MỞ ĐẦU 1. Lí do chọn đề tài 1. Cã lÏ kh«ng mÊy ng-êi cña thÕ kØ XX truyÒn ®-îc c¶m høng cho viÖc nghiªn cøu vµ b×nh luËn nhiÒu nh- nhµ v¨n Ailen James Joyce (1882-1941). Joyce lµ ng-êi Ailen.
Nh-ng khi viÕt vÒ v¨n häc Anh, c¸c nhµ nghiªn cøu ®Òu dµnh cho Joyce mét vÞ trÝ trang träng trong lÞch sö v¨n häc Anh. ¤ng cßn gi÷ mét vai trß v« cïng quan träng trong c«ng cuéc ®æi míi cña v¨n xu«i hiÖn ®¹i ph-¬ng T©y. Ng-êi ta ®· g·n tªn tuåi «ng vìi ‚cuèc c²ch m³ng vÑ ng«n tó‛ v¯ kú thuËt viÔt cïa chï nghÜa hiÕn ®¹i. Khi tiÕp cËn s¸ng t¸c cña Joyce, tho¹t tiªn chóng t«i thÊy cã lÏ kh«ng ph¶i v« cí mµ «ng ®Æt cho nh©n vËt chÝnh cña m×nh tªn Stephen Dedalus.
Bëi Dedale (Daedalus) lµ mét c¸i tªn v« cïng quen thuéc trong v¨n häc ph-¬ng T©y, xuÊt ph¸t tõ huyÒn tho¹i Hy L¹p cæ. Tõ b¨n kho¨n ®ã, chóng t«i tù hái kh«ng biÕt cã mèi liªn hÖ g× gi÷a nh©n vËt Dedalus cña Joyce víi huyÒn tho¹i? Vµ g¾n víi huyÒn tho¹i ph¶i ch¨ng lµ g¾n víi mª cung? Nh÷ng b¨n kho¨n trªn lµ nguyªn do khiÕn chóng t«i h-íng vµo t×m hiÓu nh©n vËt Stephen Dedalus trong s¸ng t¸c cña J. T¸c phÈm cña Joyce thùc sù cã ý nghÜa thêi sù dai d¼ng ®èi víi v¨n häc hiÖn ®¹i ph-¬ng T©y. §· cã rÊt nhiÒu c«ng tr×nh nghiªn cøu vÒ J.
Joyce víi nh÷ng h-íng ®i kh¸c nhau. Nh-ng qua kh¶o s¸t, chóng t«i thÊy chØ cã vµi nhµ nghiªn cøu ®Ò cËp lÎ tÎ tíi vÊn ®Ò mª cung trong t¸c phÈm cña «ng. Cßn chóng t«i l¹i c¶m thÊy mª cung hiÖn diÖn kh¾p n¬i vµ ®· trë thµnh mét m«tÝp trong tiÓu thuyÕt cña Joyce. §©y chÝnh lµ sîi chØ ®á liªn kÕt toµn bé c¸c thµnh tè trong t¸c phÈm cña nhµ v¨n Êy.
Lý do thø ba nµy cñng cè thªm cho ®Þnh h-íng cña chóng t«i nh»m t×m hiÓu t¸c phÈm cña Joyce ë khÝa c¹nh nh©n vËt Dedalus trong mèi quan hÖ víi m«tip mª cung. KiÖt t¸c Ulysses gåm m-êi t¸m ch-¬ng. Joyce dïng m-êi t¸m mµu s¾c, m-êi t¸m bé phËn c¬ thÓ vµ m-êi t¸m kü thuËt ®Ó viÕt m-êi t¸m ch-¬ng s¸ch. Kü thuËt «ng dïng ®Ó viÕt ch-¬ng thø m-êi (The Wandering Rocks), «ng gäi lµ kü thuËt ‚mª cung‛.
§©y l¯ mèt gíi û quan trãng cho chñng t«i. Nhng chñng t«i nhËn thÊy kü thuËt Êy kh«ng chØ ®-îc vËn dông cho ch-¬ng X tiÓu thuyÕt Ulysses mµ cho toµn bé c¸c t¸c phÈm cña nhµ v¨n. Lý do thø t- vµ còng lµ lý do cuèi cïng nµy gióp chóng 3 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com t«i kh¼ng ®Þnh mª cung trë thµnh mét m«tÝp vµ cã mèi liªn hÖ víi nh©n vËt mang tªn Dedalus. V× nh÷ng lý do ®· ®-a ra ë trªn, chóng t«i ®· quyÕt ®Þnh lùa chän ®Ò tµi Nh©n vËt Stephen Dedalus cña James Joyce vµ m«tip mª cung ®Ó kh¸m ph¸ mèi liªn quan gi÷a nh©n vËt víi m«tip mª cung.
