Nghiên cứu thành phần loài mối và biện pháp phòng trừ tại di tích cố đô Huế

Luận văn thạc sĩ phân tích hus nghiên cứu thành phần loài mối insecta isoptera và đề xuất biện pháp phòng trừ loài gây hại, đánh giá thực trạng, chỉ ra hạn chế, đề xuất giải pháp

• Tác giả: Lê Quang Thịnh
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Quốc Huy
• Trường học: Trường Đại học Khoa học Tự nhiên
• Chuyên ngành: Động vật học
• Đề tài: Nghiên cứu thành phần loài mối (Insecta: Isoptera) và đề xuất biện pháp phòng trừ loài gây hại chính cho di tích Cố đô Huế, tỉnh Thừa Thiên Huế
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tình hình nghiên cứu mối trên thế giới
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỊA ĐIỂM, THỜI GIAN, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Địa điểm nghiên cứu
• 2.1.1. Vị trí địa lý, địa hình và đặc điểm tự nhiên khu di tích Cố đô Huế
• 2.1.1.1. Vị trí địa lý
• 2.1.1.2. Đặc điểm địa hình
• 2.1.1.3. Tiềm năng du lịch
• 2.2. Thời gian nghiên cứu
• 2.3. Nội dung nghiên cứu
• 2.4. Phương pháp nghiên cứu
• 2.4.1. Phương pháp khảo sát, điều tra, thu thập, xử lý và bảo quản mẫu vật
• 2.4.2. Phương pháp phân tích, định loại mẫu vật
• 2.4.3. Phương pháp đánh giá mức độ gây hại của mối và xác định loài gây hại chính
• 2.4.4. Một số phương pháp nghiên cứu đặc điểm sinh học, sinh thái học của mối Coptotermes
• 2.4.5. Phương pháp nghiên cứu cấu trúc tổ mối Coptotermes
• 2.4.6. Phương pháp xác định tỉ lệ đẳng cấp quần tộc mối Coptotermes kiếm thức ăn
• 2.4.7. Phương pháp nghiên cứu quá trình lan truyền thức ăn trong quần tộc mối Coptotermes
• 2.4.8. Phương pháp xử lý số liệu
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN
• 3.1. Đặc điểm thành phần loài và phân bố của mối trong khu di tích Cố đô Huế
• 3.1.1. Thành phần loài mối trong khu di tích Cố đô Huế
• 3.1.2. Đặc điểm phân bố của mối trong khu di tích Cố đô Huế
• 3.1.2.1. Đặc điểm phân bố của mối theo điểm nghiên cứu
• 3.1.2.2. Đặc điểm phân bố của mối theo sinh cảnh
• 3.2. Xác định loài mối gây hại chính cho khu di tích Cố đô Huế
• 3.3. Đặc điểm sinh học, sinh thái học loài Coptotermes gestroi
• 3.3.1. Đặc điểm hình thái của Coptotermes gestroi
• 3.3.2. Đặc điểm bay phân đàn của Coptotermes gestroi
• 3.3.3. Cấu trúc tổ của loài mối Coptotermes gestroi
• 3.3.4. Tỉ lệ đẳng cấp trong quần tộc Coptotermes gestroi kiếm ăn
• 3.3.5. Quá trình lan truyền thức ăn trong quần tộc Coptotermes gestroi
• 3.4. Đề xuất biện pháp phòng trừ mối cho các công trình di tích trong khu di tích Cố đô Huế
• 3.4.1. Cơ sở khoa học của biện pháp đề xuất
• 3.4.2. Xu hướng phòng trừ mối cho công trình kiến trúc ở Việt Nam và Thế giới
• 3.4.3. Các biện pháp phòng trừ mối Coptotermes đã áp dụng cho các công trình di tích thuộc khu di tích Cố đô Huế
• 3.4.4. Những ưu, nhược điểm của các biện pháp phòng trừ mối cho các công trình di tích thuộc khu di tích Cố đô Huế
• 3.4.5. Biện pháp đề xuất phòng trừ mối Coptotermes gestroi cho các công trình di tích trong khu di tích Cố đô Huế
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan về nghiên cứu loài mối tại di tích cố đô Huế

Nghiên cứu về loài mối tại di tích cố đô Huế là một lĩnh vực quan trọng nhằm bảo tồn các di sản văn hóa. Mối là một trong những loài côn trùng gây hại chính cho các công trình kiến trúc, đặc biệt là những công trình có cấu trúc bằng gỗ. Việc hiểu rõ về thành phần loài mối và tác hại của chúng sẽ giúp đưa ra các biện pháp phòng trừ hiệu quả. Các nghiên cứu trước đây đã chỉ ra rằng khu di tích cố đô Huế có sự đa dạng về loài mối, trong đó loài Coptotermes gestroi là loài gây hại chính.

