MỞ ĐẦU 1 1.1 Tính cấp thiết của đề tài nghiên cứu 1 1.2 Mục tiêu nghiên cứu của đề tài 5 1.3 Các câu hỏi nghiên cứu 5 1.4 Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu 6 1.5 Những đóng góp mới của luận án 6 PHẦN 2 TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ NHU CẦU BẢO HIỂM Y TẾ CỦA NÔNG DÂN 8 2.1 Cơ sở lý luận về nhu cầu bảo hiểm y tế của nông dân 8 2.1 Lý luận về bảo hiểm y tế 8 2.2 Lý luận về nhu cầu, cầu bảo hiểm y tế của nông dân 17 2.2 Thực tiễn thực hiện chính sách và tham gia bảo hiểm y tế của nông dân trên thế giới và ở Việt Nam 30 2.1 Kinh nghiệm triển khai bảo hiểm y tế ở một số nƣớc trên Thế giới 30 2.2 Thực tiễn thực hiện chính sách, luật bảo hiểm y tế ở Việt Nam 33 2.3 Bài học kinh nghiệm về triển khai bảo hiểm y tế cho nông dân ở Thái Bình 45 PHẦN 3 PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 48 3.1 Đặc điểm địa bàn nghiên cứu 48 3.1 Điều kiện tự nhiên của tỉnh Thái Bình 48 3.2 Về kinh tế - xã hội tỉnh Thái Bình 49 3.2 Khung phân tích và cách tiếp cận 52 iii 3.1 Khung phân tích của luận án 52 3.2 Cách tiếp cận 53 3.3 Phƣơng pháp nghiên cứu của luận án 54 3.1 Chọn điểm nghiên cứu 54 3.2 Thu thập dữ liệu 55 3.3 Xử lý và tổng hợp dữ liệu 58 3.4 Phân tích thông tin 59 3. Hệ thống chỉ tiêu nghiên cứu 62 PHẦN 4 KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN 64 4.1 Thực trạng thực thi chính sách bảo hiểm y tế trên địa bàn tỉnh Thái Bình 64 4.1 Thực trạng chăm sóc sức khỏe của ngƣời dân tỉnh Thái Bình 64 4.2 Thực trạng khám chữa bệnh bảo hiểm y tế trên địa bàn tỉnh Thái Bình 65 4.3 Thực trạng thu bảo hiểm y tế trên địa bàn tỉnh Thái Bình 67 4.4 Tình hình sử dụng quỹ bảo hiểm y tế của bảo hiểm xã hội tỉnhThái Bình 70 4.2 Thực trạng và nhu cầu tham gia bảo hiểm y tế của ngƣời nông dân trên địa bàn tỉnh Thái Bình 72 4.1 Thực trạng tham gia bảo hiểm y tế của nông dân tỉnh Thái Bình 72 4.2 Nhu cầu tham gia bảo hiểm y tế của ngƣời nông dân tỉnh Thái Bình 76 4.3 Các yếu tố ảnh hƣởng đến nhu cầu tham gia bảo hiểm y tế của nông dân tỉnh Thái Bình 91 4.1 Các yếu tố ảnh hƣởng 91 4.2 Phân tích các yếu tố ảnh hƣởng tới cầu tham gia bảo hiểm y tế của ngƣời nông dân tỉnh Thái Bình 113 4.4 Giải pháp nhằm tăng cƣờng thu hút ngƣời nông dân tham gia mua bảo hiểm y tế 116 4.1 Bối cảnh tiếp tục thực hiện tốt bảo hiểm y tế cho nông dân 116 4.2 Giải pháp nhằm tăng cƣờng thu hút ngƣời nông dân tham gia bảo hiểm y tế 119 PHẦN 5 KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 131 5.2 Kiến nghị 133 Danh mục các công trình đã công bố 135 Tài liệu tham khảo 136 Phụ lục 143 iv DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT BHTN Bảo hiểm thất nghiệp BHXH Bảo hiểm xã hội BHYT Bảo hiểm y tế BHYTTN Bảo hiểm y tế tự nguyện BHYT BB Bảo hiểm y tế bắt buộc CS Consumer Surplus (Thặng dƣ ngƣời tiêu dùng) CSSKBĐ Chăm sóc sức khỏe ban đầu CSSK Chăm sóc sức khoẻ CSXH Chính sách xã hội CSVC Cơ sở vật chất CVM Contingent Valuation Method (Phƣơng pháp tạo dựng thị trƣờng) DVYT Dịch vụ y tế