Hy väng tõ gãc ®é nµy chóng t«i cã thÓ gãp thªm mét c¸ch nh×n vµo viÖc gi¶i m· t¸c phÈm cña Joyce. Lịch sử vấn đề S¸ng t¸c cña Joyce ch-a ®-îc quan t©m nhiÒu ë ViÖt Nam. §øng tr-íc kho t- liÖu v« cïng phong phó vÒ Joyce b»ng tiÕng n-íc ngoµi, chóng t«i, víi kh¶ n¨ng cã h¹n cña m×nh, ch¾c lµ khã cã thÓ bao qu¸t ®-îc ®Çy ®ñ. Chóng t«i ph©n lo¹i nh÷ng c«ng tr×nh nghiªn cøu thµnh ba phÇn: c«ng tr×nh cña c¸c nhµ nghiªn cøu ViÖt Nam, c«ng tr×nh cña c¸c nhµ nghiªn cøu n-íc ngoµi ®· dÞch ra tiÕng ViÖt vµ nh÷ng c«ng tr×nh b»ng tiÕng n-íc ngoµi chñ yÕu cña c¸c nhµ nghiªn cøu ph-¬ng T©y.
Trong mçi phÇn, ®Ó tiÖn theo dâi, chóng t«i s¾p xÕp theo tr×nh tù thêi gian. Tæng sè tµi liÖu tham kh¶o chóng t«i cã trong tay ®Õn thêi ®iÓm nµy lµ 188, trong ®ã 59 c«ng tr×nh b»ng tiÕng ViÖt, 129 c«ng tr×nh b»ng tiÕng n-íc ngoµi. James Joyce trong phê bình – nghiên cứu văn học ở Việt Nam Cã thÓ nãi, ë ViÖt Nam, tªn tuæi Joyce chØ ®-îc c¸c nhµ nghiªn cøu vµ gi¶ng d¹y v¨n häc biÕt ®Õn, cßn ®èi víi b¹n ®äc, c¸i tªn ®ã vÉn hÇu nh- hoµn toµn xa l¹. Ngay c¶ ë giíi nghiªn cøu, còng ch-a hÒ cã mét c«ng tr×nh nµo tËp trung nghiªn cøu vÒ Joyce t-¬ng ®èi ®Çy ®ñ.
Tªn «ng ®-îc nh¾c r¶i r¸c ®©y ®ã trong c¸c cuèn s¸ch, c¸c bµi b¸o khi ng-êi ta nãi vÒ sù ®æi míi cña TiÓu thuyÕt hiÖn ®¹i, vÒ trµo l-u TiÓu ThuyÕt Míi. Trong nh÷ng n¨m 70, 80 cña thÕ kØ tr-íc, c¸c nhµ nghiªn cøu v¨n häc n-íc ngoµi ë ViÖt Nam b¾t ®Çu quan t©m ®Õn J. Ph-¬ng T©y, v¨n häc vµ con ng-êi, Hoµng Trinh, 1969; Chñ nghÜa hiÖn thùc phª ph¸n trong v¨n häc ph-¬ng T©y, §ç §øc Dôc, 1971; Phª ph¸n v¨n häc hiÖn sinh chñ nghÜa, §ç §øc HiÓu, 1978; VÒ t- t-ëng vµ v¨n häc hiÖn ®¹i ph-¬ng T©y, Ph¹m V¨n SÜ, 1986. lµ nh÷ng c«ng tr×nh b¾t ®Çu tiÕp cËn víi nh÷ng thö nghiÖm míi mÎ cña Joyce.
Nhan ®Ò cuèn 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com s¸ch cña §ç §øc HiÓu ®· nãi lªn quan ®iÓm cña «ng vÒ v¨n häc hiÖn sinh. Trong phÇn viÕt vÒ Kafka, «ng chØ dµnh mét ®«i dßng nh¾c ®Õn Joyce trªn c¬ së ph©n tÝch nhõng ®²nh gi² cïa c²c nh¯ TiÒu ThuyÔt Mìi: ‚. cïng víi Proust* vµ Joyce, Kafka lµ ngéi ®± ‘khai tô’ cho ‘tiÒu thuyÔt b« l±o’ kiÒu Balzac.vµ më ®Çu cho mét thêi ®¹i mìi cïa tiÒu thuyÔt, tó tiÒu thuyÔt dßng û thöc ®Ôn tiÒu thuyÔt mìi‛ [22, 85]. Hoµng Trinh vÉn xÔp Joyce v¯ Proust v¯o h¯ng ngð nhõng nh¯ v¨n thuèc ‚tr¯o lu v¨n hãc duy t©m t- s¶n ch¸n ch-êng tr-íc cuéc sèng, ®ang hiÖp ®ång chèng l¹i v¨n häc hiÖn th÷c phª ph²n v¯ v¨n hãc c²ch m³ng cïa giai cÊp v« s°n‛ [51, 210].
