ĐẶT VẤN ĐỀ Thông caribê (Pinus caribaea Morelet) là loài cây nguyên sản ở vùng Trung Mỹ gồm các nước Bahamas, Cuba, Belize, Honduras, Guatemala và Nicaragua. Đây là loài cây có giá trị kinh tế cao, sinh trưởng nhanh trên nhiều vùng sinh thái, thân thẳng đẹp, cành nhánh nhỏ, có khả năng chống chịu gió bão tốt. Gỗ Thông caribê có thớ thẳng mịn, độ bóng vừa phải, có thể sử dụng làm gỗ xây dựng, gỗ trụ mỏ, ván dăm, ván ép, bột giấy sợi dài, gỗ đóng tàu thuyền, gỗ bao bì, ván ốp trần, đồ nội thất… gỗ Thông đáp ứng được nhiều mục tiêu vì thế Thông caribê là loài cây để trồng rừng công nghiệp, được rất nhiều nước nhập giống gây trồng, chủ yếu là các nước thuộc vùng nhiệt đới và á nhiệt đới. Việt Nam là một nước nhiệt đới có các điều kiện địa lý khá tương đồng với sự phân bố tự nhiên của Thông caribê.
Thông caribê được đưa vào trồng khảo nghiệm ở nước ta từ năm 1963 trên nhiều địa điểm khắp cả nước. Các kết quả khảo nghiệm đã cho thấy đây là loài cây sinh trưởng nhanh và hình dạng thân đẹp hơn rõ rệt so với các loài thông đã được gây trồng ở nước ta như Thông ba lá, Thông nhưa, Thông đuôi ngựa. Thông caribê đồng thời có phạm vi thích ứng rộng từ các vùng cao đến vùng ven biển trên nhiều dạng khí hậu và đất đai khác nhau, cây vẫn có sinh trưởng tương đối tốt trên các lập địa thoái hóa, nghèo dinh dưỡng. Chính vì những ưu điểm trên mà QĐ Số: 774/QĐ-BNN-TCLN, ngày 18 tháng 4 năm 2014 đã đưa cây Thông caribê vào trong danh mục cây trồng rừng chủ yếu.
Tuy nhiên Thông caribê chỉ có khả năng ra hạt hữu thụ ở một số địa điểm nhất định ở Việt Nam vì vậy việc phát triển rộng rãi loài cây này ở nước ta gặp nhiều hạn chế mặc dù đây là loài cây rất có tiềm năng cho trồng rừng cung cấp gỗ lớn. Để khắc phục hiện tượng bất thụ của Thông caribê và phát triển nhanh giống Thông caribê vào sản xuất thì nghiên cứu nhân giống sinh dưỡng (mô, LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 2 hom và phôi nhân tạo) là một việc làm có ý nghĩa rất quan trọng. Tuy nhiên, nhân giống bằng phương pháp nuôi cấy mô hoặc phôi nhân tạo đòi hỏi công nghệ cao, điều kiện cơ sở vật chất hiện đại, thời gian nghiên cứu dài. Vì vậy, giải pháp nhân giống bằng hom có thể coi là thích hợp nhất, vừa nhanh chóng đáp ứng được nhu cầu về giống trước mắt do có hệ số nhân giống khá cao, nguồn đầu tư cho việc sản xuất cây con thấp, thời gian ngắn.
Chính vì những lý do trên việc triển khai thực hiện đề tài luận văn: “ Nghiên cứu kỹ thuật nhân giống bằng phương pháp giâm hom loài Thông Caribê (Pinus Caribaea Morelet)”, là cần thiết. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 3 CHƢƠNG 1 TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU I. Tình hình nghiên cứu cải thiện giống Thông caribê trên thế giới 1.1 Đặc điểm hình thái, phân bố, tiềm năng và tình hình gây trồng Thông caribê trên thế giới Thông caribê (Pinus caribaea Morelet) là loài cây nhiệt đới, thuộc họ thông (Pinaceae) và nằm trong bộ thông (Coniferales) ngành hạt trần (Gynospermae), là loài cây gỗ lớn, ưa sáng và là một trong những loài cây lá kim mọc nhanh trên thế giới. Thân thẳng, tán hình tháp, cành nghiêng sau xoè rộng.
