Luận văn tốt nghiệp: Ảnh hưởng của nồng độ IBA đến sự hình thành cây hom dây thìa canh

Khóa luận tốt nghiệp nghiên cứu Luận văn tốt nghiệp nghiên cứu ảnh hưởng của nồng độ chất kích thích ra rễ iba axit indolbutylic, vận dụng lý thuyết vào thực tế, đề xuất giải pháp

• Tác giả: Mùa A Chang
• Người hướng dẫn: TS. Lê Sỹ Hồng
• Trường học: Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Quản lý tài nguyên rừng
• Đề tài: Nghiên cứu ảnh hưởng của IBA đến sự phát triển cây hom dây thìa canh
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC CÁC HÌNH
• DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU, CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• 1. PHẦN 1: MỞ ĐẦU
• 1.1. Đặt vấn đề
• 1.2. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.2.1. Mục tiêu tổng quát
• 1.2.2. Mục tiêu cụ thể
• 1.3. Ý nghĩa của đề tài
• 1.3.1. Ý nghĩa trong học tập và nghiên cứu khoa học
• 1.3.2. Ý nghĩa trong thực tiễn sản xuất
• 2. PHẦN 2: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 2.1. Cơ sở khoa học của vấn đề nghiên cứu
• 2.2. Tổng quan về cây dược liệu
• 2.3. Một số nghiên cứu về nhân giống
• 2.3.1. Những nghiên cứu trên thế giới
• 2.3.2. Những nghiên cứu ở Việt Nam
• 3. ĐỐI TƯỢNG, PHẠM VI, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 3.2. Thời gian nghiên cứu
• 3.3. Nội dung nghiên cứu
• 3.3.1. Đánh giá tỷ lệ sống của hom dây thìa canh
• 3.3.2. Đánh giá tỷ lệ ra rễ của hom dây thìa canh
• 3.3.3. Đánh giá tỷ lệ ra chồi của hom dây thìa canh
• 3.3.4. Đề xuất một số biện pháp kỹ thuật nhân giống Dây thìa canh bằng giâm hom dựa trên kết quả nghiên cứu
• 3.4. Phương pháp nghiên cứu và các bước tiến hành
• 3.4.1. Phương pháp kế thừa và chọn lọc
• 3.4.2. Phương pháp nghiên cứu thực nghiệm
• 3.4.3. Phương pháp xử lí số liệu
• 4. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. Kết quả nghiên cứu tỷ lệ hom sống qua các công thức thí nghiệm
• 4.2. Tỷ lệ ra rễ của hom Dây thìa canh cuối đợt thí nghiệm
• 4.3. Tỷ lệ ra chồi của hom Dây thìa canh cuối đợt thí nghiệm
• 4.4. Kỹ thuật nhân giống dây Thìa canh bằng phương pháp giâm hom
• 5. KẾT LUẬN VÀ ĐỀ NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Giới thiệu về IBA và cây hom dây thìa canh

IBA (Axit Indolbutylic) là một loại hormon thực vật có vai trò quan trọng trong việc kích thích sự phát triển của cây. Nghiên cứu cho thấy IBA có khả năng tăng cường tỷ lệ ra rễ của cây hom, đặc biệt là đối với cây dây thìa canh (Gymnema sylvestre). Cây dây thìa canh là một loại cây thuốc quý, được sử dụng trong điều trị bệnh tiểu đường. Việc áp dụng hormon IBA trong quá trình nhân giống cây hom dây thìa canh không chỉ giúp tăng tỷ lệ sống mà còn cải thiện chất lượng cây giống. Theo nghiên cứu, nồng độ IBA phù hợp có thể tạo điều kiện thuận lợi cho sự hình thành rễ và chồi, từ đó nâng cao hiệu quả nhân giống cây. Điều này có ý nghĩa lớn trong việc bảo tồn và phát triển nguồn dược liệu quý hiếm này.

II. Tác động của IBA đến sự phát triển cây hom

Nghiên cứu đã chỉ ra rằng hormon IBA có tác động tích cực đến sự phát triển của cây hom dây thìa canh. Cụ thể, việc sử dụng IBA trong quá trình giâm hom giúp tăng tỷ lệ ra rễ và ra chồi. Các thí nghiệm cho thấy, khi nồng độ IBA được điều chỉnh hợp lý, cây hom có khả năng phát triển mạnh mẽ hơn. Điều này không chỉ giúp cây sống sót tốt hơn mà còn tạo ra những cây giống có chất lượng cao, đáp ứng nhu cầu trồng trọt. Việc áp dụng kỹ thuật nhân giống bằng cách sử dụng IBA đã chứng minh được hiệu quả trong việc tạo ra nguồn giống cây dược liệu bền vững. Điều này có thể góp phần vào việc bảo tồn và phát triển cây dây thìa canh, đồng thời đáp ứng nhu cầu ngày càng tăng về dược liệu trong y học.

III. Điều kiện phát triển và ứng dụng thực tiễn

Để cây hom dây thìa canh phát triển tốt, cần đảm bảo các điều kiện phát triển như độ ẩm, ánh sáng và dinh dưỡng. Việc sử dụng công nghệ sinh học trong việc nhân giống cây dây thìa canh không chỉ giúp tăng cường tỷ lệ sống mà còn nâng cao chất lượng cây giống. Nghiên cứu cho thấy, việc áp dụng công nghệ sinh học kết hợp với hormon IBA có thể tạo ra những cây giống khỏe mạnh, có khả năng chống chịu tốt với điều kiện môi trường khắc nghiệt. Điều này không chỉ có ý nghĩa trong việc bảo tồn nguồn dược liệu mà còn góp phần vào phát triển kinh tế địa phương thông qua việc cung cấp giống cây cho người dân. Việc phát triển cây dây thìa canh không chỉ mang lại lợi ích kinh tế mà còn có giá trị trong việc bảo vệ sức khỏe cộng đồng.

