Luận văn tốt nghiệp nghiên cứu đặc điểm và nhân giống vô tính cây nghiến gân ba excentrodendron tonkinensis bằng phương pháp giâm hom

Luận văn tốt nghiệp nghiên cứu Luận văn tốt nghiệp nghiên cứu đặc điểm và nhân giống vô tính cây nghiến gân ba excentrodendron, điều tra thực trạng, phân tích số liệu, đề xuất

• Tác giả: Trần Xuân Hùng
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Thanh Tiến
• Trường học: Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Lâm học
• Đề tài: Nghiên Cứu Đặc Điểm Và Nhân Giống Vô Tính Cây Nghiến Gân Ba (Excentrodendron Tonkinensis) Bằng Phương Pháp Giâm Hom
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. MỞ ĐẦU
• 1.1. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.2. Ý nghĩa nghiên cứu
• 2. TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU
• 2.1. Các khái niệm liên quan
• 2.1.1. Khái niệm về bảo tồn
• 2.1.2. Một số khái niệm khác về bảo tồn
• 2.1.3. Khái niệm bảo tồn nguyên vị (in situ) và chuyển vị (ex situ)
• 2.2. Tình hình nghiên cứu bảo tồn trên thế giới
• 2.3. Những nghiên cứu về sinh thái
• 3. NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Đối tượng nghiên cứu. Địa điểm và thời gian nghiên cứu
• 3.2. Thời gian tiến hành
• 3.3. Nội dung nghiên cứu
• 3.4. Phương pháp nghiên cứu
• 3.4.1. Phương pháp nghiên cứu chung
• 3.4.2. Phương pháp nghiên cứu cụ thể
• 3.5. Phương pháp xử lý số liệu
• 4. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. Một số đặc điểm sinh thái học của loài cây Nghiến gân ba khu vực nghiên cứu
• 4.1.1. Phân bố theo tuyến điều tra
• 4.1.2. Đặc điểm độ tàn che nơi có loài Nghiến gân ba phân bố
• 4.1.3. Hình thái thân cây Nghiến gân ba
• 4.1.4. Hình thái lá cây Nghiến gân ba
• 4.1.5. Kết quả nhân giống cây Nghiến gân ba bằng phương pháp giâm hom
• 4.1.5.1. Ảnh hưởng của loại hom đến khả năng nhân giống
• 4.1.5.2. Nghiên cứu ảnh hưởng của giá thể đến kết quả giâm hom cây Nghiến gân ba
• 4.1.6. Kết quả sâu bệnh hại và biện pháp phòng trừ
• 4.1.7. Đề xuất một số biện pháp nâng cao chất lượng của cây Nghiến gân ba giâm hom
• 4.2. Giải pháp bảo tồn và phát triển
• 4.2.1. Giải pháp nâng cao hiệu quả nhân giống cây Nghiến gân ba
• 5. KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ

Tóm tắt

I. Giới thiệu về cây Nghiến gân ba

Cây Nghiến gân ba (Excentrodendron tonkinensis) là một loài cây có giá trị kinh tế và sinh thái cao. Loài cây này không chỉ có vai trò quan trọng trong việc bảo tồn đa dạng sinh học mà còn cung cấp nguyên liệu cho ngành lâm nghiệp. Tuy nhiên, hiện nay, số lượng cá thể của loài cây này đang giảm sút nghiêm trọng do khai thác quá mức và mất môi trường sống. Việc nghiên cứu và phát triển các phương pháp nhân giống cây trồng là rất cần thiết để bảo tồn nguồn gen quý hiếm này. Đặc biệt, phương pháp giâm hom được xem là một trong những kỹ thuật hiệu quả trong việc nhân giống vô tính cây Nghiến gân ba.

1.1. Tình hình nghiên cứu cây Nghiến gân ba

Tình hình nghiên cứu về cây Nghiến gân ba tại Việt Nam còn hạn chế. Các nghiên cứu chủ yếu tập trung vào đặc điểm sinh thái và phân bố của loài cây này. Tuy nhiên, việc nghiên cứu về phương pháp nhân giống và bảo tồn nguồn gen vẫn chưa được quan tâm đúng mức. Các nghiên cứu trước đây chủ yếu tập trung vào các loài cây nhập nội, trong khi cây Nghiến gân ba lại có giá trị kinh tế cao và phù hợp với điều kiện tự nhiên của Việt Nam. Do đó, việc nghiên cứu và phát triển các phương pháp nhân giống cho cây Nghiến gân ba là rất cần thiết.