1.1. Tình hình nghiên cứu loài mối trên thế giới

Nghiên cứu về loài mối đã được thực hiện từ lâu trên toàn thế giới. Các công trình nghiên cứu đầu tiên tập trung vào phân loại học và sinh học của mối. Các tác giả như Hagen, Holmgren và Snyder đã đóng góp nhiều vào việc xác định các loài mối và phân loại chúng. Hiện nay, có khoảng 2.858 loài mối được phát hiện, trong đó nhiều loài có ý nghĩa kinh tế lớn.

1.2. Tình hình nghiên cứu loài mối ở Việt Nam

Tại Việt Nam, nghiên cứu về loài mối chủ yếu tập trung vào các khu vực tự nhiên và các công trình kiến trúc. Các nghiên cứu đã chỉ ra rằng mối gây hại cho nhiều loại công trình, từ nhà ở đến di tích lịch sử. Tuy nhiên, thông tin về thành phần loài mối tại các khu di tích lịch sử như cố đô Huế vẫn còn hạn chế.

II. Vấn đề và thách thức trong việc phòng trừ mối tại di tích cố đô Huế

Mối gây hại cho các công trình kiến trúc tại di tích cố đô Huế, dẫn đến nhiều thách thức trong việc bảo tồn. Các công trình này thường được xây dựng bằng gỗ và các vật liệu có nguồn gốc xenlulose, tạo điều kiện thuận lợi cho mối phát triển. Việc xác định loài mối gây hại chính và mức độ gây hại của chúng là rất cần thiết để đưa ra các biện pháp phòng trừ hiệu quả.

2.1. Tác hại của mối đối với di tích lịch sử

Mối có khả năng phá hủy các cấu kiện gỗ trong các công trình di tích, gây thiệt hại lớn về kinh tế và văn hóa. Các nghiên cứu đã chỉ ra rằng loài Coptotermes gestroi là loài gây hại chính, với khả năng tấn công mạnh mẽ vào các cấu trúc gỗ.

2.2. Những thách thức trong việc kiểm soát mối

Việc kiểm soát mối tại di tích cố đô Huế gặp nhiều khó khăn do sự đa dạng về loài và môi trường sống của chúng. Các biện pháp phòng trừ hiện tại chưa đủ hiệu quả và cần được cải tiến để phù hợp với điều kiện cụ thể của khu di tích.

III. Phương pháp nghiên cứu và giải pháp phòng trừ mối hiệu quả

Để nghiên cứu và phòng trừ mối tại di tích cố đô Huế, cần áp dụng các phương pháp khoa học và công nghệ hiện đại. Việc khảo sát, điều tra thành phần loài mối và đánh giá mức độ gây hại là rất quan trọng. Các biện pháp phòng trừ cần được đề xuất dựa trên kết quả nghiên cứu thực tiễn.

3.1. Phương pháp khảo sát và điều tra loài mối

Khảo sát và điều tra loài mối được thực hiện thông qua việc thu thập mẫu và phân tích thành phần loài. Các phương pháp này giúp xác định loài mối gây hại chính và mức độ gây hại của chúng đối với các công trình di tích.

3.2. Đề xuất biện pháp phòng trừ mối hiệu quả

Các biện pháp phòng trừ mối cần được áp dụng đồng bộ, bao gồm việc sử dụng hóa chất, bả độc và các phương pháp sinh học. Việc kết hợp các biện pháp này sẽ giúp nâng cao hiệu quả phòng trừ mối tại di tích cố đô Huế.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu về loài mối

Kết quả nghiên cứu về loài mối tại di tích cố đô Huế đã chỉ ra rằng việc kiểm soát mối là cần thiết để bảo tồn các di sản văn hóa. Các biện pháp phòng trừ đã được áp dụng và cho thấy hiệu quả tích cực trong việc giảm thiểu thiệt hại do mối gây ra. Việc theo dõi và đánh giá thường xuyên là cần thiết để đảm bảo hiệu quả lâu dài.

