Luận án tiến sĩ về nghiên cứu nghèo đa chiều ở tỉnh Salavan, Lào

Luận án tiến sĩ phân tích nghèo đa chiều tại tỉnh Salavan, nước Cộng hòa Dân chủ Nhân dân Lào, cung cấp cái nhìn sâu sắc về vấn đề này.

• Tác giả: Oudomphone Sivongsa
• Người hướng dẫn: Đặng Thị Lệ Xuân
• Trường học: Trường Đại Học Kinh Tế Quốc Dân
• Chuyên ngành: Kinh Tế Phát Triển
• Đề tài: Nghiên Cứu Nghèo Đa Chiều Tại Tỉnh Salavan, Nước Cộng Hòa Dân Chủ Nhân Dân Lào
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sĩ
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM KẾT
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ NGHÈO ĐA CHIỀU
• 1.1. Cơ sở lý luận về nghèo, nghèo theo thu nhập và nghèo đa chiều
• 1.2. Quan niệm chung về nghèo
• 1.3. Quan niệm về nghèo theo thu nhập
• 1.4. Quan niệm về nghèo đa chiều
• 1.5. Thước đo nghèo
• 1.6. Thước đo nghèo theo góc độ thu nhập
• 1.7. Thước đo nghèo đa chiều
• 1.8. Các yếu tố ảnh hưởng đến nghèo đa chiều
• 1.9. Các chính sách và việc thực thi chính sách của Nhà nước
• 1.10. Điều kiện tự nhiên - kinh tế của địa phương
• 1.11. Rủi ro từ thiên tai, dịch bệnh và các rủi ro khác
• 1.12. Đặc điểm hộ gia đình
• 1.13. Đặc điểm cơ sở hạ tầng - dịch vụ xã hội
• 1.14. Kinh nghiệm của một số nước trên thế giới và một số địa phương của nước Cộng hòa dân chủ nhân dân Lào trong giảm nghèo đa chiều
• 1.14.1. Kinh nghiệm của một số nước trên thế giới
• 1.14.2. Kinh nghiệm của một số tỉnh ở nước Cộng hòa Dân chủ Nhân dân Lào
• 1.14.3. Bài học kinh nghiệm cho tỉnh Salavan
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG NGHÈO ĐA CHIỀU Ở TỈNH SALAVAN, NƯỚC CỘNG HÒA DÂN CHỦ NHÂN DÂN LÀO
• 2.1. Khái quát về tỉnh Salavan
• 2.2. Về vị trí địa lý và địa hình
• 2.3. Về khí hậu thời tiết
• 2.4. Về tài nguyên đất đai
• 2.5. Về tài nguyên rừng
• 2.6. Về tài nguyên khoáng sản
• 2.7. Về tài nguyên nước
• 2.8. Về tiềm năng du lịch
• 2.9. Về đặc điểm kinh tế
• 2.10. Về đặc điểm văn hóa xã hội
• 2.11. Thực trạng nghèo và hiệu quả công tác giảm nghèo tại tỉnh Salavan
• 2.11.1. Thực trạng nghèo tại tỉnh Salavan giai đoạn 2011 - 2020
• 2.11.2. Hiệu quả công tác giảm nghèo tại tỉnh Salavan giai đoạn 2011- 2020
• 2.12. Đo lường mức độ nghèo đa chiều tại tỉnh Salavan
• 2.12.1. Đo lường mức độ thiếu hụt của các hộ dân tại tỉnh Salavan
• 2.12.2. Đo lường mức độ nghèo theo năm chiều
• 2.13. Các yếu tố tác động đến nghèo đa chiều tại tỉnh Salavan
• 2.14. Các chính sách của nhà nước
• 2.15. Điều kiện kinh tế - xã hội của địa phương của tỉnh Salavan
• 2.16. Đặc điểm hộ gia đình
• 2.17. Cơ sở hạ tầng
• 2.18. Đánh giá chung về nghèo đa chiều ở tỉnh Salavan
• 2.19. Tồn tại, hạn chế
• 2.20. Nguyên nhân của hạn chế
• 3. CHƯƠNG 3: ĐỊNH HƯỚNG VÀ GIẢI PHÁP GIẢM NGHÈO ĐA CHIỀU Ở TỈNH SALAVAN, NƯỚC CỘNG HÒA DÂN CHỦ NHÂN DÂN LÀO
• 3.1. Bối cảnh chung của Lào và tỉnh Salavan về công tác giảm nghèo
• 3.2. Quan điểm giảm nghèo đa chiều của tỉnh Salavan
• 3.3. Định hướng giảm nghèo đa chiều của tỉnh Salavan
• 3.4. Một số giải pháp giảm nghèo đa chiều tại tỉnh Salavan
• 3.4.1. Hoàn thiện cơ chế về chính sách giảm nghèo của Nhà nước
• 3.4.2. Giải pháp phát triển kinh tế xã hội, hỗ trợ giảm nghèo đa chiều tại các hộ gia đình
• 3.4.3. Giải pháp ngăn chặn và phòng chống rủi ro thiên tai, dịch bệnh
• 3.4.4. Nâng cao chất lượng cơ sở hạ tầng
• 3.4.5. Giải pháp liên quan đến hộ gia đình, hỗ trợ sinh kế, nâng cao chất lượng cuộc sống cho các hộ gia đình nghèo
• PHẦN MỞ ĐẦU
• PHẦN KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan về nghiên cứu nghèo đa chiều tại tỉnh Salavan Lào

Nghiên cứu nghèo đa chiều tại tỉnh Salavan, Lào, là một chủ đề quan trọng trong bối cảnh phát triển kinh tế xã hội hiện nay. Tình trạng nghèo ở Lào, đặc biệt là tại tỉnh Salavan, không chỉ đơn thuần là vấn đề thu nhập mà còn liên quan đến nhiều khía cạnh khác như giáo dục, y tế, và điều kiện sống. Việc hiểu rõ về nghèo đa chiều sẽ giúp các nhà hoạch định chính sách đưa ra các giải pháp hiệu quả hơn nhằm giảm nghèo bền vững.

1.1. Định nghĩa và ý nghĩa của nghèo đa chiều

Nghèo đa chiều được định nghĩa là tình trạng mà một cá nhân hoặc hộ gia đình thiếu hụt nhiều yếu tố cần thiết cho cuộc sống, không chỉ là thu nhập. Điều này bao gồm thiếu hụt về giáo dục, y tế, và điều kiện sống. Việc đánh giá nghèo theo cách này giúp nhận diện rõ hơn các nhóm đối tượng cần hỗ trợ.

1.2. Tình hình nghèo tại tỉnh Salavan

Tỉnh Salavan là một trong những khu vực nghèo nhất tại Lào, với tỷ lệ hộ nghèo cao. Các yếu tố như thiếu việc làm, hạ tầng kém phát triển, và trình độ học vấn thấp đã góp phần làm gia tăng tình trạng nghèo tại đây. Nghiên cứu này sẽ phân tích sâu hơn về thực trạng này.

II. Vấn đề và thách thức trong nghiên cứu nghèo đa chiều tại Salavan

Mặc dù đã có nhiều nỗ lực trong việc giảm nghèo tại tỉnh Salavan, nhưng vẫn còn nhiều thách thức cần phải đối mặt. Các vấn đề như thiếu thông tin, chính sách chưa đồng bộ, và sự phân bổ nguồn lực không hợp lý đã làm cho công tác giảm nghèo chưa đạt hiệu quả như mong muốn.

2.1. Các yếu tố ảnh hưởng đến nghèo đa chiều

Nhiều yếu tố tác động đến tình trạng nghèo đa chiều tại Salavan, bao gồm điều kiện tự nhiên, kinh tế, và xã hội. Việc phân tích các yếu tố này sẽ giúp xác định nguyên nhân gốc rễ của nghèo và từ đó đưa ra giải pháp phù hợp.