II. Phương pháp giâm hom

Phương pháp giâm hom là một trong những kỹ thuật nhân giống cây trồng phổ biến và hiệu quả. Kỹ thuật này cho phép tạo ra nhiều cây con từ một cây mẹ mà không cần phải gieo hạt. Đối với cây Nghiến gân ba, việc áp dụng phương pháp giâm hom có thể giúp tăng cường sản xuất cây giống và bảo tồn nguồn gen. Nghiên cứu cho thấy, việc lựa chọn loại hom và giá thể phù hợp có ảnh hưởng lớn đến tỷ lệ sống và khả năng ra rễ của hom. Các yếu tố như độ ẩm, ánh sáng và nhiệt độ cũng cần được kiểm soát để đạt được kết quả tốt nhất trong quá trình nhân giống.

2.1. Ảnh hưởng của loại hom đến khả năng nhân giống

Nghiên cứu đã chỉ ra rằng loại hom có ảnh hưởng đáng kể đến tỷ lệ sống và khả năng ra rễ của cây Nghiến gân ba. Các loại hom từ cây mẹ khỏe mạnh thường cho tỷ lệ sống cao hơn so với các loại hom từ cây mẹ yếu. Việc lựa chọn hom từ những cây trội, có đặc điểm sinh trưởng tốt sẽ giúp nâng cao chất lượng cây giống. Điều này không chỉ giúp bảo tồn nguồn gen mà còn tạo ra những cây giống có khả năng sinh trưởng và phát triển tốt hơn trong điều kiện tự nhiên.

III. Đề xuất giải pháp bảo tồn và phát triển

Để bảo tồn và phát triển cây Nghiến gân ba, cần có những giải pháp cụ thể và hiệu quả. Việc xây dựng vườn giống gốc từ những cây trội là một trong những giải pháp quan trọng. Bên cạnh đó, cần tăng cường công tác tuyên truyền, giáo dục cộng đồng về giá trị của cây Nghiến gân ba và tầm quan trọng của việc bảo tồn nguồn gen. Các chính sách hỗ trợ từ chính phủ cũng cần được triển khai để khuyến khích người dân tham gia vào công tác bảo tồn và phát triển cây Nghiến gân ba. Việc áp dụng công nghệ cao trong sản xuất giống cũng sẽ góp phần nâng cao hiệu quả nhân giống và bảo tồn nguồn gen.