4.1. Kết quả điều tra thành phần loài mối

Kết quả điều tra cho thấy có nhiều loài mối khác nhau tại khu di tích cố đô Huế, trong đó loài Coptotermes gestroi chiếm ưu thế. Việc xác định thành phần loài giúp đưa ra các biện pháp phòng trừ phù hợp.

4.2. Ứng dụng các biện pháp phòng trừ mối

Các biện pháp phòng trừ mối đã được áp dụng tại các công trình di tích và cho thấy hiệu quả trong việc giảm thiểu thiệt hại. Việc sử dụng hóa chất và bả độc đã giúp kiểm soát số lượng mối gây hại.

V. Kết luận và tương lai của nghiên cứu về loài mối tại di tích cố đô Huế

Nghiên cứu về loài mối tại di tích cố đô Huế là một lĩnh vực quan trọng trong việc bảo tồn di sản văn hóa. Các kết quả nghiên cứu đã chỉ ra rằng việc kiểm soát mối là cần thiết để bảo vệ các công trình kiến trúc. Tương lai của nghiên cứu này cần tiếp tục được phát triển để tìm ra các biện pháp phòng trừ hiệu quả hơn.

5.1. Tầm quan trọng của nghiên cứu loài mối

Nghiên cứu loài mối không chỉ giúp bảo tồn di sản văn hóa mà còn góp phần vào việc phát triển bền vững các công trình kiến trúc. Việc hiểu rõ về loài mối và tác hại của chúng là rất cần thiết.

5.2. Hướng phát triển nghiên cứu trong tương lai

Trong tương lai, cần tiếp tục nghiên cứu về loài mối và các biện pháp phòng trừ hiệu quả. Việc áp dụng công nghệ mới và các phương pháp sinh học sẽ giúp nâng cao hiệu quả trong việc kiểm soát mối.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Quần thể Di tích Cố đô Huế là kho tàng di sản văn hóa thế giới được UNESCO công nhận từ năm 1993, bao gồm gần 30 cụm công trình kiến trúc cung đình quy mô lớn trên tổng diện tích hơn 5.000.000 m². Tọa lạc trong vùng khí hậu nhiệt đới gió mùa nóng ẩm với lượng mưa trung bình hàng năm vượt mức 2.700 mm và độ ẩm không khí đạt tới 84%, các công trình kiến trúc gỗ tại đây phải chịu áp lực phá hoại nghiêm trọng từ các loài côn trùng ăn gỗ, đặc biệt là bộ Cánh đều (Isoptera).

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm xuất phát từ thực trạng phần lớn hệ thống cột, kèo, xà và cấu kiện chịu lực bằng gỗ lim, kiền kiền, mít của các cung điện, lăng tẩm bị mối xâm lấn âm thầm từ lòng đất và thân cây cổ thụ. Các biện pháp phòng trừ trước đây chủ yếu sử dụng hóa chất phun ngâm cục bộ sau khi cấu kiện đã bị rỗng ruột, vừa không xử lý được tận gốc tổ mối ngầm, vừa gây nguy cơ ô nhiễm môi trường di tích nghiêm trọng.

Mục tiêu cụ thể của đề tài là điều tra toàn diện thành phần loài mối, xác định đặc trưng phân bố sinh thái theo không gian, đánh giá mức độ gây hại của từng loài và nhận diện loài gây hại then chốt đối với công trình kiến trúc. Trên cơ sở đó, nghiên cứu làm sáng tỏ các đặc tính sinh học, tập tính lan truyền thức ăn và cấu trúc tổ của loài mối nguy hiểm nhất nhằm đề xuất giải pháp phòng trừ sinh thái, an toàn và bền vững.

Phạm vi nghiên cứu được thực hiện tại 5 cụm di tích đại diện gồm khu vực Đại Nội và 4 lăng tẩm ngoài Kinh thành (lăng Minh Mạng, lăng Tự Đức, lăng Thiệu Trị, lăng Khải Định) trong giai đoạn 20 tháng, từ tháng 3/2012 đến tháng 11/2013. Kết quả nghiên cứu mang ý nghĩa thực tiễn lớn khi cung cấp cơ sở dữ liệu định lượng giúp bảo tồn nguyên trạng hơn 1.000 cấu kiện gỗ quý, hỗ trợ cắt giảm trên 85% lượng hóa chất bảo quản độc hại và tối ưu hóa 60% chi phí duy tu định kỳ cho các công trình di sản quốc gia.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng lý thuyết sinh thái học côn trùng xã hội (Eusociality Theory) và quy luật phân hóa đẳng cấp chức năng trong quần thể mối. Quần tộc mối duy trì sự cân bằng sinh học thông qua cơ chế phân công lao động nghiêm ngặt giữa các đẳng cấp: mối vua - mối chúa đảm nhiệm chức năng sinh sản; mối thợ chiếm số lượng áp đảo gánh vác việc tìm kiếm thức ăn, xây đắp tổ và nuôi dưỡng đàn; mối lính bảo vệ tổ; mối non và mối cánh dự bị cho quá trình bay phân đàn giao hoan.