MÆc dï thõa nhËn vai trß ‚ngéi khai s²ng cho kù nguyªn tiÒu thuyÔt hiÕn ®³i cïa ch©u ¢u ê thÔ kù XX‛ [51, 216] cïa Joyce nhng Ho¯ng Trinh kh«ng mÊy t²n ®äng vìi ‚kú thuËt phanh xÏ théi gian‛ [51, 219] trong tiÒu thuyÔt cïa Joyce. Th÷c ra, s÷ ‚m¬ hä, rçi r·m‛ m¯ Ho¯ng Trinh nhËn thÊy trong Ulysses còng lµ ®iÒu ®· g©y ra nhiÒu phiÒn to¸i cho c¶ c¸c nhµ nghiªn cøu - phª b×nh v¨n häc ph-¬ng T©y. Râ rµng h¬n, trong VÒ t- t-ëng vµ v¨n häc hiÖn ®¹i ph-¬ng T©y, Ph³m V¨n SÜ ®± xem Joyce nh ‚mèt nhµ hiÖn sinh chñ nghÜa mµ tiÓu thuyÕt thÓ hiÖn sù b¹i ho¹i cña nh©n vËt, thÓ hiÖn ý thöc c² nh©n ®Çy lo ©u‛ [45, 102]. §ç §øc Dôc nh¾c tíi nh÷ng kh¸m ph¸ cña c¸c nhµ tiÓu thuyÕt hiÖn ®¹i trong viÖc thÓ hiÖn tiÒm thøc, v« thøc, trùc gi¸c vµ b¶n n¨ng cña con ng-êi.
NguyÔn §øc Nam ®· tá râ sù quan t©m cña m×nh tíi s¸ng t¸c cña Joyce khi «ng dµnh h¼n mét bµi viÕt vÒ Joyce trªn t¹p chÝ V¨n häc sè 5/1978. ¤ng cho r»ng t¸c phÈm A Portrait of the Artist as a Young Man («ng dÞch lµ Mét ch©n dung cña ng-êi nghÖ sÜ thêi trÎ) ‚. câ û nghÜa to lìn trong qu² trÖnh s²ng t²c cïa nh¯ v¨n. Nâ chøng tá nh÷ng kh¶ n¨ng to lín cña nhµ nghÖ sÜ, ®ång thêi còng ph¬i bµy nguån gèc nhõng söc m³nh cuçi cîng ®± ®Ì bÐp t¯i n¨ng cïa «ng‛ [33, 140].
NguyÔn §øc Nam còng kh«ng cã mÊy l¹c quan khi nh×n nhËn vÒ sù nghiÖp v¨n ch-¬ng cña J. Nh- vËy, c¸c t¸c gi¶ cña nh÷ng c«ng tr×nh võa nh¾c ®Õn ë trªn tuy xuÊt ph¸t tõ nhiÒu quan ®iÓm kh¸c nhau nh-ng cïng thèng nhÊt ë ®iÓm ch-a ®¸nh gi¸ cao nh÷ng * Tr-íc ®©y tªn c¸c nhµ v¨n ph-¬ng T©y th-êng ®-îc phiªn ©m trong c¸c tµi liÖu tiÕng ViÖt. Chóng t«i xin phÐp kh«i phôc l¹i nguyªn d¹ng cho nhÊt qu¸n. 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com thô nghiÕm cïa Joyce.