2.2. Thách thức trong việc thực hiện chính sách giảm nghèo

Chính sách giảm nghèo tại Salavan gặp nhiều khó khăn trong việc thực hiện do thiếu nguồn lực và sự phối hợp giữa các cơ quan. Điều này dẫn đến việc nhiều hộ gia đình vẫn chưa nhận được sự hỗ trợ cần thiết để thoát nghèo.

III. Phương pháp nghiên cứu nghèo đa chiều tại tỉnh Salavan

Để nghiên cứu nghèo đa chiều tại tỉnh Salavan, cần áp dụng các phương pháp nghiên cứu khoa học phù hợp. Việc sử dụng các phương pháp định tính và định lượng sẽ giúp thu thập thông tin chính xác và đầy đủ hơn về tình trạng nghèo tại đây.

3.1. Phương pháp thu thập dữ liệu

Dữ liệu sẽ được thu thập từ nhiều nguồn khác nhau, bao gồm phỏng vấn sâu với các hộ gia đình và chuyên gia, cũng như phân tích các báo cáo thống kê từ các cơ quan chức năng. Điều này giúp đảm bảo tính chính xác và độ tin cậy của thông tin.

3.2. Phân tích dữ liệu và đánh giá kết quả

Sau khi thu thập dữ liệu, việc phân tích sẽ được thực hiện để đánh giá mức độ nghèo đa chiều tại tỉnh Salavan. Các chỉ số như tỷ lệ hộ nghèo, cận nghèo và các yếu tố ảnh hưởng sẽ được xem xét kỹ lưỡng.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu nghèo đa chiều

Kết quả nghiên cứu sẽ cung cấp những thông tin quý giá cho các nhà hoạch định chính sách trong việc xây dựng các chương trình giảm nghèo hiệu quả hơn. Việc áp dụng các giải pháp dựa trên kết quả nghiên cứu sẽ giúp cải thiện đời sống của người dân tại tỉnh Salavan.

4.1. Các giải pháp giảm nghèo hiệu quả

Nghiên cứu sẽ đề xuất các giải pháp cụ thể nhằm giảm nghèo đa chiều tại tỉnh Salavan, bao gồm cải thiện hạ tầng, nâng cao chất lượng giáo dục và y tế, và hỗ trợ sinh kế cho các hộ gia đình nghèo.

4.2. Đánh giá tác động của các chương trình giảm nghèo

Việc đánh giá tác động của các chương trình giảm nghèo sẽ giúp xác định hiệu quả của các chính sách đã thực hiện. Điều này sẽ cung cấp cơ sở để điều chỉnh và cải thiện các chương trình trong tương lai.

V. Kết luận và hướng đi tương lai cho nghiên cứu nghèo đa chiều

Nghiên cứu nghèo đa chiều tại tỉnh Salavan không chỉ mang lại giá trị khoa học mà còn có ý nghĩa thực tiễn sâu sắc. Kết quả nghiên cứu sẽ là cơ sở để xây dựng các chính sách giảm nghèo bền vững trong tương lai.

5.1. Tầm quan trọng của nghiên cứu nghèo đa chiều

Nghiên cứu nghèo đa chiều giúp nhận diện rõ hơn các vấn đề mà người nghèo phải đối mặt, từ đó đưa ra các giải pháp phù hợp. Điều này không chỉ giúp giảm nghèo mà còn nâng cao chất lượng cuộc sống cho người dân.

5.2. Định hướng nghiên cứu trong tương lai

Trong tương lai, cần tiếp tục nghiên cứu sâu hơn về nghèo đa chiều tại Salavan và các tỉnh khác của Lào. Việc áp dụng các phương pháp nghiên cứu mới và công nghệ hiện đại sẽ giúp nâng cao chất lượng nghiên cứu.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ chuyên ngành Kinh tế phát triển (mã số 9340105) với đề tài "Nghiên cứu nghèo đa chiều ở tỉnh Salavan, nước Cộng hòa Dân chủ Nhân dân Lào" được thực hiện bởi nghiên cứu sinh Oudomphone SIVONGSA, dưới sự hướng dẫn khoa học của tập thể cán bộ hướng dẫn gồm PGS.TS. Đặng Thị Lệ Xuân và TS. Trương Duy Hòa, bảo vệ tại Trường Đại học Kinh tế Quốc dân (Hà Nội, năm 2022).

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Bản chất của nghèo mang tính đa chiều; người nghèo tại cùng một thời điểm phải đối mặt với nhiều thiếu hụt, bao gồm cả những khía cạnh quy đổi được bằng tiền và những khía cạnh phi tiền tệ như tiếp cận giáo dục, dịch vụ y tế, điều kiện nhà ở, nguồn nước hợp vệ sinh và thông tin. Trước đây, các nghiên cứu và chính sách tại Lào chủ yếu tiếp cận theo thước đo đơn chiều dựa trên thu nhập hoặc chi tiêu. Tuy nhiên, cách tiếp cận này không phản ánh toàn diện tình trạng thiếu thốn thực tế và dễ bỏ sót các hộ cận nghèo hoặc hộ có nguy cơ tái nghèo cao.

Tại Cộng hòa Dân chủ Nhân dân Lào (CHDCND Lào), Nam Lào là khu vực có tỷ lệ nghèo cao nhất cả nước. Tỉnh Salavan thuộc Nam Lào là địa bàn có nhiều đặc trưng đại diện với địa hình đồi núi phức tạp, chịu nhiều ảnh hưởng của thiên tai, cơ sở hạ tầng nông thôn còn hạn chế. Trong giai đoạn 2011–2020, tỉnh Salavan đã đạt được kết quả giảm nghèo đáng kể: tỷ lệ hộ nghèo giảm hơn 18%, bình quân mỗi năm giảm 6,3% (tương đương trên 6.000 hộ thoát nghèo). Dù vậy, kết quả giảm nghèo chưa thực sự bền vững, số hộ cận nghèo và hộ phát sinh còn lớn, thu nhập của nhiều hộ vừa thoát nghèo nằm sát ngưỡng nghèo, nguy cơ tái nghèo cao. Mặt khác, các công trình khoa học trước đây tại Lào chủ yếu tập trung vào khía cạnh quản lý nhà nước về xóa đói giảm nghèo hoặc nghiên cứu mô tả theo số liệu thứ cấp đơn chiều, thiếu vắng các nghiên cứu ứng dụng phương pháp đo lường nghèo đa chiều kết hợp khảo sát sơ cấp tại cấp tỉnh. Do đó, việc nghiên cứu thực trạng và các yếu tố ảnh hưởng đến nghèo đa chiều tại Salavan là đòi hỏi cấp thiết từ thực tiễn và lý luận.

Mục tiêu nghiên cứu

Luận án xác định mục tiêu chung và 4 mục tiêu cụ thể như sau:

• Mục tiêu chung: Nghiên cứu về nghèo đa chiều và các yếu tố ảnh hưởng tới nghèo đa chiều tại tỉnh Salavan, từ đó đề xuất các giải pháp nhằm giải quyết tình trạng nghèo đa chiều ở tỉnh Salavan cũng như áp dụng trong cả nước Lào.
• Mục tiêu cụ thể:
  1. Hệ thống hóa được cơ sở và lý luận về nghèo đa chiều.
  2. Phân tích thực trạng nghèo đa chiều tại tỉnh Salavan.
  3. Xác định và phân tích được các yếu tố ảnh hưởng tới nghèo đa chiều tại tỉnh Salavan.
  4. Đề xuất các giải pháp nhằm giải quyết tình trạng nghèo đa chiều ở Salavan nói riêng và Lào nói chung.

Câu hỏi nghiên cứu

Luận án tập trung giải quyết 4 câu hỏi nghiên cứu:

1. Cơ sở lý luận nào cho nghèo đa chiều?
2. Các tiêu chí và chỉ tiêu nào có thể sử dụng để đánh giá nghèo đa chiều giai đoạn 2011–2020?
3. Thực trạng nghèo đa chiều tại tỉnh Salavan? Đâu là những kết quả đạt được, những tồn tại hạn chế và nguyên nhân nghèo đa chiều tại tỉnh Salavan?
4. Định hướng và những giải pháp nào nhằm xóa nghèo bền vững cho tỉnh Salavan, nước CHDCND Lào?

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Thực trạng nghèo đa chiều ở tỉnh Salavan và các yếu tố ảnh hưởng tới nghèo đa chiều ở tỉnh Salavan.
• Phạm vi không gian: Tỉnh Salavan, nước CHDCND Lào (bao gồm 8 huyện trên địa bàn tỉnh).
• Phạm vi thời gian: Số liệu thứ cấp được thu thập trong giai đoạn 2011–2020; số liệu sơ cấp được điều tra trong năm 2020; các giải pháp đề xuất định hướng đến năm 2025 và tầm nhìn đến năm 2030.
• Phạm vi nội dung: Tập trung vào đo lường nghèo đa chiều và phân tích các nhóm yếu tố tác động đến nghèo đa chiều cấp hộ gia đình.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Các hướng nghiên cứu trước đây

Tác giả đã hệ thống hóa và phân loại các công trình nghiên cứu liên quan theo các nhóm chủ đề:

1. Các nghiên cứu về nghèo đơn chiều: Các nghiên cứu tập trung vào khía cạnh kinh tế, thu nhập và chi tiêu, tiêu biểu như: Ngân hàng Thế giới (World Bank - 2012) với báo cáo "Khởi đầu tốt nhưng chưa phải đã hoàn thành. Thành tựu ấn tượng của Việt Nam trong giảm nghèo và những thách thức mới"; Viện Khoa học Xã hội Việt Nam (2011) với công trình "Giảm nghèo ở Việt Nam: thành tựu và thách thức"; Ngân hàng Phát triển Châu Á (ADB - 2004) với "Báo cáo Phát triển Việt Nam 2004: Nghèo". Các tác giả này chỉ ra rằng tăng trưởng kinh tế giúp giảm tỷ lệ nghèo nhanh nhưng dễ dẫn đến nguy cơ tái nghèo do các cú sốc kinh tế và sức khỏe, đồng thời chuẩn nghèo tiền tệ chưa phản ánh hết mức độ nghèo thực tế tại các địa phương cụ thể.

2. Các nghiên cứu về nghèo đa chiều:

   • Nghiên cứu quốc tế: Udaya R. Wagle (2008) xem xét nghèo tại Mỹ dựa trên phúc lợi kinh tế, năng lực và hòa nhập xã hội; Ki, Faye và Faye (2009, trích trong Asselin, 2009) xác định các chỉ báo giáo dục, sức khỏe, nước sạch, dinh dưỡng, nhà ở, vệ sinh, năng lượng, thông tin và tài sản tại Senegal; Crooks (1995) phân tích tác động của nghèo đến sức khỏe và tăng trưởng của trẻ em; Alkire và Santos (2010) đề xuất khung 3 chiều và 10 chỉ số cho Chương trình Phát triển Liên Hợp Quốc (UNDP); Ramya M. Vijaya (2014) khảo sát 4 tiêu chí (giáo dục, mức sống, tài sản, trao quyền) với 11 chỉ số tại Ấn Độ; Caroline Dewilde phân tích các khía cạnh nghèo đa chiều tại Châu Âu.
   • Nghiên cứu tại Việt Nam: UNDP và VASS (2006, 2011) ứng dụng chỉ số HDI và MPI; Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội phối hợp với UNICEF (2008) đo lường nghèo đa chiều ở trẻ em; Asselin và Vũ (2009) nghiên cứu 5 chiều nghèo tại Việt Nam; Trần Minh Sang (2012) đánh giá nghèo đa chiều tại Đông Nam Bộ; Ngô Quốc Dũng (2021) phân tích tác động của thể chế đến nghèo đa chiều; Trần Tiến Khai và Nguyễn Ngọc Danh (2012) sử dụng phân tích đa biến khảo sát sinh kế nông thôn.

3. Các nghiên cứu về mô hình phát triển liên quan đến giảm nghèo:

   • Tăng trưởng vì người nghèo (pro-poor growth): WB (2000), UN (2000), OECD (2001), DFID (2004), Dollar và Kraay (2002), Kakwani và Pernia (2000), Ravallion và Chen (2003), UNDP (2004).
   • Tăng trưởng bao trùm (inclusive growth): WB (2009, 2011), IPC (2013), OECD (2014), Bell và Blanchflower (2015), Morsy (2012), IMF (2017), Dabla-Norris và cộng sự (2015), Ghosh và cộng sự (2016), Fabrizio và cộng sự (2017), Ostry và cộng sự (2014), UNDP (2015).
   • Khung sinh kế bền vững: Cách tiếp cận dựa trên tài sản của UNDP (1997); khung chiến lược sinh kế của CARE (Chambers và Conway, 1992); khung 5 nguồn vốn sinh kế của DFID (2001); khung bổ sung vốn văn hóa của IFAD (2003).

4. Các nghiên cứu về giảm nghèo tại CHDCND Lào: Tác giả điểm lại 4 luận án tiến sĩ tiêu biểu: Khăm Bay Malasinh (2007) nghiên cứu thực trạng nghèo nông thôn tại huyện Munlapamok, tỉnh Champasak; Sổm Phết Khămmani (2002) nghiên cứu thực trạng và giải pháp tại tỉnh Bolykhamsay; Kẹo Đa la Kon Soulivông (2005) khảo sát công tác xóa đói giảm nghèo tại tỉnh Sekong; Bun lý Thong Phết (2011) nghiên cứu quản lý nhà nước về giảm nghèo vùng cao dân tộc Bắc Lào.

Khoảng trống nghiên cứu luận án lựa chọn giải quyết

Từ việc tổng quan tài liệu, tác giả xác định 3 khoảng trống nghiên cứu chính:

• Thứ nhất: Các công trình hiện có chưa kết hợp phân tích mức độ hiệu quả của chính sách giảm nghèo với các đặc thù của địa bàn nghiên cứu trong mối tương quan với các chiều thiếu hụt đa chiều, khiến các giải pháp trước đây mang tính chung chung, chưa cá biệt hóa.
• Thứ hai: Tỉnh Salavan mang các đặc trưng riêng biệt về điều kiện tự nhiên, rủi ro thiên tai, cơ cấu hộ gia đình và trình độ văn hóa - xã hội so với các địa bàn khác nhưng chưa từng được đánh giá toàn diện dưới lăng kính nghèo đa chiều.
• Thứ ba: Hoạt động nghiên cứu nghèo đa chiều tại Lào còn rất hạn chế, chủ yếu dừng ở báo cáo mô tả sử dụng số liệu thứ cấp cấp vĩ mô, thiếu vắng các nghiên cứu thực địa thu thập số liệu sơ cấp cấp hộ gia đình để nhận diện cụ thể từng chỉ báo thiếu hụt.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết và khung phân tích

Luận án tiếp thu quan niệm về nghèo của Hội nghị Thượng đỉnh Thế giới về Phát triển Xã hội (Copenhagen, 1995), ESCAP (1993), Ngân hàng Thế giới, UNDP (2011) và Ngô Thắng Lợi (2013). Về phương pháp luận đo lường nghèo đa chiều, luận án ứng dụng khung lý thuyết và phương pháp Alkire - Foster (AF, 2007, 2010) của Sáng kiến Nghèo đói và Phát triển Con người Oxford (OPHI) kết hợp với chuẩn nghèo tiếp cận đa chiều của Chính phủ Lào giai đoạn 2010–2020 (theo Quyết định số 285/QĐ-TTg và Quyết định số 406/QĐ-TTg).