IV. Kết luận và đề xuất

Nghiên cứu về ảnh hưởng của IBA đến sự phát triển cây hom dây thìa canh đã chỉ ra rằng việc sử dụng hormon IBA là một phương pháp hiệu quả trong việc nhân giống cây dược liệu. Kết quả nghiên cứu cho thấy, nồng độ IBA phù hợp có thể nâng cao tỷ lệ ra rễ và ra chồi, từ đó tạo ra những cây giống chất lượng cao. Đề xuất cho các nghiên cứu tiếp theo là cần tiếp tục khảo sát các nồng độ khác nhau của IBA và các yếu tố môi trường khác để tối ưu hóa quy trình nhân giống. Việc áp dụng các kỹ thuật hiện đại trong nhân giống cây dây thìa canh sẽ góp phần bảo tồn và phát triển nguồn dược liệu quý hiếm này, đồng thời đáp ứng nhu cầu ngày càng cao của thị trường.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Nhu cầu sử dụng dược liệu có nguồn gốc tự nhiên phục vụ công tác chăm sóc sức khỏe ngày càng tăng cao. Tuy nhiên, nguồn dược liệu tự nhiên đang đối mặt với nguy cơ suy giảm nghiêm trọng về số lượng và chất lượng do tình trạng khai thác quá mức kết hợp với các biến đổi bất lợi của môi trường sống. Dây thìa canh (Gymnema sylvestre (Retz.) ex Schult), thuộc họ Thiên lý (Asclepiadaceae), là cây thuốc quý có tác dụng hạ đường huyết tương đương cơ chế của insulin nhanh (đỉnh hạ đường huyết ở 2 giờ và duy trì đến 4 giờ), hỗ trợ điều trị đái tháo đường, giảm cholesterol máu và ngăn ngừa béo phì. Việc phát triển và bảo tồn nguồn gen Dây thìa canh thông qua các biện pháp nhân giống nhân tạo có ý nghĩa lớn về mặt khoa học, kinh tế và thực tiễn sản xuất.

Khóa luận tốt nghiệp "Nghiên cứu ảnh hưởng của nồng độ chất kích thích ra rễ IBA (Axit Indolbutylic) đến sự hình thành cây hom Dây thìa canh (Gymnema sylvestre (Retz.) ex Schult) tại Trường Đại học Nông Lâm Thái Nguyên" do sinh viên Mùa A Chang thực hiện nhằm xác lập cơ sở kỹ thuật giâm hom đại trà, nâng cao tỷ lệ sống và chất lượng cây giống xuất vườn.

Mục tiêu nghiên cứu:

• Mục tiêu tổng quát: Sản xuất giống cây Thìa canh bằng phương pháp giâm hom với chất lượng và tỷ lệ xuất vườn cao, phục vụ phát triển trồng cây Thìa canh có hiệu quả cao, trồng trên diện tích rộng.
• Mục tiêu cụ thể:
  1. Biết được ảnh hưởng của thuốc kích thích và loại hom đến khả năng hình thành cây hom Dây thìa canh.
  2. Đề xuất được một số biện pháp kỹ thuật trong nhân giống bằng hom và giai đoạn vườn ươm.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Hom cây Dây thìa canh (Gymnema sylvestre (Retz.) ex Schult).
• Phạm vi không gian: Vườn ươm Khoa Lâm nghiệp thuộc Trung tâm Thực hành Thực nghiệm, Trường Đại học Nông Lâm Thái Nguyên (xã Quyết Thắng, thành phố Thái Nguyên).
• Phạm vi thời gian: Nghiên cứu tiến hành từ tháng 02/2020 đến tháng 06/2020; trong đó thời điểm cắm hom thí nghiệm bắt đầu từ ngày 01/05/2020.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết và tài liệu kế thừa

Nghiên cứu dựa trên cơ sở sinh học của phương pháp nhân giống sinh dưỡng bằng hom (Lê Đình Khả, 1986). Hoạt chất kích thích sinh trưởng thuộc nhóm auxin tổng hợp – Axit Indolbutyric (IBA) – được ứng dụng để tác động vào quá trình phân chia tế bào, kích thích tạo mô sẹo và thúc đẩy sự hình thành sơ khởi rễ bất định ở gốc cành giâm. Đồng thời, tác giả kế thừa các tài liệu về thực vật học, thành phần hóa học của Dây thìa canh (chứa saponin triterpenoid nhóm oleane gồm acid gymnemic, gymnemasaponin; nhóm dammarane gồm gymnemaside; polypeptide Gurmarin làm mất cảm giác ngọt) và quy chuẩn xây dựng vùng trồng dược liệu GACP-WHO tại Việt Nam.

Phương pháp bố trí thí nghiệm thực nghiệm

Thí nghiệm được thiết kế theo phương pháp khối ngẫu nhiên đầy đủ (RCBD) nhằm đánh giá ảnh hưởng của 6 mức nồng độ IBA khác nhau đến sự hình thành rễ và chồi của hom giống. Thí nghiệm gồm 6 công thức (CTTN), mỗi công thức được lặp lại 3 lần, quy mô mỗi công thức là 60 hom (tổng dung lượng mẫu là 360 hom):

• Công thức I (CT1): IBA nồng độ 300 ppm.
• Công thức II (CT2): IBA nồng độ 500 ppm.
• Công thức III (CT3): IBA nồng độ 750 ppm.
• Công thức IV (CT4): IBA nồng độ 1000 ppm.
• Công thức V (CT5): IBA nồng độ 1500 ppm.
• Công thức VI (ĐC): Đối chứng (không xử lý hóa chất kích thích ra rễ).