3.1. Giải pháp nâng cao hiệu quả nhân giống

Để nâng cao hiệu quả nhân giống cây trồng, cần áp dụng các kỹ thuật hiện đại như cấy mô và nhân giống vô tính. Việc kết hợp giữa các phương pháp truyền thống và hiện đại sẽ giúp tạo ra những cây giống chất lượng cao, đáp ứng nhu cầu trồng rừng gỗ lớn. Đồng thời, cần có các chương trình nghiên cứu và phát triển nhằm cải thiện kỹ thuật giâm hom và các phương pháp nhân giống khác. Điều này không chỉ giúp bảo tồn nguồn gen mà còn góp phần phát triển kinh tế bền vững cho các vùng có điều kiện tương tự.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Cây Nghiến gân ba (Excentrodendron tonkinensis) là loài cây gỗ lớn có giá trị kinh tế và sinh thái cao, phân bố chủ yếu tại các vùng núi đá vôi ở tỉnh Thái Nguyên và một số tỉnh miền Bắc Việt Nam. Theo điều tra thực địa trên tổng chiều dài 1.547 km tuyến điều tra, số lượng cá thể Nghiến gân ba còn lại rất hạn chế, với tỷ lệ cá thể trưởng thành bị khai thác lên đến hơn 70%. Loài cây này đang đứng trước nguy cơ tuyệt chủng ngoài thiên nhiên do khai thác quá mức và khả năng tái sinh tự nhiên kém. Mục tiêu nghiên cứu của luận văn là mô tả đặc điểm sinh thái học của cây Nghiến gân ba tại tỉnh Thái Nguyên, xác định các nhân tố ảnh hưởng đến quá trình nhân giống vô tính bằng phương pháp giâm hom, từ đó đề xuất các giải pháp nâng cao chất lượng nhân giống nhằm bảo tồn và phát triển nguồn gen quý hiếm này. Nghiên cứu được thực hiện trong khoảng thời gian từ tháng 7/2019 đến tháng 8/2020, tập trung tại các huyện Võ Nhai, Định Hóa, Đồng Hỷ, Phú Lương của tỉnh Thái Nguyên. Kết quả nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc bảo tồn đa dạng sinh học, phát triển kinh tế lâm nghiệp bền vững và tái cơ cấu ngành lâm nghiệp theo định hướng phát triển trồng rừng gỗ lớn bằng cây bản địa.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên các lý thuyết về bảo tồn nguồn gen, sinh thái học thực vật và kỹ thuật nhân giống vô tính. Khái niệm bảo tồn nguồn gen được hiểu là quản lý và sử dụng tài nguyên sinh học nhằm duy trì đa dạng di truyền và tiềm năng phát triển của loài trong tương lai. Bảo tồn nguyên vị (in situ) và bảo tồn chuyển vị (ex situ) là hai hình thức bảo tồn chính được áp dụng trong nghiên cứu. Sinh thái học thực vật được vận dụng để phân tích đặc điểm sinh trưởng, phân bố và cấu trúc quần xã của cây Nghiến gân ba trong môi trường tự nhiên. Về nhân giống, phương pháp giâm hom được lựa chọn do khả năng giữ nguyên đặc tính di truyền của cây mẹ, thời gian nhân giống nhanh và phù hợp với các loài cây gỗ lớn khó nhân giống bằng hạt.

Các khái niệm chính bao gồm:

• Bảo tồn nguồn gen: duy trì đa dạng di truyền trong quần thể loài.
• Sinh thái học quần thể: nghiên cứu sự phân bố, mật độ và cấu trúc quần thể cây.
• Giâm hom: phương pháp nhân giống vô tính sử dụng hom thân, lá hoặc rễ để tạo cây mới.
• Độ tàn che: mức độ che phủ của tầng cây gỗ ảnh hưởng đến điều kiện sinh trưởng của cây con.
• Giá thể giâm hom: môi trường vật lý hỗ trợ hom ra rễ và phát triển.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu chính bao gồm số liệu điều tra thực địa tại tỉnh Thái Nguyên, số liệu thí nghiệm nhân giống tại Trung tâm đào tạo nghiên cứu và phát triển thủy sản, Trường Đại học Nông Lâm Thái Nguyên, cùng các tài liệu nghiên cứu liên quan trong và ngoài nước. Cỡ mẫu thí nghiệm nhân giống gồm 540 hom giâm với 6 công thức giá thể khác nhau và 270 hom giâm theo loại hom (non, bánh tẻ, già), mỗi công thức được lặp lại 3 lần với 30 hom mỗi lần.

Phương pháp phân tích số liệu sử dụng phân tích phương sai một nhân tố (ANOVA) để đánh giá sự khác biệt giữa các công thức thí nghiệm, kết hợp kiểm định t (Student) để chọn ra công thức tối ưu. Thời gian nghiên cứu kéo dài 14 tháng, từ tháng 7/2019 đến tháng 8/2020, bao gồm khảo sát phân bố, thu thập mẫu, thí nghiệm giâm hom và phân tích kết quả.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Phân bố và mật độ cây Nghiến gân ba: Qua 156 tuyến điều tra với tổng chiều dài 1.547 km, số cây Nghiến gân ba xuất hiện là 382 cá thể, tập trung chủ yếu tại huyện Võ Nhai (100 cây), Định Hóa (46 cây), Đồng Hỷ (22 cây) và Phú Lương (8 cây). Huyện Đại Từ không phát hiện cá thể nào. Điều này cho thấy sự phân bố loài rất hạn chế và tập trung ở các vùng núi đá vôi có địa hình hiểm trở.