Khung đo lường của luận án bao gồm 5 chiều nghèo và 10 chỉ báo cụ thể. Trọng số của các chiều được phân bổ ngang bằng nhau (mỗi chiều chiếm 20 điểm hoặc trọng số 0,2); hai chỉ báo trong cùng một chiều có trọng số ngang bằng nhau (mỗi chỉ báo chiếm 10 điểm hoặc trọng số 0,1), tổng điểm tối đa là 100 điểm (tương ứng giá trị 1,0). Hộ gia đình được xác định là nghèo đa chiều khi có mức độ thiếu hụt từ 1/3 tổng số chỉ báo đã gia trọng trở lên (tức đạt từ 33,3 điểm hoặc 0,333 điểm trở lên). Hộ thiếu hụt từ 20% đến dưới 33,3% được coi là dễ bị tổn thương, và hộ thiếu hụt từ 50% trở lên là hộ nghèo cùng cực.

STT	Chiều nghèo (Trọng số: 20 điểm / chiều)	Chỉ báo đo lường (Trọng số: 10 điểm / chỉ báo)	Ngưỡng xác định hộ gia đình bị thiếu hụt
1	Giáo dục	1. Trình độ giáo dục của người lớn	Hộ có bất kỳ thành viên nào đủ 15 tuổi chưa bao giờ đi học hoặc hiện không còn đi học và không có bằng tốt nghiệp THCS hoặc không có bằng nghề.
		2. Tình trạng đi học của trẻ em	Hộ có bất kỳ thành viên nào trong độ tuổi 5–14 chưa bao giờ đi học hoặc hiện không còn đi học.
2	Y tế	3. Tiếp cận dịch vụ y tế	Hộ có bất kỳ thành viên nào trong 12 tháng qua đi khám chữa bệnh ít nhất 1 lần nhưng không đủ hoặc thiếu tiền chi trả.
		4. Tiếp cận bảo hiểm y tế (BHYT)	Hộ có bất kỳ thành viên nào từ 6 tuổi trở lên không có BHYT.
3	Nhà ở	5. Chất lượng nhà ở	Nhà ở của hộ thuộc loại nhà tạm, nhà thiếu kiên cố hoặc nhà đơn sơ.
		6. Diện tích nhà bình quân đầu người	Diện tích nhà ở bình quân dưới 20 m²/người.
4	Điều kiện sống	7. Nguồn nước sinh hoạt hợp vệ sinh	Hộ không sử dụng các nguồn nước: nước máy vào nhà, nước máy công cộng, giếng khoan/giếng đào được bảo vệ, nước khe mó được bảo vệ, nước mưa, nước mua.
		8. Hố xí/nhà tiêu hợp vệ sinh	Hộ không có hố xí/nhà tiêu thuộc các loại: tự hoại, bán tự hoại, cải tiến có ống thông hơi, hai ngăn.
5	Tiếp cận thông tin	9. Sử dụng dịch vụ viễn thông	Hộ không có thành viên nào sử dụng điện thoại (cố định hoặc di động) và mạng Internet.
		10. Tài sản phục vụ tiếp cận thông tin	Hộ không sở hữu bất kỳ tài sản nào gồm: tivi (màu hoặc đen trắng), radio, máy tính (máy tính bàn, laptop, máy tính bảng).

Về các yếu tố tác động đến nghèo đa chiều, luận án kế thừa mô hình của Deutsch và Silber (2005), Vijaya và Swaminathan (2014), và Tsui (2002), kết hợp kết quả tham vấn chuyên gia để xác định 5 nhóm yếu tố ảnh hưởng gồm: (1) Các chính sách của Nhà nước; (2) Điều kiện kinh tế - xã hội của địa phương; (3) Rủi ro từ thiên tai, dịch bệnh; (4) Đặc điểm hộ gia đình; (5) Cơ sở hạ tầng.

Phương pháp nghiên cứu và nguồn dữ liệu

Luận án xác định phương pháp tiếp cận chủ đạo là tiếp cận định tính kết hợp phân tích thống kê mô tả:

• Nghiên cứu tại bàn (desk research): Thu thập, tổng hợp các báo cáo văn bản quy phạm pháp luật, số liệu thống kê kinh tế - xã hội của Chính phủ Lào, Bộ Lao động và Phúc lợi xã hội Lào và Ủy ban nhân dân tỉnh Salavan giai đoạn 2011–2020.
• Phỏng vấn sâu và kỹ thuật Delphi: Thực hiện phỏng vấn sâu bán cấu trúc với thời lượng trung bình 60 phút/người. Quy trình áp dụng kỹ thuật Delphi để kiểm chứng chéo thông tin và hiệu chỉnh thang đo. Các nhóm đối tượng phỏng vấn gồm:
  • Nhóm 1: Cán bộ, chuyên viên tại Bộ Lao động và Phúc lợi xã hội Lào.
  • Nhóm 2: Cán bộ, chuyên viên tại UBND tỉnh Salavan và 9 phòng ban chức năng (Tài chính - Kế hoạch, Nội vụ, Tài nguyên - Môi trường, Tư pháp, Giáo dục - Đào tạo, Y tế, Lao động - Thương binh và Xã hội, Kinh tế - Hạ tầng, Văn hóa - Thông tin).
  • Nhóm 3: Cán bộ chuyên viên quản lý tại 8 huyện thuộc tỉnh Salavan (mỗi huyện chọn 2 cán bộ đại diện, tổng số 16 cán bộ).
  • Khảo sát thử nghiệm: Điều tra phỏng vấn thử 30 hộ gia đình tại Salavan để kiểm tra độ tin cậy và mức độ tương thích của bảng hỏi trước khi hoàn thiện công cụ thu thập dữ liệu chính thức.
• Phương pháp so sánh và thống kê mô tả: Sử dụng bảng biểu số liệu và biểu đồ để phân tích mức độ thiếu hụt của các hộ gia đình theo từng chiều nghèo, so sánh giữa khu vực thành thị và nông thôn, giữa các huyện và đối chiếu với mức bình quân cả nước.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Cơ sở lí luận và thực tiễn về nghèo đa chiều

Chương 1 làm rõ các nội dung lý luận nền tảng và bối cảnh thực tiễn:

• Khái niệm và chuẩn nghèo thu nhập: Phân tích các định nghĩa nghèo của các tổ chức quốc tế và chuẩn nghèo theo thu nhập của Lào theo Nghị định số 285/TTg. Chuẩn thu nhập bình quân cả nước của Lào được xác định là 261.000 kip/người/tháng (khu vực nông thôn miền núi là 253.000 kip/người/tháng; thành thị là 284.000 kip/người/tháng). Mức này quy đổi tương đương 24 USD/tháng (với tỷ giá 1 USD = 8.000 kip), xấp xỉ 0,8 USD/người/ngày (khoảng 6.400 kip/người/ngày), chỉ đủ mua khoảng 0,6 kg gạo/tháng mà không cân đối được cho các nhu cầu thiết yếu khác. Theo Sắc lệnh xây dựng bản và cụm bản phát triển, ngưỡng thu nhập hộ nghèo ở nông thôn dân tộc thiểu số là dưới 250.000 kip/tháng, thành thị là dưới 450.000 kip/tháng.
• Chuẩn bản nghèo và huyện nghèo tại Lào: Bản nghèo là bản có từ 50% tổng số hộ trở lên thuộc diện nghèo; hoặc bản không có trường học (hoặc có trường gần bản nhưng phải đi bộ trên 1 giờ); hoặc bản không có trạm y tế/hiệu thuốc (phải đi bộ đến bệnh viện huyện từ 2 giờ trở lên); hoặc bản thiếu nước sạch; hoặc bản không có đường ô tô đến nơi (hoặc đường chỉ đi được vào mùa khô). Huyện nghèo là huyện có từ 51% số bản trở lên là bản nghèo.
• Lý luận về nghèo đa chiều và chỉ số MPI: Giới thiệu phương pháp Alkire - Foster và sự chuyển dịch chính sách của Lào giai đoạn 2010–2020 theo Quyết định số 285/QĐ-TTg, tích hợp 5 dịch vụ xã hội cơ bản vào nhận diện hộ nghèo. Tỷ lệ nghèo đa chiều toàn quốc của Lào giảm từ 26,5% (năm 2011) xuống 18,3% (năm 2020).
• Phân tích 5 nhóm yếu tố ảnh hưởng: Làm rõ cơ chế tác động của chính sách nhà nước (quy hoạch khu công nghiệp gây mất đất sản xuất, trợ cấp nông nghiệp, năng lực bộ máy thực thi, chính sách bình đẳng giới); điều kiện tự nhiên - kinh tế (địa hình hiểm trở, biến đổi khí hậu làm gia súc chết, dịch bệnh); rủi ro đời sống; đặc điểm nhân khẩu hộ gia đình; và cơ sở hạ tầng nông thôn.
• Kinh nghiệm quốc tế và bài học cho Salavan: Đánh giá kinh nghiệm giảm nghèo đa chiều tại một số quốc gia và các tỉnh tại Lào (như Champasak, Bolykhamsay, Sekong), rút ra bài học về phân cấp quản lý, huy động nguồn lực và xây dựng cơ chế hỗ trợ có trọng tâm theo chỉ báo thiếu hụt.

Chương 2: Thực trạng nghèo đa chiều ở tỉnh Salavan, nước Cộng hòa Dân chủ Nhân dân Lào

Chương 2 phản ánh bức tranh thực địa tại tỉnh Salavan:

• Đặc điểm tự nhiên, kinh tế - xã hội địa bàn: Salavan có 8 huyện, địa hình phân hóa giữa vùng đồng bằng và miền núi cao. Kinh tế chủ yếu dựa vào nông nghiệp tự cung tự cấp, tỷ lệ người dân biết chữ và có bằng cấp còn thấp, tỷ lệ phụ thuộc cao tại các nhóm hộ nghèo.
• Diễn biến nghèo giai đoạn 2011–2020: Giai đoạn 2011–2020 ghi nhận tỷ lệ hộ nghèo của tỉnh giảm trên 18%, bình quân mỗi năm giảm 6,3%, đưa hơn 6.000 hộ thoát nghèo. Tuy nhiên, tỷ lệ hộ nghèo và cận nghèo của Salavan vẫn ở mức cao so với mặt bằng chung cả nước. Khoảng cách tỷ lệ nghèo giữa khu vực thành thị và nông thôn, cũng như giữa các dân tộc thiểu số tại vùng sâu vùng xa còn rất lớn.
• Đo lường mức độ thiếu hụt theo 5 chiều và 10 chỉ báo:
  • Chiều Giáo dục: Tỷ lệ thiếu hụt về trình độ học vấn người lớn và tình trạng trẻ em bỏ học tập trung cao tại các huyện vùng sâu do thiếu trường lớp và rào cản ngôn ngữ.
  • Chiều Y tế: Tỷ lệ tiếp cận BHYT và dịch vụ khám chữa bệnh còn nhiều hạn chế; chi phí y tế tự chi trả vượt quá khả năng tài chính của các hộ nghèo khi gặp biến cố sức khỏe.
  • Chiều Nhà ở: Phần lớn hộ nghèo nông thôn sống trong nhà tạm bợ, đơn sơ làm bằng tranh tre nứa lá; diện tích bình quân đầu người tại các hộ đông con dưới mức 20 m²/người.
  • Chiều Điều kiện sống: Tỷ lệ thiếu hụt hố xí/nhà tiêu hợp vệ sinh và nguồn nước sinh hoạt an toàn còn phổ biến ở khu vực nông thôn; phụ thuộc vào nguồn nước tự nhiên chưa qua xử lý.
  • Chiều Tiếp cận thông tin: Hộ nghèo vùng sâu thiếu các thiết bị nghe nhìn cơ bản (tivi, radio, máy tính) và khả năng tiếp cận dịch vụ viễn thông, mạng internet còn thấp.
• Đánh giá các yếu tố tác động và nguyên nhân hạn chế: Cơ sở hạ tầng giao thông kết nối các bản nghèo khó đi lại trong mùa mưa; nguồn vốn ngân sách phân bổ cho giảm nghèo còn dàn trải; tư tưởng trông chờ, ỷ lại vào hỗ trợ của Nhà nước còn tồn tại ở một bộ phận người dân; năng lực của đội ngũ cán bộ thực thi chính sách tại cấp huyện, xã chưa đồng đều.

Chương 3: Định hướng và giải pháp giảm nghèo đa chiều ở tỉnh Salavan, nước Cộng hòa Dân chủ Nhân dân Lào

Chương 3 đề xuất định hướng và hệ thống giải pháp đến năm 2025, tầm nhìn 2030:

• Quan điểm và định hướng: Chuyển đổi căn bản nhận thức từ giảm nghèo đơn chiều dựa vào thu nhập sang giảm nghèo đa chiều bền vững; ưu tiên lồng ghép các chỉ tiêu giảm nghèo đa chiều vào kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội 5 năm của tỉnh.
• Hệ thống 5 nhóm giải pháp cụ thể:
  1. Hoàn thiện cơ chế, chính sách giảm nghèo của Nhà nước: Rà soát, chuẩn hóa quy trình phân loại hộ nghèo theo tiêu chí đa chiều; tăng cường phân cấp nguồn lực và nâng cao trách nhiệm giải trình của cán bộ cấp cơ sở.
  2. Giải pháp phát triển kinh tế - xã hội, hỗ trợ hộ gia đình: Đẩy mạnh chuyển dịch cơ cấu cây trồng, vật nuôi phù hợp với điều kiện thổ nhưỡng từng vùng sinh thái; mở rộng tín dụng chính sách ưu đãi gắn với đào tạo kỹ thuật khuyến nông, khuyến lâm.
  3. Giải pháp ngăn chặn và phòng chống rủi ro thiên tai, dịch bệnh: Xây dựng hệ thống cảnh báo sớm thiên tai, hỗ trợ khôi phục sản xuất sau lũ lụt, hạn hán; triển khai các gói bảo hiểm nông nghiệp và tiêm phòng dịch bệnh cho gia súc.
  4. Nâng cao chất lượng cơ sở hạ tầng: Tập trung nguồn vốn kiên cố hóa hệ thống đường giao thông liên bản, liên xã để đảm bảo đi lại trong cả mùa mưa; đầu tư mạng lưới điện nông thôn, trường học, trạm y tế xã và công trình cấp nước sinh hoạt tập trung.
  5. Giải pháp hỗ trợ sinh kế và nâng cao chất lượng cuộc sống hộ nghèo: Tổ chức dạy nghề ngắn hạn gắn với giải quyết việc làm tại chỗ; thực hiện chính sách hỗ trợ cải thiện nhà ở kiên cố; phổ cập BHYT và truyền thông nâng cao nhận thức vệ sinh môi trường, xóa bỏ hủ tục lạc hậu.
• Đề xuất điều chỉnh chuẩn nghèo quốc gia: Kiến nghị cơ quan chức năng của Lào rà soát, điều chỉnh bộ tiêu chí chuẩn nghèo đa chiều áp dụng cho giai đoạn tiếp theo, cập nhật các ngưỡng thiếu hụt cho phù hợp với bối cảnh kinh tế - xã hội mới.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về lý luận và học thuật