Vật liệu và quy trình chuẩn bị thí nghiệm

• Vật tư và hóa chất: Kéo cắt cành chuyên dụng, dao cắt hom sắc, chậu nhựa, bình phun sương, thuốc kích thích ra rễ IBA pha ở các nồng độ định chuẩn, dung dịch thuốc tím ($KMnO_4$), thuốc phòng trừ nấm bệnh Ridomil Gold, VIBEN-C hoặc Benlate.
• Xử lý giá thể và túi bầu: Đất sử dụng là đất Feralit phát triển trên đá sa thạch đóng vào túi bầu kích thước 9x12 cm hoặc luống đất nổi. Giá thể được phun khử trùng bằng dung dịch $KMnO_4$ nồng độ 0,1% trước khi cắm hom 24 giờ và tưới rửa lại bằng nước sạch trước khi cắm 1 giờ.
• Thu hái và xử lý hom: Cắt hom ngọn dài 10–15 cm (đường kính $\ge 3$ mm) vào buổi sáng sớm, cắt vát gốc một góc 45°, tỉa bớt lá để giảm thoát hơi nước. Hom cắt xong được ngâm khử trùng trong dung dịch $KMnO_4$ nồng độ 0,05% trong thời gian 10 phút, vớt ra để ráo, sau đó chấm ngập bề mặt vết cắt đáy hom vào dung dịch IBA theo từng công thức nồng độ rồi cắm ngay vào luống hoặc bầu đất với góc nghiêng 60°, phủ đất mịn sâu 2–3 cm và nén chặt.
• Điều kiện nuôi dưỡng: Luống giâm được bao phủ bởi khung vòm tre bọc nilon trắng (cao 1 m, dài 2 m) nhằm duy trì độ ẩm và che giàn lưới đen cao 1,8–2 m để tạo ánh sáng tán xạ 40–50%. Nhiệt độ duy trì trong khoảng 28–30°C.

Chỉ tiêu theo dõi và phương pháp xử lý số liệu

Dữ liệu được thu thập định kỳ và xử lý bằng các công thức toán thống kê lâm nghiệp:

• Tỷ lệ sống (%): Đo đếm tại các mốc thời gian 10 ngày, 20 ngày và 30 ngày sau khi cắm hom. $$\text{Tỷ lệ sống (%)} = \left( \frac{\sum \text{Số hom sống}}{\sum \text{Số hom thí nghiệm}} \right) \times 100$$
• Các chỉ tiêu ra rễ (cuối đợt thí nghiệm): Tỷ lệ hom ra rễ (%), số rễ trung bình/hom, chiều dài rễ trung bình (cm) và chỉ số ra rễ: $$\text{Chỉ số ra rễ} = \text{Số rễ trung bình/hom} \times \text{Chiều dài rễ trung bình}$$
• Các chỉ tiêu ra chồi (cuối đợt thí nghiệm): Tỷ lệ hom ra chồi (%), số chồi trung bình/hom, chiều dài chồi trung bình (cm) và chỉ số ra chồi: $$\text{Chỉ số ra chồi} = \text{Số chồi trung bình/hom} \times \text{Chiều dài chồi trung bình}$$

Đặc điểm khu vực và nguồn dữ liệu

• Dữ liệu phân tích thổ nhưỡng: Mẫu đất vườn ươm Đại học Nông Lâm Thái Nguyên (tầng 1–10 cm) có độ pH thấp (đất chua), hàm lượng mùn 1,7%, hàm lượng đạm tổng số ($N$) và lân dễ tiêu ($P_2O_5$) đều ở mức nghèo dinh dưỡng.
• Dữ liệu khí tượng: Thu thập từ Trạm Khí tượng Thủy văn Cầu Gia Bảy trong 5 tháng đầu năm 2020 tại Thái Nguyên: nhiệt độ trung bình từ 17,98°C (tháng 1) tăng dần đến 27–28°C vào tháng 5; lượng mưa dao động từ 50 mm (tháng 1) lên 297 mm (tháng 5); độ ẩm trung bình duy trì từ 73% đến 84%.

---

Nội dung chính theo từng chương của khóa luận

Phần 1: Mở đầu

Phần này trình bày tính cấp thiết của đề tài xuất phát từ nhu cầu thực tiễn về nguồn dược liệu điều trị đái tháo đường và thực trạng khai thác cạn kiệt nguồn tài nguyên cây thuốc tự nhiên. Tác giả xác lập mục tiêu tổng quát, 2 mục tiêu cụ thể, cùng ý nghĩa khoa học và thực tiễn trong công tác đào tạo kỹ sư Lâm nghiệp, nâng cao giá trị kinh tế cây dược liệu tại vùng miền núi, trung du phía Bắc.

Phần 2: Tổng quan tài liệu

Tác giả hệ thống hóa các tài liệu nghiên cứu trong và ngoài nước:

• Nghiên cứu nhân giống sinh dưỡng: Tổng hợp các công trình giâm hom trên thế giới từ thế kỷ XVIII–XX (nhân giống Bạch đàn của Girodano và Franclet, Vân sam của R. Kleinschmit) và tại Việt Nam (nhân giống cây Mỡ của Nguyễn Ngọc Tân, cây Sở của Nguyễn Hoàng Nghĩa, Bạch đàn trắng của Lê Đình Khả và Đoàn Thị Bích, cây Bách xanh, Pơ mu, Dầu rái).
• Tổng quan về Dây thìa canh: Mô tả phân loại thực vật, lịch sử sử dụng trong y học cổ truyền Ayurveda (Ấn Độ) với tên gọi Gurmar, các nghiên cứu chiết xuất phân đoạn saponin triterpenoid GS4, thử nghiệm dược lý hạ đường huyết trên chuột của Đỗ Anh Vũ, Trần Văn Ơn và quy trình nhân giống bằng hạt, trồng thâm canh 7 bước tại Ấn Độ (Mukulika Mukherjee, 2011).
• Tổng quan khu vực nghiên cứu: Cung cấp vị trí địa lý xã Quyết Thắng, phân tích tính chất lý hóa đất Feralit và các yếu tố khí hậu vườn ươm 5 tháng đầu năm 2020.