Lá hình kim mọc cụm trên đầu cành ngắn, mỗi cụm 3 lá ít khi 4 hoặc 5 lá, sống lâu. Nón đực hình trụ, dài 1,3-3,2cm. Nón cái trên đầu cành non hình viên chuỳ dài 5 – 10cm, đường kính 2,5 đến 3,8cm. Nón cái chín trong 2 năm, lúc đầu màu tím hồng sau màu xanh, khi chín hoá gỗ màu nâu.
Nón có cuống ngắn thường vẹo và quặp về phía cành. Hạt hình trứng dài 6mm, đường kính 3mm. Vỏ hạt màu nâu có nhiều lấm chấm tròn. Hạt có cánh mỏng dài 2 – 2,5cm, thường 1kg hạt chứa 50.
Thông caribê phân bố tự nhiên từ 120 13’ đến 270 25’ vĩ độ Bắc và 700 41’ đến 890 25’ kinh độ Tây gồm các nước và đảo quanh vùng vịnh Caribê như: Mêhicô, Honduras, Guatemala và Cuba. Ở lập địa thích hợp, cây Thông Caribê 15 tuổi tăng trưởng bình quân năm có thể đạt tới 1,5m chiều cao và 2,5cm đường kính (Lê Mộng Chân, Lê Thị Huyên, 2000) [1]. Thông caribê là loài Thông bản địa ở vùng Trung Mỹ. Dựa vào sự phân bố tự nhiên của loài ở các vùng địa lý khác nhau, Thông caribê được chia thành 3 biến chủng (Luckhof, 1964; Lamb, 1973) như sau: - Pinus caribaea var hondurensis (PCH) phân bố dọc bờ biển Đại Tây Dương vùng Trung Mỹ, từ Belize tới bắc Nicaragua, từ 12° đến 18° vĩ độ LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 4 Bắc, từ 83°30 tới 89°25 kinh độ Tây.
PCH mọc tự nhiên ở Belize, Guatemala, Honduras và Nicaragua ở độ cao dưới 1000m so vói mặt nước biển. Cây trưởng thành có thể cao tới 35 - 40m, sinh khối đạt khoảng 10 - 40m3/ha/năm. - Pinus caribaea var bahamensis (PCB) phân bố ở quần đảo Bahamas và Caicos (24° - 27° vĩ độ Bắc, 71°40’ - 79° kinh độ Tây). Cây mọc ở độ cao gần 12m so với mặt nước biển, cây trưởng thành cao khoảng 15 - 20m.
- Pinus carỉbaea var caribaea (PCC) phân bố ở phía tây Cuba và trên đảo thông (22° - 23° vĩ độ Bắc, 82°20’ - 84° 15’ kinh độ Tây). Cây mọc tự nhiên ờ độ cao dưới 280m so với mặt nước biển. Vùng phân bố tự nhiên của PCH từ bờ biển vào sâu trong lục địa nên sự biến động của các yếu tố khí hậu là khá lớn. Ví dụ nhiệt độ mùa đông ở nội địa của Belize có thể xuống tới 5°c, trong khi mùa hè có thể nóng tới 37°c.
Tuy nhiên, nhiệt độ không bao giờ xuống tới mức đóng băng. Lượng mưa phân bổ không đều giữa các vùng, biến động từ 1.500mm/năm ở núi Thông (Belize) tới 3. Những lâm phần Thông ở sâu trong lục địa có lượng mưa thấp hơn so với ven biển. Lượng mưa hàng năm ở thung lũng sông Choluteca ở Hunduras có thể xuống tới 660mm với 6 tháng lượng mưa không vượt quá 40mm/tháng.
Vì phân bố ở vùng Trung Mỹ, PCH thích họp với nhiều loại đất, từ đất cát xốp, thoát nước tốt, đất phù sa đọc bờ biển Đại Tây Dương tới các loại đất trong lục địa được hình thành từ các loại đá mẹ phiến thạch, granite, schist và đá cát với độ PH từ 4 đến 5, tầng đất từ dày tới mỏng. Đất sét chặt bí, thoát nước không tốt không thích họp với Thông caribê [4]. Quần đảo Bahamas và Caicos, nơi PCB mọc tự nhiên có khí hậu ấm áp, mùa đông khô và không có sương muối. Biến động về nhiệt độ không quá lớn giữa các mùa trong năm.
