn tại và phát triển của Nhà nƣớc. Để có nguồn lực vật chất bảo đảm cho sự tồn tại và thực hiện chức năng, nhiệm vụ của mình, Nhà nƣớc phải dùng quyền lực chính trị vốn có nhằm huy động một bộ phận của cải xã hội. Công việc đó có thể đƣợc Nhà nƣớc thực hiện bằng nhiều cách khác nhau nhƣ yêu cầu ngƣời dân đóng góp bắt buộc, vận động ngƣời dân đóng góp tự nguyện, vay nợ hoặc bán tài sản là tài nguyên quốc gia. Trong đó, biện pháp huy động tập trung của cải có tính bắt buộc đối với mọi thành viên trong xã hội đƣợc gọi là thuế.
Các Mác viết: “Thuế là cơ sở kinh tế của bộ máy Nhà nước, là thủ đoạn đơn giản để kho bạc thu được tiền hay tài sản của người dân để dùng vào việc chi tiêu của Nhà nước”. Ăng Ghen cũng đã viết: “Để duy trì quyền lực công cộng, cần phải có đóng góp của công dân cho Nhà nước, đó là thuế má”. Còn theo Lê Nin, “Thuế là cái mà Nhà nước thu của dân nhưng không bù lại” và “thuế cấu thành nên nguồn thu của Chính phủ, nó được lấy ra từ sản phẩm của đất đai và lao động trong nước, xét cho cùng thì thuế được lấy ra từ tư bản hay thu nhập của người chịu thuế” [15 tr. Trong cuốn “Tài chính công”, nhà kinh tế học Gaston Jeze đã đƣa ra khái niệm đƣợc cho là cổ điển nhất và cũng nổi tiếng nhất về thuế: “Thuế là một khoản trích nộp bằng tiền, có tính chất xác định, không hoàn trả trực tiếp, do các công dân đóng góp cho Nhà nước thông qua con đường quyền lực nhằm bù đắp những chi tiêu của Nhà nước” [14 tr.
Để hiểu rõ bản chất của thuế, khi nghiên cứu khái niệm thuế cần chú ý các đặc điểm sau [15 tr.11-14]: Thứ nhất, thuế là khoản thu nộp bắt buộc vào ngân sách nhà nƣớc. 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Nhà kinh tế học nổi tiếng Joseph E. Stiglitz cho rằng, thuế khác với đa số các khoản chuyển giao tiền từ ngƣời này sang ngƣời kia: trong khi tất cả những khoản chuyển giao đó là tự nguyện thì thuế lại là bắt buộc [24 tr. Tính bắt buộc thể hiện ở chỗ, thuế đƣợc thực hiện thông qua con đƣờng quyền lực Nhà nƣớc [13 tr.
Đối với ngƣời nộp thuế, đây là nghĩa vụ chuyển giao tài sản của họ cho Nhà nƣớc khi có đủ điều kiện. Đối với cơ quan quản lý thuế, trong quá trình thực thi công vụ cũng không đƣợc phép lựa chọn việc tiến hành hay không tiến hành các hoạt động quản lý thuế. Đây là điểm khác biệt cơ bản giữa thuế và các khoản đóng góp tự nguyện khác, đồng thời có ý nghĩa pháp lý quan trọng trong việc ban hành pháp luật về thuế, chi phối phƣơng pháp quản lý của cơ quan quản lý thuế. Thứ hai, thuế không mang tính đối khoản cụ thể, không hoàn trả trực tiếp.
Thuế không phải là khoản phải trả khi đối tƣợng nộp thuế đã nhận đƣợc một lợi ích hay quyền lợi cụ thể nào từ phía Nhà nƣớc. Trƣớc khi thu thuế, Nhà nƣớc không hề cung ứng trực tiếp một dịch vụ nào cho ngƣời nộp thuế. Sau khi thu thuế, Nhà nƣớc cũng không có sự hoàn trả trực tiếp nào cho ngƣời nộp thuế. Cũng nhƣ vậy, ngƣời nộp thuế không thể phản đối việc thực hiện nghĩa vụ thuế với lý do họ không đƣợc hoặc ít đƣợc sử dụng các dịch vụ công.