Phần 3: Đối tượng, phạm vi, nội dung và phương pháp nghiên cứu

Nội dung chương mô tả chi tiết đối tượng hom Dây thìa canh, khung thời gian từ tháng 02/2020 đến tháng 06/2020, 4 nội dung nghiên cứu trọng tâm, sơ đồ bố trí 6 công thức thí nghiệm theo khối ngẫu nhiên đầy đủ với 3 lần nhắc lại, quy trình chuẩn bị vật tư, xử lý hóa chất nồng độ IBA (300–1500 ppm), kỹ thuật chăm sóc và hệ thống các công thức toán thống kê tính toán chỉ tiêu.

Phần 4: Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Chương 4 phân tích toàn bộ số liệu thực nghiệm thu được qua các giai đoạn theo dõi:

1. Đánh giá tỷ lệ sống của hom theo thời gian

Tỷ lệ sống của hom có xu hướng giảm dần từ ngày thứ 10 đến ngày thứ 30 do hiện tượng thối gốc hoặc mất nước ở những hom không hình thành được mô sẹo.

Bảng 1: Tỷ lệ sống của hom Dây thìa canh qua các mốc thời gian

Công thức thí nghiệm	Tổng số hom thí nghiệm (hom)	10 ngày (Số hom sống)	10 ngày (Tỷ lệ %)	20 ngày (Số hom sống)	20 ngày (Tỷ lệ %)	30 ngày (Số hom sống)	30 ngày (Tỷ lệ %)
CT1 (IBA 300 ppm)	60	45	75,00	42	70,00	42	70,00
CT2 (IBA 500 ppm)	60	48	80,00	46	76,67	45	75,00
CT3 (IBA 750 ppm)	60	59	98,33	58	96,67	56	93,33
CT4 (IBA 1000 ppm)	60	53	88,33	52	86,67	49	81,67
CT5 (IBA 1500 ppm)	60	40	66,67	40	66,67	38	63,33
ĐC (Đối chứng)	60	44	73,33	40	66,67	39	65,00

Kết quả cho thấy CT3 (IBA 750 ppm) duy trì tỷ lệ sống cao nhất qua tất cả các mốc (đạt 93,33% sau 30 ngày). Ngược lại, CT5 (IBA 1500 ppm) cho tỷ lệ sống thấp nhất (63,33% sau 30 ngày), thấp hơn cả công thức đối chứng (65,00%), phản ánh hiện tượng ngộ độc chất kích thích khi sử dụng nồng độ quá cao.

2. Đánh giá tỷ lệ và chất lượng ra rễ cuối đợt thí nghiệm

Quá trình ra rễ bắt đầu tập trung từ ngày thứ 25 đến ngày thứ 40 sau khi cắm hom.

Bảng 2: Tỷ lệ và chỉ số ra rễ của hom Dây thìa canh cuối đợt thí nghiệm

Công thức thí nghiệm	Tổng số hom thí nghiệm	Số hom ra rễ	Tỷ lệ ra rễ (%)	Số rễ trung bình/hom (rễ)	Chiều dài rễ trung bình/hom (cm)	Chỉ số ra rễ
CT1 (IBA 300 ppm)	60	42	70,00	3,55	0,80	2,84
CT2 (IBA 500 ppm)	60	45	75,00	3,20	0,74	2,37
CT3 (IBA 750 ppm)	60	56	93,33	3,93	0,82	3,22
CT4 (IBA 1000 ppm)	60	49	81,67	3,20	0,88	2,82
CT5 (IBA 1500 ppm)	60	38	63,33	3,00	0,89	2,67
ĐC (Đối chứng)	60	39	65,00	2,16	0,59	1,27

Công thức CT3 (IBA 750 ppm) đạt kết quả tối ưu nhất với tỷ lệ ra rễ đạt 93,33%, số rễ bình quân 3,93 rễ/hom và chỉ số ra rễ đạt 3,22. Công thức đối chứng đạt tỷ lệ ra rễ 65,00% với số rễ trung bình thấp (2,16 rễ/hom) và chiều dài rễ ngắn (0,59 cm).

3. Đánh giá tỷ lệ ra chồi cuối đợt thí nghiệm

Sau 30 ngày theo dõi, chồi bắt đầu xuất hiện rải rác. Tác giả ghi nhận một số hom đã ra rễ nhưng chồi mới nhú mầm, đồng thời có hiện tượng hom bật chồi nhưng chưa kịp phát triển rễ.

Bảng 3: Tỷ lệ và chỉ tiêu ra chồi của hom Dây thìa canh cuối đợt thí nghiệm

Công thức thí nghiệm	Tổng số hom thí nghiệm	Số hom ra chồi	Tỷ lệ ra chồi (%)	Số chồi trung bình/hom (chồi)	Chiều dài chồi trung bình/hom (cm)
CT1 (IBA 300 ppm)	60	42	70,00	1,62	1,97
CT2 (IBA 500 ppm)	60	45	75,00	1,47	2,14
CT3 (IBA 750 ppm)	60	56	93,33	2,21	1,75
CT4 (IBA 1000 ppm)	60	49	81,67	1,71	1,59
CT5 (IBA 1500 ppm)	60	38	63,33	1,58	1,69
ĐC (Đối chứng)	60	18	30,00	1,83	0,73

Tỷ lệ ra chồi cao nhất thuộc về CT3 (93,33%) với số chồi trung bình 2,21 chồi/hom. Công thức đối chứng có tỷ lệ ra chồi thấp nhất (30,00%) và chiều dài chồi đạt 0,73 cm. Sự khác biệt về nồng độ chất kích thích ra rễ chủ yếu tác động trực tiếp lên hệ rễ, không tạo ra quy luật sai khác rõ nét đối với tốc độ tăng trưởng chiều dài chồi.