Hã coi nhõng tÖm tßi, kh²m ph² ®â l¯ ‚. kh«ng m³ch l¹c vµ lan man‛, cha thÊy ®íc û nghÜa cïa nhõng lan man kh«ng m³ch l³c Êy. Më ra mét h-íng kh¸m ph¸ míi mÎ vµ chuyªn s©u h¬n ®èi víi tiÓu thuyÕt ph-¬ng T©y hiÖn ®¹i nãi chung vµ s¸ng t¸c cña Joyce nãi riªng lµ mét lo¹t nh÷ng s¸ch gi¸o tr×nh vµ chuyªn luËn ra ®êi tõ nh÷ng n¨m cuèi thËp kØ 90 cña thÕ kØ XX: LÞch sö v¨n häc Anh, NguyÔn Thµnh Thèng, 1997; V¨n häc ph-¬ng T©y - NhiÒu t¸c gi¶- 1999; Mét vµi g-¬ng mÆt v¨n xu«i Ph¸p thÕ kû XX, §Æng ThÞ H¹nh, 2000; V¨n häc Mü - mÊy vÊn ®Ò vµ t¸c gi¶, Lª §×nh Cóc, 2001. NguyÔn Thµnh Thèng nªu nh÷ng ®ãng gãp to lín cña Joyce vµo v¨n ch-¬ng hiÖn ®¹i thÕ giíi, ®ång thêi ®-a ra nh÷ng trÝch ®o¹n c¸c t¸c phÈm cña «ng ®Ó sinh viªn ph©n tÝch.
V× lµ mét gi¸o tr×nh gi¶ng d¹y v¨n häc Anh cho sinh viªn ngo¹i ng÷, nªn nh÷ng trÝch ®o¹n tiÓu thuyÕt ®Òu ng¾n vµ ë d¹ng nguyªn ng÷. Lª §×nh Cóc dµnh ®«i dßng nâi vÑ cuèc ‚trçn ch³y khài lÞch sô‛ cïa nh©n vËt Stephen Dedalus. §Æng ThÞ H¹nh s¬ qua vµi nÐt vÒ h-íng t×m tßi cña tiÓu thuyÕt ph-¬ng T©y gi÷a hai cuéc chiÕn víi sù ®ãng gãp ®¸ng kÓ cña Proust, Woolf vµ Joyce. Khi viÕt vÒ kÞch t¸c gia Bernard Shaw trong V¨n häc Ph-¬ng T©y, Phïng V¨n Töu ®iÓm ®«i nÐt vÒ toµn c¶nh nÒn v¨n häc Anh hiÖn ®¹i trong ®ã cã nh÷ng nÐt vÒ tiÓu sö vµ s¸ng t¸c cña Joyce víi lêi nhËn xÏt tång híp: ‚.
®ãc Joyce, ph°i câ chÖa kho² riªng ®Ò gi°i m± mìi hiÒu ®íc, m¯ nhiÒu khi c¸c chuyªn gia vÑ Joyce cðng kh«ng gi°i thÝch nåi‛ [39, 605]. Cïng n»m trong xu h-íng ®æi míi trªn, nh÷ng nhµ nghiªn cøu vÒ v¨n häc ph-¬ng T©y cña ViÖt Nam nh- Phïng V¨n Töu trong TiÓu thuyÕt Ph¸p hiÖn ®¹i- nh÷ng t×m tßi ®æi míi - 1990; hay §Æng Anh §µo trong §æi míi nghÖ thuËt tiÓu thuyÕt ph-¬ng T©y hiÖn ®¹i - 2001. khi nh¾c ®Õn Joyce lµ nh¾c ®Õn kiÖt t¸c cña «ng: Ulysses vµ Finnegans Wake víi nghÖ thuËt thÓ hiÖn thêi gian ®ång hiÖn vµ nghÖ thuËt dßng ý thøc. Tuy ch-a tËp trung nhiÒu vµo Joyce nh- ®èi víi c¸c nhµ v¨n hiÖn ®¹i kh¸c, nh-ng c¸c chuyªn luËn nµy thùc sù lµ nh÷ng c¸nh cöa dÉn ta vµo thÕ giíi diÖu kú cña sù ®æi míi lèi viÕt; nã gîi më cho chóng ta nh÷ng h-íng tiÕp cËn v¨n b¶n v« cïng míi mÎ.
Cã thÓ nãi, ë ViÖt Nam, tõ ®ã, Joyce míi ®-îc t«n vinh nh- lµ mét bËc thÇy cña chñ nghÜa hiÖn ®¹i. 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Cïng lµ c¸c nhµ v¨n ®-îc coi nh- nh÷ng ng-êi ®i tiªn phong trong cuéc c¸ch m¹ng cña v¨n häc hiÖn ®¹i, tªn tuæi Joyce vµ Proust lu«n ®-îc nh¾c ®Õn mçi khi ng-êi ta bµn ®Õn vÊn ®Ò nµy. ViÕt vÒ thêi gian nghÖ thuËt trong §i t×m thêi gian ®· mÊt cña Marcel Proust, Lª Phong TuyÕt ®· nãi ®«i chót vÒ vÊn ®Ò kÜ thuËt dßng ý thøc trong s¸ng t¸c cña Joyce.