Đây là một trong số những nội dung để phân biệt thuế với khoản vay của Nhà nƣớc, phân biệt thuế với phí, lệ phí. Tuy nhiên, một phần thuế đƣợc hoàn trả gián tiếp cho ngƣời nộp thuế thông qua các khoản phúc lợi xã hội, phúc lợi công cộng. Thuế đƣợc thu nhằm đáp ứng nhu cầu chi tiêu của Nhà nƣớc, thuế không có đối khoản cụ thể. Nói cách khác, nguồn thu từ mỗi loại thuế không đƣợc quy định gắn với mục đích chi tiêu riêng nào, mà đƣợc sử dụng để đáp ứng nhu cầu chung của Nhà nƣớc, trong quá trình thực hiện chức năng, nhiệm vụ của Nhà nƣớc.2 Khái niệm quản lý thuế Quản lý thuế là quá trình tổ chức, triển khai thực hiện hệ thống chính sách thuế và các khoản thu khác thuộc ngân sách nhà nước của cơ quan quản lý 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com thuế, người nộp thuế và các tổ chức, cá nhân khác có liên quan đến việc thực thi pháp luật về thuế.
Cơ quan quản lý thuế ở Việt Nam bao gồm: - Cơ quan thuế: Tổng cục Thuế, Cục Thuế, Chi cục Thuế; - Cơ quan hải quan: Tổng cục Hải quan, Cục Hải quan, Chi cục Hải quan và tƣơng đƣơng. SƠ ĐỒ BỘ MÁY QUẢN LÝ THUẾ VIỆT NAM HIỆN NAY Chính phủ Bộ Tài chính Cục, Vụ, Viện… Tổng cục Thuế Tổng cục Hải quan Cục Thuế cấp tỉnh UBND cấp tỉnh Cục Hải quan tỉnh CC Thuế cấp huyện UBND cấp huyện Chi cục Hải quan… Trạm, Đội thuế cấp xã Ghi chú: Thể hiện quan hệ cơ quan hành chính cấp trên - cấp dƣới; Thể hiện quan hệ phối hợp Theo Nghị định số 281-HĐBT ngày 07/08/1990 của Hội đồng Bộ trƣởng (nay là Chính phủ), hệ thống Thuế Nhà nƣớc đƣợc thành lập để thực hiện công tác thu và quản lý các loại thuế và các khoản thu khác cho ngân sách trong nội địa. Bộ máy quản lý thuế đƣợc tổ chức thành hệ thống dọc từ trung ƣơng đến địa phƣơng. Cơ quan thuế đặt tại địa phƣơng chịu sự lãnh đạo song trùng của ngành thuế cấp trên và chủ tịch Ủy ban nhân dân cùng cấp.
Ngày 28/10/2003, Thủ tƣớng Chính phủ ban hành Quyết định số 218/2003/QĐ-TTg quy định chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn và cơ cấu tổ chức của Tổng cục Thuế trực thuộc Bộ Tài chính. Theo đó, bộ máy quản lý thuế nội địa đƣợc đổi mới tổ chức theo mô hình chức năng, thực hiện việc cung cấp thông 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com tin và dịch vụ hỗ trợ ngƣời nộp thuế, đồng thời đẩy mạnh công tác thanh tra, kiểm tra xử lý các hành vi vi phạm pháp luật thuế. Hệ thống Hải quan trƣớc đây trực thuộc Chính phủ, đƣợc tổ chức thành 3 cấp: Tổng cục Hải quan, Cục Hải quan tỉnh, thành phố trực thuộc trung ƣơng, Chi cục Hải quan và tƣơng đƣơng. Cơ quan hải quan đảm nhiệm việc quản lý thuế đối với hàng hoá xuất nhập khẩu là thuế xuất khẩu, thuế nhập khẩu, thuế tiêu thụ đặc biệt, thuế giá trị gia tăng, lệ phí hải quan.