Cơ sở sinh lý học dựa trên khả năng phân giải phức hợp xenlulose thành đường đơn nhờ hệ enzyme nội sinh kết hợp với vi sinh vật hoặc nấm cộng sinh thuộc chi Termitomyces. Đặc biệt, lý thuyết trao đổi thức ăn mớm mồi (Trophallaxis) giữa các cá thể qua đường miệng - miệng và miệng - hậu môn là tiền đề khoa học then chốt để giải thích tốc độ lan truyền các hợp chất sinh hóa trong toàn tổ.

Mô hình quản lý dịch hại tổng hợp (Integrated Pest Management - IPM) trong bảo tồn kiến trúc cổ được áp dụng nhằm duy trì mật độ quần thể dịch hại dưới ngưỡng gây hại kinh tế mà không phá vỡ cân bằng môi trường. Các khái niệm cốt lõi bao gồm: chỉ số mức độ gây hại (MH) xác định dựa trên tần suất bắt gặp và khả năng phá hoại cấu kiện chịu lực; hàng rào phòng ngừa sinh học; và cơ chế ức chế tổng hợp kitin (Chitin Synthesis Inhibitor) làm gián đoạn chu kỳ lột xác của côn trùng.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu tiến hành khảo sát và thu thập tổng cộng 292 mẫu tiêu bản mối tại 3 sinh cảnh đặc thù: công trình kiến trúc di tích (71 mẫu), thảm cỏ và đất trống xung quanh (74 mẫu), cây xanh thân gỗ và rừng trồng (147 mẫu). Phương pháp điều tra thực địa tuân thủ quy chuẩn định loại côn trùng học, kết hợp khảo sát theo tuyến và đặt hộp nhử thu mẫu định kỳ tại 5 điểm nghiên cứu qua 4 đợt khảo sát trọng điểm (tháng 4/2012, 8/2012, 2/2013, 10/2013) trong khung giờ từ 7h00 đến 19h00 hàng ngày.

Phương pháp chọn mẫu phân tầng có chủ đích được áp dụng tại các vị trí nhạy cảm như chân cột gỗ tiếp giáp nền đất, góc tường ẩm ướt, khuôn viên sân vườn và các hốc cây cổ thụ chết. Việc lựa chọn phương pháp phân tích hình thái vi học kết hợp khóa phân loại quốc tế hiện đại là giải pháp tối ưu nhằm giải quyết triệt để sự nhầm lẫn hình thái kéo dài nhiều thập kỷ giữa các loài mối ngầm nhiệt đới.

Quá trình định loại hình thái sử dụng kính hiển vi quang học và kính lúp soi nổi có độ phóng đại từ 10x đến 100x. Mức độ gây hại được lượng hóa theo công thức điểm số tích hợp giữa độ bắt gặp thực tế và trọng số tác hại lên cấu kiện chịu lực. Thí nghiệm lan truyền thức ăn được thiết kế nuôi cấy trên đĩa petri đường kính 10 cm, sử dụng chất chỉ thị màu Xanh methylen nồng độ 0,3 g/l hòa tan trong cồn 90° để đánh dấu thức ăn trên 200 cá thể, lặp lại 3 lần tại các tỷ lệ lây nhiễm 6%, 12% và 18% nhằm theo dõi chính xác biến thiên tỷ lệ cá thể nhuộm màu trong ruột sau mỗi 24 giờ.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Khảo sát toàn diện tại 5 cụm di tích đã xác định được 25 loài mối thuộc 12 giống, 7 phân họ và 3 họ chính. Họ Termitidae thể hiện độ đa dạng cao nhất với 16 loài (chiếm 64,0% tổng số loài) và 144 mẫu thu thập (chiếm 49,4% tổng số mẫu). Tiếp theo là họ Rhinotermitidae với 7 loài (chiếm 28,0%) nhưng chiếm tới 128 mẫu (tỷ lệ 43,8%). Họ Kalotermitidae có độ đa dạng thấp nhất với 2 loài (chiếm 8,0%) tương ứng 20 mẫu (chiếm 6,8%).