Nhiệt độ trung bình dao động từ khoảng 22°c ở tháng lạnh nhất tới 28°c ở tháng nóng nhất. Lượng mưa trung bình năm là LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.185mm và tập trung chủ yếu ở các tháng 9 và 10. Lượng mưa biến động từ khoảng 177mm ở tháng có lượng mưa nhiều nhất tới 32mm ở tháng khô nhất. Mùa khô từ tháng 11 tới tháng 4 năm sau.
PCB nơi nguyên sản mọc tốt trên đất phong hoá từ đá vôi san hô, thoát nước tốt. Loại đất này khá nông, nghèo dinh dưỡng và chứa đựng nhiều ôxít sắt bị rửa trôi từ tầng đá vôi. Vì được hình thành từ đá vôi nên có tính kiềm cao, độ PH = 8,4 hoặc có thể cao hơn. Tuy nhiên, nấm cộng sinh ở rễ của PCB phát triển tốt ở đất có tính kiềm cao và có thê sẽ là nguyên nhân chủng này không được gây trồng nhiều=goài nơi phân bố tự nhiên của chúng.
PCC sinh trưởng ở điều kiện biến động lớn về nhiệt độ thì phát triển kém. Nhiệt độ thấp nhất và cao nhất ở Cuba có thể là từ 12°c tới 34°c. Lượng mưa biến động từ 1.060mm/năm ở bờ biển phía Nam tới 1.794mm/năm ở đảo thông. Vùng phân bố của PCC cũng có một mùa đông khô và lượng mưa tập trung vào một số tháng mùa hè.
PCC nơi nguyên sản thích họp với đất phát triển trên đá mẹ phiến thạch hoặc đá cát, thoát nước tốt, độ PH < 5. PCC không sinh trưởng trên đất đá vôi mặc dù dạng đất này có rất nhiều ở Cuba Bảng 1.1: Phân bố tự nhiên của Thông Caribê Chủng Vĩ độ (vĩ độ Bắc) Kinh độ (kinh độ Tây) Độ cao so với mực nước biển (m) Caribaea 210 30’ - 220 820 20’ - 840 15’ 0 - 280 ’ 710 40’ - 790 30’ - 27 210 40 Bahamensis 0 0 - 12 Hondurensis 120 10’ - 180 830 30’ - 890 0 - 1000 Tổng hợp 120 10’ - 270 710 40’ - 890 0 - 1000 Nguồn: Anoruo and Berlyn, 1993 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.2: Rừng trồng Thông caribê ngoài vùng phân bố tự nhiên Tên nƣớc Vĩ độ Kinh độ Độ cao (m) Argentina 22 0- 550N 570 - 730 T Australia 100 - 28030’N 1370 30’ - 1530 Đ 762 Brazil 40B - 330N 350 - 740T 820 Colombia 120 B - 400N 670 31 - 790 T - Congo 3030’B - 50N 110 - 190 Đ 150 - 700 Dahomy & Togo 60 - 120B 10 - 40 Đ Fiji 120 -170N 1770 - 1800 Đ French Guyana 20 - 5040’B 510 30’ - 540 40’ T Gambia 130B 140 - 170 T Ghana 50 - 100B 10 Đ - 50 T 490 Guyana 10 - 90B 560 - 610 T Hawaii Islands 190 - 270B 1550 - 1580 T 1128 India 80 - 330B 670 - 970 31’ Đ 914 Ivory Coast 50 - 100B 30 - 80 T Jamaica 17040’ - 18030’B 760 - 790 T >820 Kenya 4030’B - 50N 340 - 420 Đ 1150 - 2438 Madagascar 120 - 250N 430 - 500 Đ 900 Malaysia 1030 - 6 050’B 1000 - 1190 Đ 0 - 120 Malawi 9030’ - 170N 330 - 360 Đ St.