HS Học sinh HTX Hợp tác xã KCB Khám chữa bệnh KT Kinh tế MP Market Price (Giá thị trƣờng) NĐ Nghị định NLĐ Ngƣời lao động PS Producer Surplus (Thặng dƣ của ngƣời sản xuất) SV Sinh viên TBXH Tiến bộ xã hội TT Thông tƣ TTYT Trung tâm y tế WTP Willingness to Pay (Mức sẵn lòng chi trả) XH Xã hội XHCN Xã hội chủ nghĩa v DANH MỤC CÁC BẢNG STT Tên bảng Trang 2.1 Tình hình tham gia Bảo hiểm y tế của ngƣời dân Việt Nam 38 3.1 Quy mô tăng trƣởng kinh tế 50 3.2 Quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế 50 3.3 Chuyển dịch cơ cấu lao động theo ngành kinh tế 51 3.4 Mẫu điều tra 55 4.1 Tình hình khám chữa bệnh bằng bảo hiểm y tế của tỉnh Thái Bình (2010 – 2015) 66 4.2 Tình hình khám chữa bệnh bằng bảo hiểm y tế ở các cơ sở khám chữa bệnh tại Thái Bình năm 2014 67 4.3 Tình hình thu bảo hiểm y tế tại tỉnh Thái Bình 68 4.4 Tình hình chi cho bảo hiểm y tế của tỉnh Thái Bình (2009 - 2015) 71 4.5 Thực trạng tham gia bảo hiểm y tế của ngƣời nông dân tỉnh Thái Bình giai đoạn 2009 – 2015 73 4.6 Thực trạng tham gia bảo hiểm y tế của nông dân thuộc các huyện điều tra tỉnh Thái Bình năm 2014 75 4.7 Thực trạng khám chữa bệnh của ngƣời nông dân trên địa bàn tỉnh Thái Bình 76 4.8 Thực trạng khám chữa bệnh của ngƣời nông dân tại các huyện điều tra năm 2014 77 4.9 Kết quả thăm dò ý kiến của ngƣời nông dân về chất lƣợng khám chữa bệnh tại Trung tâm y tế huyện 79 4.10 Ý kiến của nông dân về chất lƣợng dịch vụ khám chữa bệnh tại Trung tâm y tế các huyện điều tra năm 2014 81 4.11 Ý kiến của nông dân về chất lƣợng khám chữa bệnh tại Trạm y tế xã, thị trấn 82 4.12 Lý do tham gia bảo hiểm y tế của ngƣời nông dân tỉnh Thái Bình 83 4.13 Lý do thu hút sự tham gia bảo hiểm y tế của ngƣời nông dân tại điểm điều tra năm 2014 84 4.14 Ý kiến ngƣời nông dân so sánh giữa hình thức khám chữa bệnh theo dịch vụ ngoài và khám chữa bệnh theo chế độ bảo hiểm y tế 86 4.15 Ý kiến của ngƣời nông dân về mức phí và quyền lợi khi tham gia bảo hiểm y tế 88 vi 4.16 Nhận thức của ngƣời nông dân về chính sách bảo hiểm y tế 92 4.17 Số ngƣời tham gia bảo hiểm y tế theo các lứa tuổi ở các điểm điều tra tỉnh Thái Bình 94 4.18 Nhu cầu tham gia bảo hiểm y tế của ngƣời nông dân dƣới 30 tuổi 95 4.19 Nhu cầu tham gia bảo hiểm y tế của ngƣời nông dân trong độ tuổỉ từ 30 đến 45 tuổi 97 4.20 Nhu cầu tham gia bảo hiểm y tế của ngƣời nông dân trong độ tuổi từ 45 đến 60 tuổi 99 4.21 Nhu cầu tham gia bảo hiểm y tế của ngƣời nông dân trong độ tuổi trên 60 102 4.22 Ảnh hƣởng của thu nhập tới nhu cầu tham gia bảo hiểm y tế của ngƣời nông dân tỉnh Thái Bình 104 4.23 Một số thông tin cơ bản của ngƣời đƣợc phỏng vấn 106 4.24 Đánh giá của ngƣời nông dân về chính sách bảo hiểm y tế 111 4.25 Các yếu tố ảnh hƣởng tới cầu tham gia bảo hiểm y tế của nông dân tỉnh Thái Bình năm 2012 114 4.26 Các yếu tố ảnh hƣởng tới cầu tham gia bảo hiểm y tế của nông dân tỉnh Thái Bình năm 2014 114 vii DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ STT Tên biểu đồ Trang 2.1 Lộ trình bao phủ các đối tƣợng có trách nhiệm tham gia bảo hiểm y tế từ 1992 – 2014 42 4.1 Nhu cầu tham gia bảo hiểm y tế của ngƣời nông dân 112 4.2 Ý kiến của ngƣời nông dân về giải pháp thu hút ngƣời nông dân tham gia bảo hiểm y tế năm 2014 127 viii DANH MỤC CÁC HÌNH STT Tên hình Trang 2.1 Hàm cầu Hicks 20 2.2 Hàm cầu Marshall 21 2.3 Bằng lòng trả (WTP) 26 3.1 Khung phân tích 53 ix TRÍCH YẾU LUẬN ÁN Tên tác giả: Vũ Ngọc Huyên Tên Luận án: Nghiên cứu nhu cầu bảo hiểm y tế của nông dân tỉnh Thái Bình. Chuyên ngành: Kinh tế phát triển Mã số: 62 31 01 05 Tên cơ sở đào tạo: Học viện Nông nghiệp Việt Nam Mục đích nghiên cứu (1) Làm rõ cơ sở lý luận và thực tiễn về nhu cầu, cầu bảo hiểm y tế của nông dân và một số lý luận liên quan tới phƣơng pháp nghiên cứu; (2) Đánh giá, phân tích thực trạng tham gia bảo hiểm y tế của nông dân trong Tỉnh; (3) Xác định nhu cầu tham gia BHYT và phân tích các yếu tố ảnh hƣởng tới nhu cầu tham gia bảo hiểm y tế của nông dân trong thời gian qua trên địa bàn tỉnh Thái Bình; (4) Đề xuất một số giải pháp nhằm khuyến khích, tăng cƣờng và thu hút nông dân tham gia BHYT; đƣa ra một số kiến nghị đối với chính sách BHYT ở nƣớc ta trong thời gian tới. Phƣơng pháp nghiên cứu Luận án sử dụng các phƣơng pháp: Phƣơng pháp chọn điểm nghiên cứu; phƣơng pháp thu thập tài liệu, số liệu; phƣơng pháp tạo dựng thị trƣờng (CVM) để điều tra; phƣơng pháp tổng hợp, phân tích và đánh giá (Phƣơng pháp toán học, phƣơng pháp thống kê mô tả, phƣơng pháp phỏng vấn chuyên gia, phƣơng pháp so sánh, xác định các yếu tố ảnh hƣởng đến nhu cầu tham gia bảo hiểm y tế của nông dân và xây dựng mô hình phân tích các yếu tố ảnh hƣởng đến nhu cầu tham gia bảo hiểm y tế của nông dân).
Kết quả chính và kết luận - Luận án đã nghiên cứu làm rõ các cơ sở lý luận và cơ sở thực tiễn về cầu, nhu cầu; cơ sở kinh tế xây dựng hàm cầu khi chất lƣợng và số lƣợng hàng hoá, dịch vụ thay đổi; nhu cầu (cầu); phƣơng pháp tạo dựng thị trƣờng (CVM); các khái niệm về BHYT; các chính sách, nghiên cứu liên quan tới nhu cầu, cầu BHYT. Bên cạnh đó luận án cũng đề cập đến cơ sở thực tiễn của đề tài và một số lý luận liên quan tới phƣơng pháp nghiên cứu. - Luận án đã sử dụng phƣơng pháp tạo dựng thị trƣờng (CVM) để thu thập thông tin. Phƣơng pháp CVM sử dụng kỹ thuật điều tra phỏng vấn mở (openended) trực tiếp ngƣời nông dân, cộng đồng dân cƣ về sự thay đổi của chất lƣợng hàng hóa, dịch vụ đến sở thích của ngƣời đƣợc phỏng vấn.
- Luận án đã phân tích thực trạng tham gia BHYT của nông dân tỉnh Thái Bình (Nhu cầu tham gia BHYT của ngƣời nông dân là rất lớn chiếm trên 85% số nông dân điều tra); mức sẵn lòng chi trả tham gia BHYT của ngƣời nông dân. Số ngƣời tham gia BHYT tăng nhanh trong những năm gần đây. - Luận án phân tích các nhân tố ảnh hƣởng tới nhu cầu BHYT của nông dân tỉnh Thái x Bình, bao gồm các yếu tố và nguyên nhân: độ tuổi, trình độ học vấn, thu nhập, mức độ hiểu biết. Ở mỗi nhóm độ tuổi, thu nhập khác nhau thì việc ra quyết định tham gia BHYT là khác nhau.