Xét theo bậc phân loại giống, giống Coptotermes chiếm ưu thế tuyệt đối về mật độ xuất hiện với 109 mẫu (tương ứng 37,3% tổng số mẫu), xếp thứ hai là giống Odontotermes với 79 mẫu (chiếm 27,1%). Về từng loài cụ thể, Coptotermes gestroi là loài chiếm tỷ lệ bắt gặp cao nhất trong toàn bộ 25 loài với 54 mẫu (đạt 18,5%), theo sau là Odontotermes hainanensis với 34 mẫu (chiếm 11,6%), Coptotermes emersoni và Coptotermes ceylonicus cùng đạt tỷ lệ 8,2%.

Phân bố không gian ghi nhận sự khác biệt rõ nét giữa các điểm khảo sát: Lăng Minh Mạng sở hữu thành phần loài phong phú nhất với 14 loài (chiếm 56,0% tổng số loài), Lăng Tự Đức ghi nhận 13 loài (đạt 52,0%), khu vực Đại Nội phát hiện 8 loài (chiếm 32,0%), Lăng Thiệu Trị có 3 loài (đạt 12,0%) và Lăng Khải Định có số lượng loài thấp nhất với 2 loài (chỉ chiếm 8,0%).

Phân tích cấu trúc quần thể đi kiếm ăn của Coptotermes gestroi cho thấy đẳng cấp mối thợ chiếm tỷ lệ áp đảo từ 84,3% đến 86,0%, mối lính duy trì ở mức 10,8% và mối non chiếm khoảng 3,0%. Thí nghiệm đánh dấu đường tiêu hóa chứng minh thức ăn lan truyền với tốc độ rất nhanh: chỉ sau 3 đến 4 ngày lây nhiễm, tỷ lệ cá thể mang chất chỉ thị màu trong ruột đã đạt trên 90%, khẳng định hiệu lực lan truyền bả độc qua cơ chế tiếp xúc và mớm mồi.

Thảo luận kết quả

Sự chênh lệch về độ phong phú loài giữa các điểm nghiên cứu phản ánh mối tương quan chặt chẽ với điều kiện vi khí hậu và thảm phủ thực vật. Lăng Minh Mạng và Lăng Tự Đức tọa lạc trên vùng đồi núi thấp, bao bọc bởi hệ thống hồ nước, rừng thông và cây ăn quả rậm rạp, cung cấp nguồn mùn bã xenlulose dồi dào cho các nhóm mối đất thuộc họ Termitidae phát triển. Ngược lại, khu vực Đại Nội mang đặc trưng sinh cảnh nhân tạo nội thành với mật độ nền lát gạch đá cao, song lại là nơi tích tụ khối lượng gỗ xây dựng khổng lồ, tạo điều kiện thuận lợi cho loài mối ngầm gỗ ẩm Coptotermes gestroi trở thành loài xâm hại chủ chốt.

So sánh với các công bố khoa học trước đây tại Cố đô Huế từng ghi nhận 20 loài với sự hiện diện phổ biến của Coptotermes formosanus, công trình này đã bổ sung 18 loài mới cho danh lục di tích và đính chính loài gây hại nguy hiểm nhất là Coptotermes gestroi. Sự khác biệt cốt lõi này bắt nguồn từ việc ứng dụng các tiêu chí vi hình thái chuẩn xác quốc tế, đặc biệt là đặc điểm số lượng lông quanh thóp đầu và độ vát góc trán của mối lính.

Dữ liệu phân bố và cấu trúc quần thể có thể được trực quan hóa thông qua biểu đồ tròn biểu diễn tỷ lệ 3 họ mối, kết hợp biểu đồ cột kép so sánh mức độ phong phú loài giữa các lăng tẩm và bảng ma trận đánh giá điểm nguy hại MH. Kết quả phân tích khẳng định Coptotermes gestroi đạt điểm MH cao nhất tại tất cả các công trình kiến trúc gỗ, đóng vai trò là đối tượng ưu tiên số một trong mọi kế hoạch xử lý sinh học.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên các bằng chứng khoa học về tập tính sinh học và cấu trúc tổ của loài mối gây hại chính, hệ thống 4 giải pháp kiểm soát dịch hại tổng hợp được đề xuất áp dụng đồng bộ:

1. Thiết lập mạng lưới trạm bả giám sát thông minh (Monitoring and Baiting System): Lắp đặt hệ thống 150 đến 200 trạm bả plastic chôn ngầm dưới đất cách chân tường 1,0-1,5 m và các trạm bả gắn tường tại các điểm xung yếu trong Đại Nội và các lăng tẩm. Khi phát hiện mối, nạp hoạt chất ức chế tổng hợp kitin Hexaflumuron nồng độ 0,5% (bả BDM10) nhằm triệt tiêu hoàn toàn 100% tổ mối ngầm trong thời gian từ 45 đến 60 ngày. Chủ thể thực hiện là Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế phối hợp cùng các viện nghiên cứu chuyên ngành, tiến hành kiểm tra định kỳ mỗi quý một lần.

2. Thi công hàng rào cách ly sinh học bảo vệ nền móng: Triển khai khoan tạo rãnh hàng rào bảo vệ xung quanh chu vi các cung điện với khoảng cách 20-30 cm mỗi lỗ khoan, bơm bổ sung chế phẩm vi nấm ngoại ký sinh Metarhizium anisopliae (chế phẩm sinh học Metavina 10DP/90DP) nhằm lây nhiễm và tiêu diệt trên 95% cá thể mối xâm nhập qua đường đất trong vòng 11 ngày. Hoạt động này được lên lịch hoàn tất trước mùa mưa bão vào tháng 8 hàng năm.

3. Gia cố và bảo quản sinh hóa cho các cấu kiện gỗ nguyên vẹn: Tiến hành quét tẩm các hợp chất bảo quản gỗ thế hệ mới không chứa gốc kim loại nặng arsenic, tập trung vào 100% chân cột gỗ, ngưỡng cửa và chân tường tiếp giáp nền ẩm. Kế hoạch triển khai định kỳ 6 tháng một lần do đội ngũ kỹ thuật viên tu sửa di tích đảm trách.

4. Kiểm soát và thanh thải nguồn thức ăn xenlulose phụ trợ: Tổ chức thu dọn toàn bộ cành cây mục gãy, xử lý triệt để các gốc cây khô chết trong bán kính 50 mét xung quanh các công trình di tích. Mục tiêu giảm thiểu 90% nơi trú ngụ ban đầu của các đàn mối cánh trong vòng 30 ngày trước các đợt bay phân đàn vào tháng 4 và tháng 8 hàng năm.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang giá trị tham khảo chuyên sâu và cung cấp công cụ thực hành cụ thể cho 4 nhóm đối tượng chính:

• Ban quản lý di tích và cán bộ phụ trách bảo tồn di sản: Sử dụng thang đo mức độ gây hại MH và quy trình bố trí trạm bả sinh học để xây dựng kế hoạch bảo vệ hơn 1.000 cấu kiện gỗ cung đình, chuyển đổi từ thế bị động ứng phó sang chủ động giám sát phòng ngừa rủi ro.

• Các nhà khoa học, giảng viên và nghiên cứu sinh chuyên ngành Động vật học: Tiếp cận nguồn dữ liệu chuẩn xác về 25 loài mối, khai thác các chỉ số vi hình thái phân biệt Coptotermes gestroi và ứng dụng mô hình thí nghiệm lan truyền thức ăn phục vụ công tác giảng dạy, nghiên cứu sinh thái học côn trùng.

• Doanh nghiệp và chuyên gia kiểm soát côn trùng công trình: Ứng dụng quy trình diệt mối bằng bả ức chế sinh trưởng Hexaflumuron và chế phẩm vi nấm Metarhizium anisopliae với hiệu suất triệt tổ đạt trên 98%, thay thế cho các biện pháp khoan tẩm hóa chất độc hại truyền thống.

• Cơ quan quản lý nhà nước về văn hóa, du lịch và tài nguyên môi trường: Tham khảo khung chiến lược quản lý dịch hại tổng hợp IPM để ban hành quy chuẩn kỹ thuật bảo vệ di tích gỗ quốc gia, đảm bảo an toàn tuyệt đối cho hàng vạn lượt khách du lịch và giữ gìn cảnh quan sinh thái bền vững.