2. Độ tàn che nơi phân bố: Độ tàn che trung bình tại các ô tiêu chuẩn có Nghiến gân ba phân bố đạt 0,56, trong khoảng từ 0,39 đến 0,70. Kết quả cho thấy cây Nghiến gân ba ưa thích môi trường có độ tàn che trung bình trở lên, phù hợp với điều kiện rừng tự nhiên có tầng cây che phủ vừa phải.

3. Đặc điểm hình thái: Cây trưởng thành có chiều cao trung bình 11,3 m, đường kính thân trung bình 14,5 cm, với thân tròn thẳng, vỏ xám tro sần sùi. Lá đơn, hình trứng tròn, dày và cứng, chiều dài lá trung bình 11,5 cm, chiều rộng 10 cm, cuống lá dài 6 cm.

4. Ảnh hưởng của loại hom đến nhân giống giâm hom: Hom bánh tẻ cho tỷ lệ sống cao nhất 74,62%, tỷ lệ ra rễ 75,21%, số rễ trung bình 6,48 cái/hom, chiều dài rễ trung bình 4,94 cm. Hom già có tỷ lệ sống và ra rễ lần lượt 42,00% và 41,05%, trong khi hom non thấp nhất với 6,44% và 6,18%. Kết quả này cho thấy hom bánh tẻ là loại hom thích hợp nhất để nhân giống vô tính cây Nghiến gân ba.

Thảo luận kết quả

Sự phân bố hạn chế và mật độ thấp của cây Nghiến gân ba phản ánh tác động tiêu cực của khai thác quá mức và khả năng tái sinh tự nhiên kém. Độ tàn che trung bình 0,56 cho thấy cây thích nghi với môi trường rừng có tầng che vừa phải, điều này phù hợp với các nghiên cứu sinh thái về cây gỗ lớn ưa bóng một phần. Đặc điểm hình thái cây phù hợp với các loài cây gỗ lớn có giá trị kinh tế cao.

Kết quả thí nghiệm giâm hom cho thấy loại hom bánh tẻ có khả năng ra rễ và sống cao nhất, tương tự với các nghiên cứu nhân giống vô tính cây gỗ lớn khác, do hom bánh tẻ có cấu trúc mô phù hợp, già đủ để kích thích ra rễ nhưng chưa già quá làm giảm khả năng sinh trưởng. Việc lựa chọn giá thể phù hợp cũng đóng vai trò quan trọng trong thành công của phương pháp giâm hom, giúp giữ ẩm và cung cấp dinh dưỡng cho hom phát triển.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ tỷ lệ hom sống và ra rễ theo loại hom, bảng so sánh các chỉ số sinh trưởng hom giâm trên các giá thể khác nhau, giúp minh họa rõ ràng hiệu quả của từng phương pháp và điều kiện thí nghiệm.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Xây dựng vườn giống gốc cây Nghiến gân ba: Tập trung chọn lọc hom bánh tẻ từ các cây trội để nhân giống vô tính, đảm bảo giữ nguyên đặc tính di truyền và nâng cao chất lượng giống. Thời gian thực hiện trong vòng 1-2 năm, do các cơ sở nghiên cứu và trồng rừng địa phương chủ trì.

2. Ứng dụng phương pháp giâm hom cải tiến: Sử dụng nhà giâm hom có hệ thống che sáng và tưới phun sương để kiểm soát điều kiện môi trường, tăng tỷ lệ hom sống và ra rễ, đặc biệt trong mùa lạnh và thiếu sáng. Triển khai trong 1 năm tại các trung tâm sản xuất giống cây lâm nghiệp.

3. Phát triển mô hình trồng rừng gỗ lớn bằng cây bản địa: Áp dụng kỹ thuật trồng cây Nghiến gân ba nhân giống vô tính tại các vùng núi đá vôi phù hợp, kết hợp quản lý bảo vệ rừng nghiêm ngặt để hạn chế khai thác trái phép. Thời gian thực hiện 3-5 năm, phối hợp giữa chính quyền địa phương và các tổ chức lâm nghiệp.