4. Kỹ thuật nhân giống Dây thìa canh bằng phương pháp giâm hom

Từ kết quả thực nghiệm, tác giả tổng hợp quy trình kỹ thuật gồm các bước:

• Thời vụ: Vụ xuân hè (tháng 2–3 khi thời tiết ấm, cây mẹ chưa bung chồi non) và vụ thu đông.
• Thu hái và tuyển chọn cành giâm: Lấy từ cây mẹ từ 3 năm tuổi trở lên, chọn đoạn thân bánh tẻ đến gốc có đường kính $\ge 3$ mm, chiều dài cắt 20–25 cm (đối với hom cành) hoặc 10–15 cm (đối với hom ngọn), tỉa bỏ toàn bộ lá, vết cắt gốc vát nghiêng 45°.
• Khử trùng và xử lý thuốc: Rửa sạch, ngâm dung dịch $KMnO_4$ 0,05% trong 10 phút, vớt ráo, chấm gốc vào thuốc kích thích IBA nồng độ 750 ppm.
• Cắm hom và làm giàn che: Rạch rãnh sâu 10 cm trên luống, hàng cách hàng 25–30 cm, cây cách cây 8–10 cm, cắm nghiêng 60°, phủ đất mịn 2–3 cm nén chặt. Thiết kế giàn che lưới đen cao 1,8–2 m (che 40–50% ánh sáng) và vòm che nilon kín cao 1 m.
• Chế độ tưới ẩm và dỡ vòm: Tưới phun sương 2 lần/ngày trong 20–25 ngày đầu, giữ nhiệt độ luống 28–30°C. Sau 25 ngày dỡ dần vòm che vào chiều tối mát và dỡ bỏ hoàn toàn sau 35 ngày.
• Tiêu chuẩn xuất vườn: Cây hom đạt tiêu chuẩn khi chồi thứ cấp cao 20–25 cm, có 5–6 cặp lá phát triển hoàn chỉnh và chiều dài rễ đạt 5–7 cm.

Phần 5: Kết luận và đề nghị

Tác giả tóm tắt các kết luận thực nghiệm, khẳng định khả năng nhân giống vô tính Dây thìa canh bằng giâm hom với nồng độ IBA tối ưu là 750 ppm, đồng thời kiến nghị các hướng nghiên cứu sâu hơn về giá thể, tuổi cây mẹ và thử nghiệm nuôi cấy mô in vitro.

---

Kết quả và đóng góp

Kết quả chính kèm số liệu thực nghiệm

• Xác định được nồng độ chất điều hòa sinh trưởng IBA tối ưu cho việc giâm hom Dây thìa canh là 750 ppm (Công thức III). Ở công thức này, các chỉ tiêu sinh trưởng đều đạt giá trị cao nhất:
  • Tỷ lệ hom sống sau 30 ngày: 93,33% (56/60 hom sống).
  • Tỷ lệ hom ra rễ: 93,33% (56/60 hom ra rễ).
  • Số rễ trung bình: 3,93 rễ/hom.
  • Chiều dài rễ trung bình: 0,82 cm.
  • Chỉ số ra rễ: 3,22.
  • Tỷ lệ hom ra chồi: 93,33%; số chồi trung bình đạt 2,21 chồi/hom.
• Chứng minh rằng việc sử dụng IBA ở nồng độ quá cao (1500 ppm) gây tác dụng ức chế sinh trưởng, làm suy giảm tỷ lệ sống (63,33%) và tỷ lệ ra rễ (63,33%), thấp hơn cả công thức đối chứng không sử dụng thuốc (tỷ lệ sống 65,00% và tỷ lệ ra rễ 65,00%).
• Xác định thời gian ra rễ tập trung của hom Dây thìa canh nằm trong khoảng từ 25 đến 40 ngày sau khi cắm hom.

Giải pháp và khuyến nghị kỹ thuật của tác giả

• Ứng dụng nồng độ IBA 750 ppm vào sản xuất cây giống Dây thìa canh vô tính nhằm rút ngắn thời gian tạo cây con, nâng cao độ đồng đều và hạ giá thành nhân giống.
• Áp dụng đồng bộ hệ thống che phủ 2 tầng (giàn che lưới đen giảm 50% ánh sáng kết hợp vòm nilon giữ ẩm) cùng chế độ phun sương duy trì nhiệt độ 28–30°C trong 20–25 ngày đầu.
• Tuân thủ tiêu chuẩn cây con xuất vườn (chồi cao 20–25 cm, 5–6 cặp lá, rễ dài 5–7 cm) để đảm bảo tỷ lệ sống khi đem trồng trên diện rộng.

Đóng góp về mặt khoa học và thực tiễn

• Bổ sung cơ sở dữ liệu thực nghiệm về kỹ thuật nhân giống vô tính cho loài Dây thìa canh tại vùng đồi núi trung du Bắc Bộ, nơi trước đó chủ yếu áp dụng nhân giống từ hạt hoặc thu hái tự nhiên chưa kiểm soát được chất lượng nguồn gen.
• Cung cấp hướng dẫn kỹ thuật chi tiết từ khâu xử lý nấm bệnh, cắt vát hom, nồng độ xử lý hóa chất đến kỹ thuật vườn ươm phục vụ các chương trình phát triển vùng trồng dược liệu đạt chuẩn GACP-WHO.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp theo

Dựa trên nội dung đề xuất tại Phần 5 của khóa luận, nghiên cứu có các giới hạn và hướng mở rộng sau:

• Phạm vi chất điều hòa sinh trưởng: Đề tài mới chỉ khảo nghiệm đơn lẻ hoạt chất IBA ở dạng dung dịch pha loãng (300–1500 ppm). Khóa luận kiến nghị cần nghiên cứu bổ sung ảnh hưởng của các chất kích thích sinh trưởng khác như NAA, IAA, ATB ở các dạng chế phẩm khác nhau (dạng bột nồng độ %, dạng dung dịch nhúng nhanh nồng độ cao trong vài giây).
• Phạm vi giá thể và vật liệu giâm: Nghiên cứu mới thực hiện trên nền giá thể đất đóng bầu Feralit. Tác giả đề nghị thử nghiệm thêm các loại giá thể phối trộn khác (cát, mùn cưa, trấu hun, xơ dừa) và so sánh ảnh hưởng của vị trí lấy hom (hom ngọn, hom bánh tẻ, hom gốc) cũng như các cấp tuổi cây mẹ khác nhau.
• Thời gian theo dõi sau giâm: Cần kéo dài thời gian theo dõi sinh trưởng của cây con sau giai đoạn 40 ngày tại vườn ươm để đánh giá diễn biến sâu bệnh hại, chế độ bón phân thúc qua lá/rễ trước khi xuất vườn.
• Phương pháp nhân giống mới: Tác giả kiến nghị mở rộng nghiên cứu nhân giống Dây thìa canh bằng phương pháp nuôi cấy mô tế bào (in vitro) để nâng cao hệ số nhân giống phục vụ bảo tồn nguồn gen quý.