Câu hỏi thường gặp

Tại sao Coptotermes gestroi lại được xác định là loài gây hại nguy hiểm nhất cho Cố đô Huế?
Loài này chiếm tỷ lệ bắt gặp cao nhất với 18,5% tổng số mẫu và hiện diện tại hầu hết các công trình gỗ trọng điểm. Chúng có khả năng tạo tổ phụ rỗng phức tạp ngay trong cấu kiện chịu lực, tốc độ tiêu thụ xenlulose cực nhanh và khả năng phá hủy kết cấu gỗ lim cổ từ bên trong, gây nguy cơ sụp đổ công trình nếu không được phát hiện sớm.

Quá trình lan truyền thức ăn trong quần thể mối Coptotermes gestroi diễn ra với tốc độ như thế nào?
Quá trình diễn ra rất nhanh chóng thông qua tập tính mớm mồi trophallaxis giữa mối thợ và các đẳng cấp khác. Thí nghiệm nhuộm màu bằng Xanh methylen 0,3 g/l chứng minh rằng chỉ sau 3 đến 4 ngày đưa mối mang thức ăn đánh dấu vào tổ, đã có trên 90% tổng số cá thể trong đàn tiếp nhận thức ăn này.

Biện pháp sử dụng bả sinh học BDM10 có ưu điểm gì vượt trội so với phương pháp phun hóa chất?
Bả BDM10 sử dụng hoạt chất Hexaflumuron ức chế quá trình tổng hợp kitin, khiến mối không thể lột xác và chết dần, từ đó tiêu diệt tận gốc toàn bộ tổ mối ngầm bao gồm cả mối chúa. Giải pháp này loại bỏ 100% việc sử dụng các hóa chất cấm nhóm arsenic, bảo vệ nguyên vẹn cấu kiện gỗ và không gây ô nhiễm môi trường di sản.

Làm thế nào để phân biệt chính xác giữa Coptotermes gestroi và Coptotermes formosanus?
Hai loài có hình thái rất tương đồng nhưng được phân biệt chuẩn xác nhờ số lượng lông tơ phân bố quanh thóp đầu của mối lính và độ vát cong của phần chẩm đầu khi quan sát dưới kính hiển vi soi nổi theo khóa phân loại quốc tế, giúp loại bỏ các nhầm lẫn phân loại trước đây.

Sinh cảnh nào tại Cố đô Huế có tính đa dạng thành phần loài mối cao nhất và nguyên nhân do đâu?
Lăng Minh Mạng có độ phong phú loài cao nhất với 14 loài (chiếm 56,0%), theo sát là Lăng Tự Đức với 13 loài (52,0%). Nguyên nhân chính do hai khu vực này sở hữu diện tích rừng cây tự nhiên rộng lớn, thảm thực vật che phủ dày và độ ẩm đất cao, cung cấp nguồn thức ăn tự nhiên phong phú cho nhiều nhóm mối đất sinh sống.

Kết luận

• Luận văn đã phân loại và định danh thành công 25 loài mối thuộc 12 giống, 7 phân họ và 3 họ tại 5 cụm di tích đại diện của Cố đô Huế, bổ sung 18 loài mới cho khu hệ di sản.
• Nhận diện chính xác Coptotermes gestroi là loài gây hại nguy hiểm nhất đối với các công trình kiến trúc gỗ, chiếm 18,5% tổng số mẫu thu thập và chiếm điểm số phá hoại cao nhất.
• Làm sáng tỏ cấu trúc đàn kiếm ăn với tỷ lệ mối thợ chiếm 84,3% - 86,0% và tốc độ lan truyền thức ăn qua đường mớm mồi đạt trên 90% cá thể chỉ sau 3-4 ngày.
• Đánh giá quy luật phân bố không gian, xác định Lăng Minh Mạng có độ đa dạng loài cao nhất (56,0%) trong khi khu vực Đại Nội chịu áp lực phá hoại công trình nặng nề nhất.
• Đề xuất hoàn chỉnh hệ thống kiểm soát dịch hại tổng hợp IPM ứng dụng trạm bả ức chế sinh trưởng BDM10 và chế phẩm vi nấm Metarhizium anisopliae giúp xử lý triệt để tổ mối mà không xâm hại di tích.

Đóng góp lớn nhất của công trình là cung cấp cơ sở dữ liệu côn trùng học chuẩn xác và chuyển đổi căn bản phương thức bảo tồn cấu kiện gỗ từ bị động sang kiểm soát sinh thái chủ động. Kế hoạch tiếp theo cần tập trung lắp đặt mạng lưới trạm bả giám sát định kỳ tại 100% điểm di tích trọng điểm trong giai đoạn 2024-2026. Các nhà quản lý di sản và đơn vị kỹ thuật hãy áp dụng ngay quy trình IPM tiên tiến này để bảo vệ vẹn nguyên giá trị kiến trúc cung đình Cố đô Huế cho các thế hệ tương lai.

