Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ CƠ BẢN VỀ NHÂN THÂN NGƯỜI PHẠM TỘI CỐ Ý GÂY THƯƠNG TÍCH HOẶC GÂY TỔN HẠI CHO SỨC KHỎE CỦA NGƯỜI KHÁC 1. Khái niệm, ý nghĩa của nhân thân người phạm tội cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác 1. Khái niệm nhân thân người phạm tội cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác Nhân thân là một vấn đề được nghiên cứ trong nhiều lĩnh vực như triết học, xã hội học, tâm lý học, luật học, và mỗi ngành khoa học nghiên cứu nhân thân người phạm tội dưới góc độ, mục đích, cách tiếp cận khác nhau, nên giới hạn, phạm vi nghiên cứu nhân thân của các lĩnh vực khoa học này cũng khác nhau. Tuy nhiên nhìn chung thì các lĩnh vực nghiên cứu khoa học về nhân thân người phạm tội đều có mục đích chung là phòng ngừa tội phạm, là nghiên cứu, sử dụng pháp luật như là một công cụ hữu hiệu nhất để bảo đảm sự phát triển bền vững, ổn định của xã hội và bảo đảm các điều kiện sống ngày càng tốt đẹp hơn cho mọi thành viên trong xã hội.
Nhân thân người phạm tội cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác là tổng hợp các đặc điểm, dấu hiệu, các đặc tính thể hiện bản chất xã hội của người thực hiện hành vi tội phạm này, và là đối tượng nghiên cứu của nhiều ngành khoa học pháp lý khác nhau như: Tội phạm học, Luật hình sự, Luật tố tụng hình sự, Xã hội học, Tâm lý học,. Không phải ai sinh ra đều có những đặc điểm nhân thân xấu để trở thành tội phạm, mà những đặc điểm nhân thân xấu được hình thành, là cả một quá trình kể từ khi con người biết nhận thức trong quá trình trưởng thành của con người đó. 10 Nhìn ở góc độ tội phạm học, thì nghiên cứu nhân thân người phạm tội nghĩa là nghiên cứu nhân thân của chủ thể tội phạm đã xảy ra trên thực tế, nhằm dựng lại con đường phạm tội của con người cụ thể đó, do nguyên nhân nào dẫn đến hành vi phạm tội, người thực hiện hành vi có đặc điểm cụ thể nào, hành vi này tác động thế nào đến xã hội và mục đích nghiên cứu hành vi này là làm thế nào để ngăn chặn những hành vi tương tự xảy ra, làm thế nào để người phạm tội không tái phạm. Dù cho nhân thân người phạm tội có biểu hiện này hay biểu hiện khác thì đều gắn liền với một hệ thống các đặc điểm có liên quan đến tội phạm khi thực hiện hành vi phạm tội, như: mối tương quan giữa bản chất tốt xấu trong chính bản thân người phạm tội, thể hiện ở phẩm chất đạo đức, ở trạng thái tâm lý, ý thức pháp luật và thái độ xử sự, động cơ, mục đích… Tất cả những đặc điểm và các dấu hiệu xã hội, cấu trúc và mối tương quan giữa chúng, cho chúng ta một quan niệm đầy đủ về nhân thân người phạm tội.
Hiện nay, trong số ít các công trình nghiên cứu về nhân thân người phạm tội, có đa số nghiên cứu đều thống nhất với tinh thần nhận thức về “nhân thân người phạm” tội là tổng hợp các đặc điểm sinh học, tâm lý và xã hội của người phạm tội và các đặc điểm này kết hợp với các điều kiện, hoàn cảnh khách quan bên ngoài đã dẫn đến con người đó thực hiện hành vi phạm tội [32, tr. Nhìn từ phương diện tội phạm học, cách định nghĩa này về cơ bản đã phản ánh được những thuộc tính, những nội dung mang tính bản chất nhất về nhân thân người phạm tội, tuy nhiên cách định nghĩa này hạn chế ở chỗ: Thứ nhất, “sự tổng hợp các đặc điểm” sẽ dễ dẫn đến cách hiểu đơn thuần: Nhân thân chỉ là sự cộng dồn cơ học giữa các đặc điểm của cá nhân, trong khi những nét, những đặc điểm nhân thân dù là sinh học, tâm lý hay xã hội dù tồn tại độc lập nhưng đều có sự tương tác qua lại với nhau trong một tổng thể 11 thống nhất, thiếu sự tương tác qua lại các đặc điểm nhân thân sẽ trở nên thiếu hoàn thiện và mất khả năng tác động sinh ra tội phạm. Thứ hai, khi định nghĩa phân chia các đặc điểm nhân thân thành ba nhóm (sinh học, tâm lý và xã hội) sẽ dẫn đến sự ngộ nhận về vị trí, vai trò của đặc điểm tâm lý trong mối quan hệ với hai đặc điểm còn lại. Trên thực tế đặc điểm tâm lý là loại đặc điểm phát sinh và được hình thành trên cơ sở tương tác của não bộ với thế giới khách quan bên ngoài.