4. Tăng cường công tác bảo vệ và giám sát: Xây dựng hệ thống giám sát, phòng chống khai thác trái phép, đồng thời tuyên truyền nâng cao nhận thức cộng đồng về giá trị và tầm quan trọng của cây Nghiến gân ba. Thực hiện liên tục, có sự phối hợp của các cơ quan chức năng và cộng đồng dân cư.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Các nhà quản lý lâm nghiệp và bảo tồn: Sử dụng kết quả nghiên cứu để xây dựng chính sách bảo tồn nguồn gen cây Nghiến gân ba, phát triển mô hình trồng rừng gỗ lớn bền vững, đồng thời giám sát khai thác và bảo vệ rừng hiệu quả.

2. Nhà khoa học và nghiên cứu sinh: Tham khảo phương pháp nghiên cứu sinh thái học và kỹ thuật nhân giống vô tính, áp dụng cho các loài cây gỗ quý hiếm khác, phát triển các đề tài nghiên cứu liên quan đến bảo tồn đa dạng sinh học.

3. Các đơn vị sản xuất giống cây lâm nghiệp: Áp dụng kỹ thuật giâm hom cải tiến, lựa chọn hom bánh tẻ và giá thể phù hợp để nâng cao chất lượng cây giống, đáp ứng nhu cầu trồng rừng gỗ lớn trong và ngoài tỉnh.

4. Cộng đồng nông lâm nghiệp và người dân địa phương: Nâng cao nhận thức về giá trị kinh tế và sinh thái của cây Nghiến gân ba, tham gia bảo vệ rừng, phát triển mô hình trồng rừng bản địa nhằm cải thiện sinh kế và bảo vệ môi trường.

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao cây Nghiến gân ba lại có nguy cơ tuyệt chủng?
   Do khai thác quá mức, đặc biệt là khai thác gỗ và làm thớt xuất khẩu trái phép, cùng với khả năng tái sinh tự nhiên kém và phân bố hạn chế ở vùng núi đá vôi hiểm trở.

2. Phương pháp giâm hom có ưu điểm gì trong nhân giống cây Nghiến gân ba?
   Giữ nguyên đặc tính di truyền của cây mẹ, thời gian nhân giống nhanh, có thể nhân nhiều cây từ nguồn vật liệu giới hạn, phù hợp với cây gỗ lớn khó nhân giống bằng hạt.

3. Loại hom nào thích hợp nhất để giâm hom cây Nghiến gân ba?
   Hom bánh tẻ cho tỷ lệ sống và ra rễ cao nhất, do có cấu trúc mô phù hợp để phát triển bộ rễ và sinh trưởng tốt.

4. Giá thể nào được khuyến nghị sử dụng trong giâm hom?
   Hỗn hợp đất tầng A với sơ dừa hoặc cát sông theo tỷ lệ phù hợp giúp giữ ẩm tốt và cung cấp dinh dưỡng, tăng tỷ lệ hom sống và ra rễ.

5. Làm thế nào để bảo vệ cây Nghiến gân ba ngoài thiên nhiên?
   Cần tăng cường quản lý, giám sát khai thác, xây dựng khu bảo tồn, tuyên truyền nâng cao nhận thức cộng đồng và phát triển mô hình trồng rừng nhân giống vô tính để tái tạo nguồn gen.

Kết luận

• Cây Nghiến gân ba phân bố hạn chế tại tỉnh Thái Nguyên, tập trung chủ yếu ở các huyện Võ Nhai, Định Hóa với mật độ thấp và đang bị đe dọa nghiêm trọng do khai thác quá mức.
• Độ tàn che trung bình 0,56 cho thấy cây thích nghi với môi trường rừng có tầng che vừa phải, phù hợp với điều kiện sinh thái tự nhiên.
• Hom bánh tẻ là loại hom thích hợp nhất cho phương pháp giâm hom, đạt tỷ lệ sống và ra rễ trên 74%, cao hơn nhiều so với hom non và hom già.
• Việc áp dụng kỹ thuật giâm hom cải tiến và xây dựng vườn giống gốc sẽ góp phần bảo tồn nguồn gen quý hiếm, phát triển trồng rừng gỗ lớn bằng cây bản địa.
• Khuyến nghị triển khai các giải pháp bảo vệ, nhân giống và phát triển mô hình trồng rừng nhằm bảo tồn và phát huy giá trị kinh tế, sinh thái của cây Nghiến gân ba trong giai đoạn 1-5 năm tới.