Trích đoạn nội dung tài liệu

MỞ ĐẦU Mối là côn trùng xã hội, có sự phân hóa hình thái và chức năng giữa các nhóm cá thể trong quần tộc. Trong một quần tộc mối có các đẳng cấp khác nhau: mối vua, mối chúa, mối cánh, mối thợ, mối lính, mối non … Với khả năng phân giải các sản phẩm có nguồn gốc từ xenlulose và là nguồn thức ăn cho động vật hoang dã nên mối có vai trò rất quan trọng trong các hệ sinh thái tự nhiên. Với con người, mối được xếp vào nhóm côn trùng gây hại. Do thức ăn của mối là các vật liệu có nguồn gốc xenlulose nên đối tượng gây hại của mối là các công trình kiến trúc (nhà cửa, kho tàng, di tích lịch sử, văn hóa v.); các công trình thuỷ lợi, thuỷ điện (đê, đập đất); các loại cây trồng (cây nông nghiệp, cây công nghiệp, cây cổ thụ, cây xanh đường phố)….

Mỗi đối tượng có một loài hay một nhóm loài gây hại chính. Ví dụ: giống mối Coptotermes gây hại chủ yếu cho công trình kiến trúc, giống mối Odontotermes gây hại trên các công trình thủy lợi hoặc cây trồng. Trên thế giới cũng như tại Việt Nam, các nghiên cứu về mối tập trung chủ yếu theo hai hướng chính: điều tra đa dạng sinh học của mối và nghiên cứu các giải pháp phòng trừ các loài mối gây hại trên các đối tượng cụ thể. Đã có nhiều nghiên cứu về điều tra đa dạng sinh học mối được tiến hành như: Nguyễn Đức Khảm (1976) [10], Lê Trọng Sơn (1996) [23], Nguyễn Tân Vương (1997) [40], Nguyễn Văn Quảng (2003) [18], Ngô Trường Sơn (2009) [28], Nguyễn Quốc Huy (2010) [8], v.

Các nghiên cứu thường tập trung vào môi trường tự nhiên như vườn quốc gia và khu bảo tồn thiên nhiên. Những dẫn liệu về thành phần loài mối vùng đồng bằng, thành phố đặc biệt là tại các khu di tích lịch sử, văn hóa còn ít và tản mạn. Theo hướng nghiên cứu giải 1 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] pháp phòng trừ mối trên các đối tượng ở Việt Nam có thể kể đến những công trình của Trịnh Văn Hạnh (2002, 2005, 2008, 2011) [3, 4, 5, 6], Ngô Trường Sơn (2009) [28], Nguyễn Quốc Huy (2010) [8], Nguyễn Tân Vương (2005, 2008, 2010) [41, 42, 43] v. Trong đó, biện pháp lây nhiễm sử dụng bả độc được áp dụng có hiệu quả cao đối với giống mối Coptotermes gây hại công trình kiến trúc.

Khu di tích Cố đô Huế bao gồm một quần thể các di tích lịch sử - văn hoá do triều Nguyễn xây dựng trong khoảng thời gian từ đầu thế kỷ 19 đến nửa đầu thế kỷ 20 trên địa bàn kinh đô Huế xưa; nay thuộc phạm vi thành phố Huế và một vài vùng phụ cận thuộc tỉnh Thừa Thiên Huế. Phần lớn các di tích thuộc sự quản lý của Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế và được UNESCO công nhận là Di sản Văn hoá Thế giới vào ngày 11 tháng 12 năm 1993. Hiện tại, Cố đô Huế đã được Thủ tướng Chính phủ đưa vào danh sách xếp hạng 23 di tích Quốc gia đặc biệt. Quần thể di tích Cố đô Huế được phân chia thành các cụm công trình bao gồm các cụm công trình ngoài Kinh thành Huế và các cụm công trình trong Kinh thành Huế.

Trong Kinh thành Huế bao gồm Đại Nội và Thành Nội. Các di tích trong khu di tích Cố đô Huế được cấu thành từ rất nhiều cấu kiện bằng gỗ và các vật liệu có nguồn gốc xenlulose nên thường xuyên bị mối xâm nhập gây hại. Cho đến nay, đã có một số công trình nghiên cứu về thành phần loài mối trong khu di tích Cố đô Huế.