• Luận án hệ thống hóa cơ sở lý luận về nghèo đa chiều, làm rõ sự khác biệt bản chất giữa nghèo đơn chiều (dựa trên thu nhập/chi tiêu) và nghèo đa chiều (dựa trên quyền con người và khả năng tiếp cận dịch vụ công).
• Ứng dụng thành công phương pháp đo lường Alkire - Foster vào nghiên cứu một địa bàn cấp tỉnh cụ thể tại Lào, cụ thể hóa khung đánh giá gồm 5 chiều và 10 chỉ báo phù hợp với quy định hiện hành của Chính phủ Lào (Quyết định 285/QĐ-TTg và Quyết định 406/QĐ-TTg).
• Nhận diện và luận giải rõ 5 nhóm yếu tố tác động trực tiếp và gián tiếp đến nghèo đa chiều tại địa bàn nghiên cứu dựa trên sự kết hợp giữa lý thuyết kinh tế phát triển và điều kiện thực địa.

Đóng góp về thực tiễn và chính sách

• Cung cấp nguồn cứ liệu thực chứng từ kết quả điều tra sơ cấp năm 2020 và chuỗi số liệu thứ cấp giai đoạn 2011–2020, phản ánh trung thực mức độ thiếu hụt của người dân tỉnh Salavan theo từng chỉ báo xã hội cơ bản.
• Chỉ rõ các nút thắt trong công tác giảm nghèo tại Salavan: kết quả giảm nghèo nhanh nhưng chưa bền vững, nguy cơ tái nghèo cao khi gặp thiên tai, tỷ lệ hộ thiếu hụt vệ sinh và bảo hiểm y tế còn ở mức cao.
• Đề xuất hệ thống giải pháp toàn diện, có tính cá biệt hóa cao cho tỉnh Salavan nhằm giải quyết đồng thời các chiều thiếu hụt, đồng thời cung cấp bảng so sánh bộ tiêu chí chuẩn nghèo hiện hành của Lào với đề xuất cải tiến của tác giả phục vụ hoạch định chính sách quốc gia.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của luận án

• Về nguồn dữ liệu: Do hạn chế về thời gian và nguồn lực nghiên cứu, dữ liệu thứ cấp chỉ thu thập trong giai đoạn 2011–2020; dữ liệu sơ cấp điều tra hộ gia đình chỉ được tiến hành cắt ngang trong năm 2020 nên chưa phản ánh được biến động theo chuỗi thời gian dài hạn sau năm 2020.
• Về phạm vi không gian: Nghiên cứu tập trung tại tỉnh Salavan nên một số phát hiện mang tính đặc thù của vùng Nam Lào, việc khái quát hóa áp dụng cho các tỉnh miền núi phía Bắc Lào cần có thêm các điều chỉnh tương thích.
• Về phương pháp phân tích: Tiếp cận chủ yếu dựa trên nghiên cứu định tính và thống kê mô tả, chưa xây dựng các mô hình kinh tế lượng định lượng phức tạp (như hồi quy Logit/Probit đa biến) để đo lường mức độ tác động biên của từng yếu tố đến xác suất nghèo đa chiều của hộ.

Hướng nghiên cứu tiếp

• Mở rộng phạm vi khảo sát điều tra sơ cấp sang các tỉnh lân cận thuộc vùng Nam Lào và Trung Lào nhằm thiết lập cơ sở dữ liệu so sánh liên tỉnh.
• Ứng dụng các mô hình định lượng vi mô để lượng hóa mức độ tác động của từng biến số nhân khẩu học, sinh kế và thể chế đến mức độ thiếu hụt đa chiều khi có chuỗi dữ liệu bảng (panel data).

---

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo có giá trị chuyên môn đối với các đối tượng cụ thể:

• Cơ quan quản lý và hoạch định chính sách: Cán bộ quản lý tại Bộ Lao động và Phúc lợi xã hội Lào, UBND tỉnh Salavan và các sở, ngành liên quan có thể sử dụng các phát hiện thực chứng và khung giải pháp của luận án để xây dựng kế hoạch giảm nghèo giai đoạn 2021–2025 và tầm nhìn 2030.
• Giảng viên và nhà nghiên cứu: Giảng viên, nghiên cứu sinh chuyên ngành Kinh tế phát triển, Xã hội học nông thôn có thể tham khảo phương pháp luận kết hợp Alkire - Foster với bối cảnh địa phương, quy trình phỏng vấn chuyên gia kỹ thuật Delphi và khung đo lường 5 chiều 10 chỉ báo.
• Các tổ chức phát triển quốc tế và phi chính phủ (NGOs): Cung cấp dữ liệu chi tiết về thực trạng thiếu hụt dịch vụ y tế, nước sạch, giáo dục tại cấp huyện của Salavan phục vụ thiết kế các dự án tài trợ phát triển cộng đồng.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Chuẩn nghèo theo thu nhập của Lào theo Nghị định số 285/TTg được quy định cụ thể như thế nào?

Theo Nghị định số 285/TTg của Chính phủ Lào, chuẩn nghèo thu nhập được tính theo mức thu nhập bình quân đầu người trong một tháng:

• Mức chuẩn bình quân cả nước: 261.000 kip/người/tháng.
• Mức chuẩn tại khu vực nông thôn miền núi: 253.000 kip/người/tháng.
• Mức chuẩn tại khu vực thành thị: 284.000 kip/người/tháng. Mức thu nhập này tính theo thời giá tương đương khoảng 24 USD/tháng (với tỷ giá 1 USD = 8.000 kip), hay xấp xỉ 0,8 USD/người/ngày (khoảng 6.400 kip/người/ngày), chỉ đủ mua khoảng 0,6 kg gạo/tháng theo giá gạo rẻ nhất (15.000 kip/kg).

2. Tiêu chí xác định "bản nghèo" và "huyện nghèo" tại CHDCND Lào được quy định ra sao?

Theo văn bản hướng dẫn của Lào:

• Bản nghèo là bản thỏa mãn ít nhất một trong các tiêu chí: (1) Có từ 50% tổng số hộ trong bản trở lên thuộc diện hộ nghèo; (2) Bản không có trường học tại chỗ (hoặc có trường ở gần nhưng phải đi bộ trên 1 giờ); (3) Bản không có trạm y tế, hiệu thuốc (phải đi bộ đến bệnh viện huyện gần nhất từ 2 giờ trở lên); (4) Bản thiếu nước sạch sử dụng; (5) Bản không có đường ô tô vào (hoặc có đường nhưng chỉ lưu thông được vào mùa khô).
• Huyện nghèo là huyện có từ 51% tổng số bản trở lên thuộc diện bản nghèo.

3. Khung đo lường nghèo đa chiều của luận án xác định ngưỡng nghèo như thế nào?

Khung đo lường gồm 5 chiều (Giáo dục, Y tế, Nhà ở, Điều kiện sống, Tiếp cận thông tin) với 10 chỉ báo. Trọng số của mỗi chiều là 20 điểm (0,2) và mỗi chỉ báo là 10 điểm (0,1), tổng điểm tối đa là 100 điểm (1,0). Một hộ gia đình được xác định là hộ nghèo đa chiều khi bị thiếu hụt từ 1/3 tổng số chỉ báo đã gia trọng trở lên, tương ứng với tổng điểm thiếu hụt từ 33,3 điểm trở lên (hoặc chỉ số thiếu hụt từ 0,333 trở lên).