Kể từ ngày 04/09/2002, theo Quyết định số 113/2002/QĐ-TTg của Thủ tƣớng Chính phủ, hệ thống cơ quan hải quan đƣợc chuyển vào trực thuộc Bộ Tài chính. Việc tổ chức bộ máy, phân định chức năng cho cơ quan thuế quản lý thuế nội địa, cơ quan hải quan quản lý thuế đối với hàng hoá xuất nhập khẩu nhƣ ở Việt Nam hiện nay là mô hình phổ biến đang đƣợc áp dụng trên thế giới. Mô hình này có ƣu điểm là sự chuyên môn hoá sâu sắc, tránh sự chuyên quyền của cơ quan nhà nƣớc đƣợc giao quản lý thuế và bảo đảm sự giám sát lẫn nhau. Nhƣng cũng có luận điểm cho rằng, nên sát nhập hai cơ quan quản lý thuế nhƣ mô hình Tổng cục Hải quan và Thuế gián thu Nhật Bản hay Cơ quan Hải quan và Thuế Hoàng gia Anh, để tạo điều kiện thuận lợi trực tiếp nhiều hơn cho doanh nghiệp, đơn giản hoá một cách tối đa thủ tục hành chính, nhất là tránh đƣợc sự trùng lắp trong công tác quản lý thuế [19].
Đối tƣợng thứ hai tham gia quản lý thuế là ngƣời nộp thuế, bao gồm: - Tổ chức, hộ gia đình, cá nhân nộp thuế, phí, lệ phí hoặc các khoản thu khác thuộc ngân sách nhà nƣớc do cơ quan quản lý thuế quản lý thu theo quy định của pháp luật. Với hàng hoá xuất khẩu, nhập khẩu, đối tƣợng nộp thuế này là chủ hàng hoá xuất khẩu, nhập khẩu, tổ chức nhận uỷ thác xuất khẩu, nhập khẩu, cá nhân có hàng hoá xuất khẩu, nhập khẩu khi xuất cảnh, nhập cảnh, gửi hoặc nhận hàng hoá qua cửa khẩu, biên giới Việt Nam. - Tổ chức đƣợc giao nhiệm vụ thu phí, lệ phí thuộc ngân sách nhà nƣớc. - Tổ chức, cá nhân khấu trừ thuế; tổ chức, cá nhân làm thủ tục về thuế thay ngƣời nộp thuế.
Cụ thể: 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com + Tổ chức, cá nhân là bên Việt Nam ký hợp đồng với tổ chức cá nhân nƣớc ngoài kinh doanh tại Việt Nam không theo quy định của pháp luật về đầu tƣ và không thực hiện chế độ kế toán Việt Nam; + Tổ chức, cá nhân khấu trừ thuế khi chi trả thu nhập cho ngƣời có thu nhập thuộc diện nộp thuế thu nhập đối với ngƣời có thu nhập cao; + Tổ chức làm đại lý tàu biển, đại lý cho các hãng vận tải nƣớc ngoài có trách nhiệm khấu trừ thuế thu nhập doanh nghiệp đối với hoạt động kinh doanh vận chuyển hàng hoá bằng tàu biển từ cảng biển Việt Nam ra nƣớc ngoài hoặc giữa các cảng biển Việt Nam; + Tổ chức, cá nhân kinh doanh dịch vụ làm thủ tục về thuế; + Đại lý làm thủ tục hải quan đối với hàng hoá xuất khẩu, nhập khẩu; + Tổ chức, cá nhân cung cấp dịch vụ bƣu chính, dịch vụ chuyển phát nhanh quốc tế trong trƣờng hợp nộp thay thuế cho tổ chức, cá nhân nộp thuế; + Tổ chức tín dụng hoặc tổ chức khác hoạt động theo Luật các tổ chức tín dụng trong trƣờng hợp bảo lãnh nộp thuế cho tổ chức, cá nhân nộp thuế. Cơ quan nhà nƣớc, tổ chức, cá nhân khác có liên quan đến việc thực hiện pháp luật về thuế là Bộ tài chính; các cơ quan khác của Nhà nƣớc; Hội đồng nhân dân, Uỷ ban nhân dân các cấp; Mặt trận tổ quốc Việt Nam và các tổ chức thành viên; cơ quan thông tin, báo chí; hay tổ chức, cá nhân khác có trách nhiệm trong việc tham gia quản lý thuế.