Để góp phần bảo tồn và phát triển cây Nghiến gân ba, các nhà quản lý, nhà khoa học và cộng đồng cần phối hợp thực hiện các giải pháp nhân giống và bảo vệ nghiêm ngặt. Hành động kịp thời sẽ giúp duy trì đa dạng sinh học và phát triển kinh tế lâm nghiệp bền vững tại các vùng núi đá vôi của Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU 1. Tổng quan vấn đề nghiên cứu 1. Các khái niệm liên quan 1. Khái niệm về bảo tồn Năm 1980, một số tổ chức quốc tế như IUCN, WWF, FAO, UNESCO đã thống nhất một định nghĩa mới của bảo tồn đó là bảo tồn tài nguyên di truyền.

Theo đó tài nguyên di truyền (Genetic Resources) là giá trị kinh tế, khoa học hoặc xã hội của các vật liệu có thể di truyền chứa bên trong loài và các loài. Bảo tồn (Conservation) là quản lý sử dụng tài nguyên sinh học sao cho chúng có thể tạo ra lợi ích lâu bền lớn nhất cho các thế hệ hiện tại, trong khi vẫn duy trì tiềm năng đáp ứng nhu cầu và nguyện vọng của các thế hệ tương lai. Một số khái niệm khác về bảo tồn Thuật ngữ “Bảo tồn sinh học” xuất pháp từ mỗi quan tâm của các nhà hoa học về nạn phá rừng nhiệt đới, sự biến mất của nhiều loài, hay việc suy giảm đa dạng duy truyền trong nội bộ loài. Bảo tồn loài là khả năng tồn tại loài đó trong hiện tại và tương lai gần có những yếu tố được xem xét khi đánh giá tình trạng bảo tồn của một loài không chỉ đơn giản dựa vào cá thể còn sống mà tỷ lệ tăng hay giảm của loài đó theo thời gian, tỷ lệ nhân giống thành công, mỗi đe dọa với loài.

Bảo tồn nguồn gen: “Nguồn gen là những sinh vật sống hoàn chỉnh hay những bộ phận của chúng mang thông tin di truyền sinh học, và là những vật liệu ban đầu có khả năng tạo ra hay tham gia tạo giống mới của thực vật, động vật và vi sinh vật”. Vì vậy bảo tồn nguồn gen chính là bảo tồn các vật thể mang thông tin di truyền sinh học, những vật thể có khả năng tạo ra hay tham gia tạo ra giống mới. Khái niệm bảo tồn nguyên vị (in situ) và chuyển vị (ex situ) * Khái niệm bảo tồn nguyên vị (in situ): Theo Richard B. Primack (1999), “Bảo tồn nguyên vị bao gồm các phương pháp và công cụ nhằm mục đích bảo vệ các loài, các chủng và các sinh cảnh, các hệ sinh thái (HST) trong điều kiện tự nhiên”.

Mục tiêu quan trọng của bảo tồn là duy trì cấu trúc di truyền của quần thụ hiện tại. Cho nên cần có những hiểu biết cần thiết về động thái quần thể để có thể quản lý điều chỉnh cho phù hợp. * Khái niệm bảo tồn chuyển vị (ex situ): Bảo tồn chuyển vị (ex situ) là biện pháp di dời các loài cây, con và các vi sinh vật ra khỏi môi trường sống thiên nhiên của chúng. Mục đích của việc di dời này là để nhân giống, lưu giữ, nhân nuôi vô tính hay cứu hộ trong trường hợp: (1) nơi sinh sống bị suy thoái hay huỷ hoại không thể lưu giữ lâu hơn các loài nói trên, (2) dùng để làm vật liệu cho nghiên cứu, thực nghiệm và phát triển sản phẩm mới, để nâng cao kiến thức cho cộng đồng.