---

Giá trị tham khảo và đối tượng thụ hưởng

Khóa luận là tài liệu tham khảo chuyên ngành hữu ích cho các nhóm đối tượng:

• Sinh viên, học viên và giảng viên ngành Lâm nghiệp, Quản lý tài nguyên rừng, Nông học, Dược liệu: Tham khảo phương pháp luận bố trí thí nghiệm khối ngẫu nhiên đầy đủ (RCBD), phương pháp thu thập và xử lý số liệu toán thống kê trong lâm sinh.
• Cán bộ kỹ thuật tại các trung tâm giống cây trồng, vườn ươm lâm nghiệp: Ứng dụng trực tiếp thông số kỹ thuật (IBA 750 ppm, thời gian ngâm $KMnO_4$, chế độ điều tiết vòm che nilon) để giâm hom Dây thìa canh quy mô thương phẩm.
• Các hợp tác xã, doanh nghiệp phát triển vùng trồng dược liệu: Tham khảo quy trình tạo cây con đạt chuẩn để mở rộng diện tích canh tác Dây thìa canh theo tiêu chuẩn thực hành tốt trồng trọt và thu hái cây thuốc (GACP-WHO).

---

Câu hỏi thường gặp

1. Nồng độ chất kích thích ra rễ IBA nào đem lại hiệu quả tối ưu nhất cho hom Dây thìa canh?

Nồng độ IBA 750 ppm (Công thức III) mang lại hiệu quả cao nhất trên toàn bộ các chỉ tiêu theo dõi: tỷ lệ sống sau 30 ngày đạt 93,33%, tỷ lệ ra rễ đạt 93,33%, số rễ trung bình đạt 3,93 rễ/hom, chiều dài rễ trung bình đạt 0,82 cm, chỉ số ra rễ đạt 3,22 và tỷ lệ ra chồi đạt 93,33%.

2. Vì sao nồng độ IBA 1500 ppm lại cho tỷ lệ sống và tỷ lệ ra rễ thấp hơn cả công thức đối chứng không xử lý thuốc?

Ở nồng độ cao 1500 ppm (Công thức V), chất kích thích sinh trưởng IBA gây ra hiện tượng ngộ độc cho mô phân sinh ở vết cắt đáy hom, làm ức chế quá trình hình thành mô sẹo và sơ khởi rễ, dẫn đến tỷ lệ sống sau 30 ngày chỉ đạt 63,33% và tỷ lệ ra rễ đạt 63,33% (thấp hơn công thức đối chứng không dùng thuốc với tỷ lệ sống 65,00% và tỷ lệ ra rễ 65,00%).

3. Hom Dây thìa canh bắt đầu hình thành rễ và chồi vào thời điểm nào sau khi cắm hom?

Sau khi cắm hom khoảng 25 ngày, rễ bắt đầu hình thành và quá trình ra rễ diễn ra tập trung nhất trong khoảng từ ngày thứ 25 đến ngày thứ 40. Chồi bắt đầu xuất hiện rải rác từ sau ngày thứ 30.

4. Quy trình khử trùng hom giống và giá thể được tác giả tiến hành bằng các hóa chất nào?

• Khử trùng giá thể đất: Sử dụng dung dịch thuốc tím ($KMnO_4$) nồng độ 0,1% tưới đẫm luống trước khi cắm hom 24 giờ, sau đó rửa lại bằng nước sạch trước khi cắm 1 giờ.
• Khử trùng hom cành: Ngâm đoạn hom đã cắt vát vào dung dịch $KMnO_4$ nồng độ 0,05% (hoặc thuốc trị nấm Ridomil Gold, VIBEN-C, Benlate) trong thời gian 10 phút trước khi xử lý thuốc kích thích ra rễ.

5. Tiêu chuẩn cây giống Dây thìa canh đủ điều kiện xuất vườn đem trồng đại trà được quy định như thế nào?

Cây hom giống đạt tiêu chuẩn xuất vườn khi chồi thứ cấp đạt chiều cao từ 20 đến 25 cm, có từ 5 đến 6 cặp lá phát triển hoàn chỉnh và chiều dài hệ rễ đạt từ 5 đến 7 cm.

---

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Mùa A Chang đã giải quyết thành công vấn đề kỹ thuật nhân giống vô tính cây Dây thìa canh (Gymnema sylvestre) bằng phương pháp giâm hom tại vườn ươm Trường Đại học Nông Lâm Thái Nguyên. Kết quả thực nghiệm khẳng định việc xử lý chất kích thích sinh trưởng IBA ở nồng độ 750 ppm giúp hom đạt tỷ lệ sống và tỷ lệ ra rễ tối ưu (93,33%), vượt trội rõ rệt so với đối chứng và các dải nồng độ khác. Công trình cung cấp quy trình kỹ thuật giâm hom hoàn chỉnh từ khâu chuẩn bị giá thể, xử lý khử trùng, chế độ che sáng đến tiêu chuẩn xuất vườn, đóng góp nguồn tư liệu thực nghiệm có giá trị phục vụ công tác phát triển và bảo tồn nguồn gen cây dược liệu.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Đặt vấn đề Hiện nay nhu cầu của con người về nguồn dược liệu ngày càng tăng, nguồn dược liệu con người đang sử dụng có thể được tổng hợp bằng nhiều con đường khác nhau như tổng hợp từ hóa học, tổng hợp từ vi sinh vật, song nguồn dược liệu từ thực vật đã được con người sử dụng từ rất lâu và nhu cầu ngày càng lớn. Tuy nhiên các loài cây trong tự nhiên đang bị giảm về số lượng và chất lượng bởi sự khai thác quá mức, các điều kiện ngày càng bất lợi của môi trường tự nhiên. dẫn đến nhiều loại cây dược liệu quý hiếm bị tuyệt chủng, ảnh hưởng đến nguồn cung cấp dược liệu bền vững cho con người. Dây Thìa canh (Gymnema sylvestre (Retz.