Các đặc điểm tâm lý ở con người được hình thành mang nguồn gốc xã hội; bản chất và nội dung phản ánh của tâm lý được quy định bởi tính xã hội là chủ yếu. Do vậy từ phương diện tội phạm học mà đánh giá cho thấy: về thực chất đặc điểm tâm lý mang trong nhân thân người phạm tội là một dạng đặc điểm xã hội đặc biệt, có khả năng tác động rõ ràng, trực tiếp hơn đến việc lựa chọn hành vi phạm tội so với các đặc điểm xã hội khác. Có thể nói: Tổng hợp những dấu hiệu đặc điểm riêng có về lý lịch của một con người cụ thể như tên, tuổi, nghề nghiệp, địa vị xã hội, quê quán, tôn giáo, dân tộc, trình độ học vấn, giới tính, quan điểm chính trị, sở thích, thói quen, tiền án, tiền sự, khả năng kiềm chế, kiểm soát hành vi, trí tuệ, sự thông minh, đó chính là nhân thân người phạm tội. Cần làm rõ khái niệm tội cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác theo quy định của BLHS hiện hành năm 2015, sửa đổi bổ sung năm 2017 (sau đây gọi tắt là BLHS năm 2017) mới đưa ra được định nghĩa cho khái niệm nhân thân người phạm tội cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác.
Tội cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác thuộc nhóm tội xâm phạm tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm của con người, được quy định tại chương 14 BLHS năm 2017. Tuy nhiên, trong phạm vi nghiên cứu của luận văn, tác giả chỉ giới hạn phạm vi nghiên cứu về tội CYGTT hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người 12 khác theo Điều 134 BLHS năm 2017, mặc dù trong BLHS năm 2017 có quy định 04 tội liên quan đến gây thương tích cho người khác, đó là: Điều 134 quy định về Tội CYGTT hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác; Điều 135 quy định về Tội CYGTT hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác trong trạng thái tinh thần bị kích động mạnh; Điều 136 quy định về Tội CYGTT hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác do vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng hoặc do vượt quá mức cần thiết khi bắt giữ người phạm tội; Điều 137 quy định về Tội CYGTT hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác trong khi thi hành công vụ. Trên cơ sở khái niệm tội phạm được quy định tại khoản 1 Điều 8 BLHS năm 2017, có thể hiểu: những hành vi nguy hiểm cho xã hội được quy định trong BLHS, do người có năng lực trách nhiệm hình sự thực hiện một cách cố ý nhằm gây thương tích hoặc tổn hại sức khỏe của người khác chính là Tội cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác. Như vậy, có thể hiểu nhân thân người phạm tội cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác như sau: Nhân thân người phạm tội cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác là tổng hợp những đặc điểm, dấu hiệu thể hiện bản chất xã hội của con người và các đặc điểm, dấu hiệu này kết hợp với các điều kiện, hoàn cảnh nhất định đã dẫn đến người đó thực hiện hành vi phạm tội cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác được quy định tại Điều 134 chương XIV của BLHS 2017.
Ý nghĩa của việc nghiên cứu nhân thân người phạm tội cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác Muốn giải quyết được đúng đắn bất cứ vụ án hình sự nào đều đòi hỏi các cơ quan tiến hành tố tụng phải nghiên cứu đầy đủ vấn đề nhân thân người phạm tội. Nhân thân người phạm tội cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại 13 cho sức khỏe của người khác tuy không phải là yếu tố cấu thành tội phạm nhưng những đặc điểm về nhân thân của họ có ý nghĩa quan trọng trong việc xác định trách nhiệm hình sự, có ý nghĩa quan trọng cả về lý luận và thực tiễn, cụ thể: - Một là, nghiên cứu luận giải các đặc điểm nhân thân người phạm tội cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác giúp nhận thức một cách đúng đắn nhất, hình dung một cách cụ thể, rõ nét nhất vai trò, vị trí của người phạm tội trong cơ chế hành vi, động cơ thúc đẩy họ thực hiện hành vi phạm tội, hay nói cách khác: nghiên cứu luận giải các đặc điểm nhân thân người phạm tội cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác hỗ trợ việc áp dụng có hiệu quả các quy định của pháp luật hình sự có liên quan đến nhân thân, từ đó định tội danh, định khung và quyết định hình phạt một cách chính xác, thuyết phục nhất. - Hai là, do tình hình tội phạm được tập hợp bởi các hành vi phạm tội, vì phần tử nhỏ nhất cấu thành nên tình hình phạm tội chính là từng hành vi phạm tội thể hiện thông qua từng con người phạm tội, nên nghiên cứu đặc điểm nhân thân người phạm tội cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác giúp chúng ta nhận thức rõ hơn về tình hình phạm tội, nhận thức rõ hơn về mối quan hệ giữa tình hình phạm tội và các đặc điểm nhân thân người phạm tội chính là mối quan hệ giữa cái chung với cái riêng. Điều này cho thấy, làm rõ nhân thân từng người phạm tội sẽ nhìn tình hình tội phạm rõ hơn.
- Ba là, nguyên nhân của tình hình tội phạm là mối quan hệ tương tác qua lại giữa các quá trình trong xã hội làm phát sinh tội phạm, do đó nghiên cứu làm rõ các đặc điểm nhân thân có ý nghĩa giúp chúng ta làm rõ nguyên nhân của tình hình tội phạm.