Biện pháp này được áp dụng khá phổ biến, đặc biệt, trong trường hợp nơi ở nguyên gốc của động thực vật bị thu hẹp hoặc bị đe dọa khác cần phải di chuyển động thực vật để bảo vệ, nhân nuôi và thả lại tự nhiên hoặc phục vụ nghiên cứu, đào tạo, du lịch. Tình hình nghiên cứu bảo tồn trên thế giới Những nghiên cứu về bảo tồn nguồn gen Tài nguyên di truyền các dạng sống của sinh vật trên trái đất không chỉ là kết quả của chọn lọc tự nhiên và nhân tạo, mà còn là thành quả lao động sáng tạo của loài người, nó mang lại cho con người những lợi ích lớn vì được sống trong mối quan hệ hài hòa với thiên nhiên. Trong lịch sử phát triển của xã hội loài người, các hoạt động kinh tế xã hội có chủ ý hoặc nhiều khi là vô thức mà con người đã không nhận thức được đầy đủ sự cần thiết phải giữ mối quan hệ chung sống hài hòa giữa con Luan van 6 người với thiên nhiên. Vì thế con người đang hàng ngày hàng giờ gây tổn hại tới môi trường sống của mình, trong đó có việc đang làm mất đi nhiều dạng sống của sinh vật.

Con số thống kê cho thấy thế giới sinh vật đã mất đi hàng triệu dạng sống, cả các nguồn gen tự nhiên lẫn các nguồn gen giống vật nuôi, cây trồng mà các thế hệ loài người phải rất dày công và trải qua lịch sử hàng vạn năm mới tạo ra được. Rừng nhiệt đới được xem như những “kho chứa” về tính đa dạng sinh học (ĐDSH) của thế giới (Kanowski và Boshier, 1997) [25], nên sự suy thoái về số lượng lẫn chất lượng của rừng nhiệt đới đồng nghĩa với sự suy giảm tính ĐDSH. Vì vậy, việc phát triển những chiến lược hiệu quả nhằm bảo tồn, khôi phục và phát triển tính ĐDSH cho hệ sinh thái rừng nhiệt đới đang nhận được sự quan tâm của nhiều tổ chức quốc tế và nhiều dự án bảo tồn ĐDSH cho hệ sinh thái rừng nhiệt đới đang được tiến hành trên quy mô toàn cầu. Theo Tewari (1993) [26] thì bảo tồn nguồn gen hay bảo tồn nguồn tài nguyên di truyền là quản lý sự sử dụng của con người đối với nguồn tài nguyên di truyền để có thể thu được lợi ích ổn định lớn nhất cho thế hệ hiện tại trong khi vẫn duy trì tiềm năng của chúng để đáp ứng yêu cầu và nguyện vọng của các thế hệ mai sau.

Bảo tồn các tài nguyên sống có ba mục tiêu chủ yếu, đó là (1) Bảo vệ các hệ sinh thái (bảo tồn thiên nhiên), (2) Bảo tồn sự đa dạng di truyền (bảo tồn nguồn gen) và (3) Bảo đảm sử dụng lâu bền các nguồn tài nguyên. Như vậy có thể dễ dàng nhận thấy vị trí và vai trò đặc biệt quan trọng của bảo tồn nguồn gen trong chiến lược bảo vệ đa dạng sinh học (FAO, 1993), [24]. Bảo tồn nguồn gen thực chất là bảo tồn đa dạng di truyền tồn tại bên trong mỗi loài và giữa các loài. Đa dạng di truyền là biến dị di truyền có trong biến dị tự nhiên.

Biến dị tự nhiên có bên trong, kích thước quần thể và sự cách ly. Cùng với quá trình tiến hóa, các mỗi loài là kết quả của các tương hỗ phức tạp giữa Luan van 7 các yếu tố khác nhau như di truyền, phản ứng với sự đa dạng của môi trường sống, hệ thống nhân giống, mức độ lai chéo, lai giống, yếu tố này thường tạo nên các quần thể khác biệt về mặt di truyền bên trong một loài và tạo nên các cá thể khác biệt nhau về mặt di truyền bên trong quần thể. Đặc điểm của nguồn gen cây rừng nhiệt đới là có rất nhiều chủng loại, trong đó có một số lớn là chưa có ích hoặc chưa biết giá trị sử dụng của chúng, số loài được gây trồng và sử dụng không nhiều, cây rừng có đời sống dài ngày và khoảng sống lớn, khu phân bố rộng với nhiều biến dị chưa được biết. Nên ngoài nhiệm vụ bảo tồn tính đa dạng di truyền, bảo tồn nguồn gen cây rừng còn có nét đặc thù là phải gắn với nhiệm vụ bảo vệ thiên nhiên.