4. Kết quả giảm nghèo tại tỉnh Salavan giai đoạn 2011–2020 đạt được những số liệu then chốt nào?

Trong 10 năm giai đoạn 2011–2020, tỉnh Salavan đã giảm được hơn 18% tỷ lệ hộ nghèo, đạt tốc độ giảm bình quân hàng năm là 6,3%, tương ứng với trên 6.000 hộ gia đình thoát nghèo. Mặc dù đạt mục tiêu đề ra, công tác giảm nghèo chưa thực sự bền vững do tỷ lệ hộ cận nghèo lớn, thu nhập của nhiều hộ sau thoát nghèo vẫn nằm sát chuẩn nghèo và nguy cơ tái nghèo cao khi chịu tác động của thiên tai, dịch bệnh.

5. Phương pháp thu thập dữ liệu sơ cấp của luận án được triển khai bằng kỹ thuật gì và trên những đối tượng nào?

Luận án sử dụng phương pháp phỏng vấn sâu bán cấu trúc (thời lượng trung bình khoảng 60 phút/người) kết hợp kỹ thuật Delphi để kiểm chứng chéo thông tin. Các nhóm đối tượng phỏng vấn gồm: (1) Cán bộ, chuyên viên Bộ Lao động và Phúc lợi xã hội Lào; (2) Cán bộ UBND tỉnh Salavan và 9 phòng ban chức năng; (3) 16 cán bộ tại 8 huyện của tỉnh Salavan (mỗi huyện 2 cán bộ). Ngoài ra, tác giả đã tiến hành điều tra thử nghiệm trên mẫu 30 hộ gia đình tại Salavan để hiệu chỉnh bảng hỏi chính thức.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Oudomphone SIVONGSA là công trình nghiên cứu học thuật có hệ thống về vấn đề nghèo đa chiều tại tỉnh Salavan, nước CHDCND Lào trong giai đoạn 2011–2020. Bằng việc ứng dụng phương pháp đo lường Alkire - Foster kết hợp phân tích thực chứng trên chuỗi số liệu thứ cấp và dữ liệu khảo sát sơ cấp năm 2020, luận án đã phác họa bức tranh toàn diện về các chiều thiếu hụt của người dân địa phương. Kết quả nghiên cứu chỉ ra rằng mặc dù tỷ lệ nghèo thu nhập giảm đáng kể, tình trạng thiếu hụt về y tế, giáo dục, điều kiện sống và tiếp cận thông tin vẫn là những rào cản lớn đối với mục tiêu phát triển bền vững. Hệ thống 5 nhóm giải pháp được đề xuất trong luận án mang lại cơ sở thực tiễn và luận cứ khoa học quan trọng cho việc hoàn thiện chính sách giảm nghèo đa chiều của tỉnh Salavan cũng như trên phạm vi cả nước Lào trong giai đoạn tiếp theo.

Trích đoạn nội dung tài liệu

đặt vấn đề tăng trưởng sẽ giảm nghèo (Dollar và Kraay, 2002; Kakwani và Pernia, 2000). Tăng trưởng là tốt cho người nghèo nhưng không phải tất cả người nghèo và thường là tốt cho người nghèo nhưng tốt hơn cho người giàu (Ravallion và Chen, 2003). Trên thực tế, nhiều người hay nhiều khu vực mới chỉ giảm “cực nghèo” (theo ngưỡng nghèo tuyệt đối), chứ không phải là giảm “nghèo”; tốc độ giảm nghèo chậm lại và việc giảm nghèo vẫn chưa bền vững, nguy cơ tái nghèo còn cao (UNDP, 2004). Cách tiếp cận theo tăng trưởng bao trùm (inclusive growth) Tăng trưởng bao trùm được sử dụng trong mấy năm gần đây.

Có nhiều cách tiếp cận khác nhau về tăng trưởng bao trùm nhưng có điểm chung đó là về tăng trưởng kinh tế mà mọi thành phần trong nền kinh tế đều được hưởng lợi thành quả của tăng trưởng và được mở mang cơ hội phát triển, bao gồm cả về mặt kinh tế và các khía cạnh khác, một cách công bằng (WB, 2009; IPC, 2013; OECD, 2014). Tăng trưởng trao trùm phản ánh sự tăng trưởng vững chắc và rộng rãi trong nhiều lĩnh vực, thúc đẩy việc làm của người lao động, bao gồm cơ hội tiếp cận tới thị trường và tài nguyên, bảo vệ tính dễ bị tổn thương. Tăng trưởng kinh tế là cần thiết và đóng vai trò quan trọng để xóa đói giảm nghèo nhưng tăng trưởng không chỉ hỗ trợ những người nghèo thoát nghèo mà còn cần bảo đảm rằng những người ở trên ngưỡng nghèo sẽ không rơi lại vào tình trạng đói nghèo và không bị bỏ lại phía sau quá trình tăng trưởng. Luận giải lý do về sự cần thiết tăng trưởng bao trùm, nhiều nghiên cứu thực nghiệm chỉ ra rằng bất bình đẳng cao và kéo dài dai dẳng do tăng trưởng diễn ra không đồng đều, nói cách khác là thiếu bao 14 trùm, có thể cản trở tăng trưởng dài hạn và ổn định kinh tế vĩ mô, gắn liền với hàng loạt các thành quả nghèo nàn về mặt xã hội và có những hậu quả tiêu cực đối với nỗ lực giảm nghèo trong ngắn hạn cũng như trong dài hạn (Bell và Blanchflower, 2015; Morsy, 2012; WB, 2011).

Hơn nữa, các tiến bộ công nghệ trên thế giới đang diễn ra nhanh chóng và ảnh hưởng tới việc làm, nhất là đối với lao động kỹ thiếu kỹ năng hoặc kỹ năng năng thấp (IMF, 2017; OECD, 2011). Hội nhập kinh tế quốc tế cũng có thể tác động tiêu cực tới một số nhóm lao động hoặc cộng đồng dân cư (Dabla-Norris và cộng sự, 2015; Ghosh và cộng sự, 2016). Tăng trưởng bao trùm là cần thiết cho tăng trưởng bền vững và gắn kết xã hội, các bất bình đẳng được đưa vào trong nền kinh tế thị trường và những động lực cần thiết cho đầu tư và tăng trưởng (Fabrizio và cộng sự, 2017; Ostry và cộng sự, 2014). Trong khi cách tiếp cận tăng trưởng vì người nghèo tập trung vào cải thiện thu nhập của những người nghèo nhất, tăng trưởng bao trùm coi người nghèo và không nghèo là những người tham gia đầy đủ vào nền kinh tế, tạo lập và định hình tăng trưởng kinh tế.

Tăng trưởng bao trùm là tăng trưởng làm giảm những bất lợi của các nhóm yếu thế nhất mà vẫn mang lại lợi ích cho mọi người, tăng trưởng vì người nghèo có thể đạt được hoặc bằng cách giảm lợi ích của một hay nhiều nhóm hoặc bằng cách hy sinh một hay nhiều nhóm. Tăng trưởng vì người nghèo tập trung vào những người ở dưới ngưỡng nghèo. Tăng trưởng bao trùm hướng tới giảm nghèo và nâng đỡ tất cả người dân ở mọi nhóm thu nhâp, kể cả những người có thể là khá giả, song vẫn có thể dễ bị tổn thương trước những cú sốc. Cách tiếp cận tăng trưởng bao trùm nhấn mạnh tới cả tốc độ và cách thức tăng trưởng (tạo cơ hội tham gia của nhiều người đóng góp vào quá trình tăng trưởng).