ex Schult) là một loại dược liệu quý cho bệnh nhân mắc bệnh tiểu đường. Dược liệu này có thể sử dụng trong phòng và điều trị cho cả đối tượng tiền đái tháo đường và người đã bị đái tháo đường, người bị mỡ máu cao. Tác dụng hạ đường huyết của dây Thìa canh có những điểm tương đồng như insulin nhanh: Đỉnh tác dụng là hạ đường huyết ở 2h và duy trì đến 4h; mức độ hạ đường huyết tương đương ở thời điểm 2h và 4h. Ngoài ra trên một số nghiên cứu khác cho thấy tác dụng giảm Cholesterol máu giảm béo phì cũng rất hiệu quả.

[8] Như vậy việc bào tồn và phát triển các loài dược liệu không những có giá trị về mặt kinh tế mà còn mang ý nghĩa lớn trong khoa học. Để có cơ sở khoa học cho việc phát triển các loài dược liệu, cần thiết phải nghiên cứu khả năng nhân giống và gây trồng các loài cây dược liệu. Xuất phát từ yêu câu thực tiến trên, được sự đồng ý của khoa - Trường Đại học Nông lâm Thái Nguyên, tôi tiến hành thực hiện để tài: “Nghiên cứu ảnh hưởng của nồng độ chất kích thích ra rễ IBA (Axit Indolbutylic) đến sự hình thành cây hom Dây thìa canh (Gymnema sylvestre (retz. Ex schult) tại trường Đại học Nông Lâm Thái Luan van 2 Nguyên”.

Việc nghiên cứu đề tài này là rất quan trọng nhằm tìm ra phương pháp cách thức gieo ươm trồng cây Thìa canh đại trà đáp ứng việc nhân giống và cung cấp giống cây trồng có giá trị nhằm bảo tồn và phát triển cây Thìa canh. Mục tiêu nghiên cứu 1. Mục tiêu tổng quát Sản xuất giống cây Thìa canh bằng phương pháp giâm hom với chất lượng và tỷ lệ xuất vườn cao, phục vụ phát triển trồng cây Thìa canh có hiệu quả cao, trồng trên diện tích rộng. Mục tiêu cụ thể - Biết được ảnh hưởng của thuốc kích thích và loại hom đến khả năng hình thành cây hom dây thìa canh.

- Đề xuất được một số biện pháp kỹ thuật trong nhân giống bằng hom và giai đoạn vườn ươm. Ý nghĩa của đề tài 1. Ý nghĩa trong học tập và nghiên cứu khoa học - Là tài liệu trong học tập, là cơ sở trong những đề tài nghiên cứu trong các lĩnh vực có liên quan. - Giúp cho học viên nắm vững hơn những kiến thức đã được học cũng như được trải nghiệm giữa lý thuyết và thực hành, đặc biệt là những kiến thức về kỹ thuật lâm sinh & trồng rừng: Cách chọn hom giâm, cách xử lý hom giâm, kỹ thuật cắt hom, kỹ thuật giâm hom… cách pha chế thuốc, tìm hiểu quá trình sinh trưởng của cây hom từ đó áp dụng vào thực tế sản xuất.

- Học viên làm quen, tìm hiểu kiến thức ngoài thực tế giúp cho học viên hoàn thiện hơn không những về mặt lý thuyết mà cả về thực hành, từ đó nâng cao hiệu quả và chất lượng học tập. - Là cơ hội tốt để học viên hoàn thiện bản thân cả về kiến thức, kỹ năng và thái độ vững vàng trong công việc và cuộc sống sau này. Ý nghĩa trong thực tiễn sản xuất - Đề tài nghiên cứu góp phần trong việc bảo tồn, duy trì loài dược liệu quý đồng thời cung cấp nguồn giống cây dược liệu cho y học. - Có ý nghĩa lớn về kinh tế: Cây Thìa canh hiện là 1 loại dược liệu quý có giá trị kinh tế rất cao.

Nên việc nghiên cứu nhân giống, tạo giống có chất lượng về dược liệu là rất cần thiết. - Đề tài thực hiện giúp chúng ta đi sâu vào công tác tạo giống cây Thìa canh nhằm cung cấp giống cây dược liệu cho các hộ dân ở các khu vực miền núi trung du phía bắc hiện nay đang được thực hiện và có hiệu quả. Luan van 4 PHẦN 2 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 2. Cơ sở khoa học của vấn đề nghiên cứu Cây Dây thìa canh (Gymnema sylvestre (Retz.

ex Schult) là một trong số những cây có tiềm năng phát triển thành sản phẩm điều trị ĐTĐ ở Việt Nam. Cây đã được nghiên cứu chứng minh tác dụng (cả trên thực nghiệm và lâm sàng), được ứng dụng rộng rãi trên thế giới (như trà, viên nang, bột,…), chưa phát hiện tác dụng phụ, độc tính thấp với khoảng an toàn rất lớn, dễ trồng, khai thác bền vững do bộ phận sử dụng là thân lá có thể thu hái nhiều lần trong một vòng đời. Dây thìa canh là một cây thuốc quý cần được nhân giống và bảo tồn. Tại Việt Nam, dây thìa canh đã có các vùng trồng dược liệu đạt tiêu chuẩn GACP- WHO được kiểm soát rất chặt chẽ từ khâu chọn giống, trồng trọt, thu hái, bảo quản.