Phải có sự thỏa hiệp giữa các nhân tố sinh học với các nhân tố kỹ thuật, kinh tế và hành chính. Ở đây việc bảo tồn nguồn gen cây rừng thường gắn bảo tồn nguồn gen các cây thuốc, cây nông nghiệp hoang dại và động vật sinh sống trong rừng. Vì vậy bảo tồn nguồn gen cây rừng cũng liên quan chặt chẽ với điều chế rừng. Giữa bảo tồn nguồn gen với bảo vệ thiên nhiên tuy có quan hệ mật thiết với nhau, song lại có sự phân biệt quan trọng.

Bảo tồn thiên nhiên là nhằm bảo vệ các diện tích đại diện cho các sinh cảnh và các quần xã, những đối tượng có thể phân định được. Còn bảo tồn nguồn gen thì đi xa hơn, nó quan tâm đến những khác biệt di truyền, những cái hướng chỉ có thể đoán định chứ không thể phân biệt được. Bảo tồn nguồn gen quan tâm đến các mẫu quần thể khác nhau, có thể là đường cắt theo vĩ độ và độ cao, thường là trên các vùng rộng lớn, do đó một khu bảo tồn nguồn gen phải bao gồm một phổ biến dị di truyền. Vì vậy nó có thể rất rộng hoặc rất phân tán.

Việc bảo tồn nguồn gen không phải sẽ được thực hiện cho tất cả các loài cây hiện có ở một địa phương nào đó mà là tùy theo vai trò của chúng Luan van 8 trong nền kinh tế quốc dân, và các giá trị thẩm mỹ, tiến hóa luận. Theo tiêu chuẩn do Tổ chức quốc tế về bảo tồn thiên nhiên và tài nguyên thiên nhiên (International Union for Conservation of Nature and Natural Resources - IUCN) thì việc xác định các loài ưu tiên bảo tồn còn cần phải theo mức độ bị đe dọa của chúng. Những loài được ưu tiên bảo tồn chính là những loài có nguy cơ tuyệt chủng lớn nhất. Các hoạt động cần ưu tiên, bao gồm: khảo sát, thu thập đánh giá, đánh giá, bảo tồn, sử dụng.

Bảo tồn nguồn gen cây rừng được tiến hành bằng các phương thức khác nhau như: bảo tồn in situ, bảo tồn ex situ (bao gồm cả dạng cây sống, hạt giống, hạt phấn, mô nuôi cấy in vitro), bảo tồn tư liệu và bảo tồn thông tin. Hiện nay, các nước có nền lâm nghiệp tiên tiến cũng chỉ tập trung bảo tồn nguồn gen cho một số cây trồng rừng chủ yếu. Ví dụ, ở châu Âu tập trung ở nhóm cây lá kim, ở Trung Cận Đông là nhóm Sổi Giẻ (Quercus) vv… Ở các nước Bắc Âu, bảo tồn nguồn gen cũng chỉ tập trung ở một số loài lá kim thuộc các chi Picea, Pinus, Psendotauga, Larix… và một số loài cây lá rộng thuộc chi Populus. Tại Thái Lan, việc bảo tồn nguồn gen tại chỗ cũng chỉ tập trung cho 5 loài cây ưu tiên là: Gõ đỏ (Aflezia xylocarpa), Dầu rái (Dipterocarpus alatus), Sao đen (Hopea odorata), Giáng hương quả to (Pterocarpus maorocarpa) và Tếch (Tectona grandis), dẫn theo Nguyễn Đức Thành và cộng sự, 2005[19].

Những nghiên cứu về sinh thái Sinh thái học thực vật cũng có thể được chia ra theo các cấp độ tổ chức bao gồm sinh lý học sinh thái thực vật, sinh thái học quần thể thực vật, sinh thái học quần xã, sinh thái học hệ sinh thái, sinh thái học cảnh quan và sinh thái học sinh quyển. Luan van 9 Baur G.N (1976), cho rằng, trong rừng nhiệt đới sự thiếu hụt ánh sáng đã làm ảnh hưởng đến phát triển của cây con, còn đối với sự nảy mầm thì ảnh hưởng đó thường không rõ ràng. Đối với rừng nhiệt đới, số lượng loài cây trên một đơn vị diện tích và mật độ tái sinh thường khá lớn.