Tăng trưởng bao trùm nhấn mạnh đến tạo việc làm đầy đủ và có chất lượng trên thị trường lao động - trụ cột chính của tăng trưởng bao trùm (coi tăng trưởng năng suất) hơn là tập trung vào phân phối thu nhập, việc phân phối thu nhập chỉ có thể giành cho một số đối tượng và chỉ có tác dụng trong ngắn hạn. Có nhiều cách tiếp cận khác nhau trong đề xuất các cách thức để thực hiện tăng trưởng bao trùm: Tăng trưởng bao trùm có thể thực hiện qua việc đầu tư cho giáo dục, y tế, cải thiện cơ sở hạ tầng cho sự tiếp cận của nhiều người, đầu tư tài chính bao trùm và cải cách chính sách tài khóa, cấu trúc thị trường lao động (IMF, 2017); Tăng trưởng bao trùm cần bao hàm phần lớn lực lượng lao động mà ở đó tính chất bao trùm nói về sự bình đẳng cơ hội trong khả năng tiếp cận thị trường và nguồn lực, tăng trưởng bằng cách tối ưu hóa nhiều hơn lực lượng lao động ở trong các hoạt động có năng suất thấp hoặc lao động đang nằm ngoài quá trình tăng trưởng (WB, 2009); Báo cáo phát triển con người Việt Nam 2015 nhấn mạnh tăng trưởng bao trùm thông qua tạo việc làm 15 đầy đủ và có chất lượng trên thị trường lao động, mở mang nhiều cơ hội thông qua khả năng tiếp cận nền giáo dục và y tế có chất lượng và phù hợp có vai trò then chốt, bảo trợ xã hội đảm bảo tiêu chuẩn sống cơ bản cho nhiều người (UNDP, 2015);… Cách tiếp cận về sinh kế bền vững Sinh kế bền vững được xem như một mục tiêu nhằm xóa đói giảm nghèo và cho đến nay có khá nhiều cách tiếp cận về sinh kế bền vững: Cách tiếp cận sinh kế bền vững của UNDP (1997) dựa vào tài sản, nhấn mạnh vào việc thúc đẩy tiếp cận của con người và sử dụng bền vững các loại tài sản mà con người dựa vào đó như là chìa khóa cho việc xóa bỏ nghèo. Cách tiếp cận này đặc biệt nhấn mạnh đến tầm quan trọng của việc cải tiến công nghệ như là phương tiện nhằm giúp con người thoát khỏi đói nghèo. Ngoài ra, cách tiếp cận này còn nhấn mạnh tới sức mạnh cá nhân (vốn xã hội), các chính sách và những vấn đề về quản trị, tính dễ bị tổn thương, như những chiều cạnh của nghèo.

Cách tiếp cận sinh kế bền vững của UNDP vận hành chủ yếu như là một khung chương trình để thiết kế các hoạt động hỗ trợ nhằm cải thiện khả năng sinh kế bền vững của những người nghèo và các nhóm, cộng đồng dễ bị tổn thương bằng việc nâng cao khả năng thích ứng trước các biến đổi/cú sốc. Cách tiếp cận của tổ chức phi chính phủ CARE (Chambers và Conway, 1992) hướng vào các chiến lược sinh kế của hộ với 3 bộ phận: vốn con người; các tài sản hữu hình và vô hình; sự tồn tại của các hoạt động kinh tế. Các bộ phận này có sự tương tác lẫn nhau và xác định nên chiến lược sinh kế của hộ gia đình. Cách tiếp cận của CARE nhấn mạnh nhiều vào việc nâng cao năng lực của người nghèo để họ có thể thực hiện được các sáng kiến nhằm làm chủ cách sinh kế của mình.

Do đó, việc trao quyền như là một chiều cạnh cơ bản của cách tiếp cận này. Khung sinh kế bền vững của DFID (2001) được xây dựng quanh 5 loại vốn (vốn tự nhiên, vốn vật chất, vốn con người, vốn tài chính và vốn xã hội), chúng được mô tả theo hình ngũ giác để biểu đạt sự tương tác giữa các loại vốn và phản ánh sinh kế phụ thuộc vào việc kết hợp các loại vốn theo những cách thức khác nhau chứ không phải từ một loại vốn duy nhất. Do đó, điều quan trọng trong phân tích là tìm ra được người nghèo tiếp cận đối với những loại vốn khác nhau và khả năng của họ để đưa các loại vốn này vào hoạt động sinh kế. Cách tiếp cận sinh kế bền vững của DFID nhằm mục đích tăng tính hiệu quả của việc xóa bỏ đói nghèo bẳng thông qua hai cách chính: thứ nhất, tìm kiếm các nguyên tắc cơ bản định hình hoạt động hướng vào đói nghèo và thứ hai, các hoạt động hỗ trợ được đặt trong một cách tổng thể để đảm bảo rằng các hoạt động này phù hợp với người nghèo.

16 Trên cơ sở khung phân tích sinh kế bền vững của DFID, tổ chức IFAD (2003) đã bổ sung, phát triển và xây dựng lên khung sinh kế bền vững với nhiều yếu tố và cách thể hiện mối quan hệ mới. Khung sinh kế bền vững của IFAD có một số thay đổi so với khung sinh kế bền vững của DFID, đó là: đặt người nghèo làm trung tâm và bổ sung thêm loại vốn văn hóa. Các cách tiếp cận trên là khác nhau nhưng đều là chiến lược để hướng tới xóa bỏ nghèo. Cách tiếp cận của UNDP và CARE được sử dụng để thiết kế các chương trình, dự án cụ thể trong khi đó cách tiếp cận của DFID/IFAD hữu ích hơn trong phân tích.

Mặc dù các cách tiếp cận khác nhau nhưng có thể nhận thấy rằng sinh kế bền vững hàm chứa những vấn đề sau: thứ nhất, tăng trưởng kinh tế là quan trọng cho việc xóa bỏ nghèo nhưng không phải là tất cả vì nó còn phụ thuộc vào năng lực của người nghèo trong việc tận dụng cơ hội của tăng trưởng kinh tế; thứ hai, đói nghèo không chỉ về việc thu nhập thấp mà nó còn những chiều cạnh khác như sức khỏe, giáo dục, tiếp cận các dịch vụ xã hội,… và tính dễ bị tổn thương, thiếu sức mạnh, bị loại ra ngoài xã hội; và thứ ba, người nghèo sẽ biết rõ nhất về tình trạng và nhu cầu của họ. Các nghiên cứu có liên quan đến đề tài luận án 6. Các nghiên cứu ngoài nước Nghiên cứu quốc tế về nghèo đa chiều“Multidimensional poverty: An alternative measurement approach for the United States” của Udaya R Wagle (2008). Trong bài nghiên cứu, tác giả sử dụng một khuôn đa chiều toàn diện bao gồm kinh tế phúc lợi, khả năng, và hòa nhập xã hội để xem xét nghèo ở Mỹ.

Dữ liệu từ các khảo sát xã hội chung 2004 hỗ trợ sự liên kết giữa các kích thước nghèo, chỉ ra rằng các khuôn đa chiều sử dụng một tập hợp toàn diện các thông tin cung cấp một giá trị hấp dẫn thêm để đo lường nghèo. Các đặc điểm nhân khẩu học đề xuất các loại khác nhau của người nghèo phần nào tương tự giữa cách tiếp cận này và các cách tiếp cận truyền thống khác. Nhưng các kết quả đo lường toàn diện và chính xác hơn từ cách tiếp cận này giúp hoạch định chính sách nhắm mục tiêu các nguồn lực tại các nhóm cụ thể.