Các loại chế phẩm dây thìa canh phổ biến hiện nay bao gồm dược liệu thô, cao dược liệu, trà túi lọc, viên nang. Tổng quan về cây dược liệu Cây dược liệu là những loài thực vật có tác dụng dùng để chữa bệnh hoặc bồi bổ cơ thể khi con người sử dụng. Việc dùng thuốc trong nhân dân ta đã có từ lâu đời. Từ thời nguyên thuỷ, tổ tiên chúng ta trong lúc tìm kiếm thức ăn, có khi ăn phải chất độc phát sinh nôn mửa hoặc rối loạn tiêu hoá, hoặc hôn mê có khi chết người, do đó cần có nhận thức phân biệt được loại nào ăn được, loại nào có độc không ăn được.

Theo sự phát triển của con người, việc khám khá và khai thác, sử dụng các loại dược liệu ngày càng phát triển. Thực tế người ta có thể tổng hợp nhân tạo được những hợp chất dùng trong y học nhưng việc làm này nhiều khi chưa hiệu quả và giá thành cao. Bởi vậy việc khai thác các cây dược liệu đóng một vai trò Luan van 5 quan trọng. Hơn thế, việc khai thác này và việc chiết xuất các loại cây để làm thuốc có tác dụng mạnh và ít độc hơn.

Cây dược liệu dùng để chữa bệnh có thể là các loại cây cỏ dùng trực tiếp để chữa bệnh như cây gừng, cây tía tô, cây ngải cứu… Cây dược liệu làm nguyên liệu để từ đó bào chế như: đại hoàng phơi khô là sinh địa, đun sấy là thục địa, hoặc các loại cây như: Hà thủ ô đỏ, sâm, quy, ba kích, hồi, quế, cam thảo, ý dĩ, sa nhân, tam thất, củ mài, bình vôi… Các cây dược liệu làm nguyên liệu chiết xuất các hoạt chất trung gian để tổng hợp thành thuốc như: Hoa hòe chiết xuất rutin, Cỏ ngọt chiết xuất steviozit, Mã tiền chiết xuất strychnin bruxin, Anh túc chiết xuất moocphin. Một số nghiên cứu về nhân giống 2. Cơ sở khoa học Nhân giống là bước cuối cùng của một chương trình cải thiện giống để cung cấp hạt hoặc hom cành cho trồng rừng trên quy mô lớn và cho các bước cải thiện giống theo các phương thức sinh sản thích hợp. Nhân giống bằng hạt là phương pháp nhân giống đem lại hiệu quả cao và đã được áp dụng phổ biến cả trong và ngoài nước trong suốt thời gian qua.

Mặt khác trong công tác gieo ươm việc xử lý hạt giống là một khâu quan trọng, tùy vào đặc điểm sinh lý, cấu tạo vỏ hạt của mỗi hạt giống khác nhau thì việc xử lý hạt cũng khác nhau. Xử lý kích thích hạt giống là tác động đồng loạt lên lượng hạt giống cần gieo nhằm diệt mầm mống sâu bệnh có trong lô hạt, giảm thiệt hại quá trình gieo ươm. Có nhiều phương pháp xử lý kích thích hạt giống khác nhau như là xử lý bằng nhiệt độ, bằng thuốc hóa học, bằng tia phóng xạ. bằng cơ giới,… Nhưng hiện nay người ta thường sử dụng phương pháp nhiệt độ.

Phương pháp này vừa đơn giản mà lại an toàn có hiệu quả cao. Quá trình nảy mầm của hạt giống chia ra làm 3 giai đoạn gối nhau: Luan van 6 + Giai đoạn vật lý: Hạt hút nước và trương lên làm cho vỏ hạt nứt ra, dấu hiệu đầu tiên của nảy mầm (tất cả các hạt lép, hạt chết đều hút nước). + Giai đoạn sinh hóa: Dưới tác dụng của nhiệt và ẩm hoạt tính men, hô hấp và đồng hóa tăng lên, các chất dự trữ được sử dụng và chuyển đến vùng sinh trưởng. + Giai đoạn sinh lý: Sự phân chia và lớn lên của các tế bào làm cho rễ mầm và chồi mầm đâm ra ngoài hạt thành cây mầm.

[7] Các loại hạt khác nhau thì phương pháp xử lý kích thích hạt nảy mầm khác nhau căn cứ vào độ dày của vỏ hạt, tinh dầu trong hạt để lựa chọn phương pháp xử lý. Dây thìa canh là cây có vỏ hạt mềm, có dầu nên khi xử lý hạt cần có phương pháp xử lý thích hợp. Theo bộ Lâm nghiệp cây con được tạo ra từ các vườn ươm phải đảm bảo cây giống được lựa chọn có những phẩm chất tốt phù hợp với điều kiện tự nhiên, khí hậu, đất đai để giảm bớt sự cạnh tranh của các loài cây khác với chúng. Việc chăm sóc cây con sẽ đảm bảo cho sự phát triển của cây con trong tương lai.

Đặc biệt các loài phân bón rất cần thiết với cây con chúng có vai trò quan trọng giúp cây sinh trưởng phát triển nhanh và cho năng suất cao. Có hai cách bón phân cho cây trồng: Bón phân qua rễ và bón phân qua lá. + Bón phân qua rễ: Lượng phân bón trực tiếp vào đất, chất dinh dưỡng được ngấm vào đất. Bộ rễ của cây hút chất dinh dưỡng từ đất chuyển lên các bộ phận lên trên mặt đất của cây (thân, lá, hoa, quả) cây trồng phát triển bình thường.

+ Bón phân qua lá: (Lá, thân, cành, quả, cây) lượng phân hòa tan vào nước ở một nồng độ cho phép. Phun ướt đẫm lá và thân cây quả, chất dinh dưỡng được ngấm qua lá. Luan van 7 Bón phân vào đất cây hấp thụ thường không hết nên giữ lại trong đất hoặc tự rửa trôi. Còn bón phân qua lá nồng độ bón phân qua lá thường nhỏ.

Nếu bón nồng độ cao thì cây có thể chết. Nếu bón nồng độ quá thấp thì hiệu quả không rõ.